Кіріспе

Кениядағы саяси партия

Демократияны қалпына келтіру форумы – Кения (FORD–Kenya) – кениялық саяси партия. Партия 2003 жылдан 2007 жылға дейін Ұлттық жаңбырлы коалиция құрамында Кения үкіметінде болған, соның арқасында Кения Африкалық Ұлттық Одағының қырқ жылдық үстемдігі аяқталды. 2022 жылдың сәуір айында партия тамыз 2022 жылғы сайлауға қатысу үшін Кения Куанза коалициясына қосылды және қазіргі Кения Ұлттық Ассамблеясының спикері Мозес Ветангула басқарып тұр. Партия көбінесе лухья халқының арасында үлкен қолдауға ие.

Тарих

FORD–Kenya тарихы – бұл, негізінен, Кениядағы көппартиялық саясат тарихы. Кения 1991 жылдың желтоқсанына дейін бірпартиялық мемлекет болып келді, содан кейін биліктегі Кения Африка Ұлттық Одағының (KANU) арнайы конференциясы көппартиялық саяси жүйені енгізуге келісті. 1991 жылдың тамыз айында алты оппозициялық көшбасшы елдегі өзгерістер үшін күресу мақсатында «Демократияны қайта жаңғырту форумы» (FORD) атты бірлескен саяси ұйым құрды. Олар – Жарамоги Огинга Одинга, Филип Гачока, Ахмед Бамахариз, Салим Ндамве, Масинде Мулиро және Джордж Нтенге. Бірақ президент Даниэль аrap Мои оны тыйым салды, оның басшылары қауіпсіздік қызметкерлерінің үнемі бақылауында болды, ал олардың жиналыстарына тыйым салынды. Ұлыбритания, АҚШ және Скандинавия елдерінен келген тұрақты қысымнан кейін ғана қысым азайды. 1992 жылдың тамызында FORD басшылығы үшін ішкі тартыс нәтижесінде партия екі фракцияға бөлінді: FORD–Asili (Кеннет Матиба басқаратын) және FORD–Kenya (Одинга басқаратын). FORD–Kenya 1992 жылғы жалпы сайлауда нашар өнер көрсетті, KANU және FORD–Asili-ден кейін үшінші орынға шықты. Президент Мои мен KANU-дың қайта сайлануы, екеуі де халық арасында беделсіз болғандықтан, бастапқы FORD-тың бөлінуіне байланысты болды. Одинга 1994 жылдың қаңтарында қайтыс болды, ал оның орнына FORD–Kenya төрағасы болып Майкл Вамалва Кижана тағайындалды. Ол кезде FORD–Kenya басшылығында Кенияның жетекші оппозициялық саясаткерлері болды, олардың ішінде заңгер Джеймс Оренго, экономист профессор Питер Аньянг’ Ньонго, Раила Одинга (Одинганың ұлы), Обуру Одинга (Раиланың ағасы), экологиялық белсенді және кейіннен Нобель сыйлығының лауреаты Вангари Маатаи және тағы да басқалар бар еді. Бірақ партия тағы да бөлінуге бет алды. Майкл Вамалва мен Раила Одинга FORD–Kenya басшылығы үшін 2 жыл бойы күресті. 1997 жылы Вамалва партияның ашық және әділ сайлауында Одинганы жеңіп, партияның әлі күнге дейін сақайнап келе жатқан тайпалық бөлінісін тудырды. Раила көптеген луо депутаттарымен бірге FORD–Kenya-дан кетіп, Кенияның Ұлттық даму партиясына (NDP) қосылды. 1997 жылғы жалпы сайлауда FORD–Kenya төртінші орынды иеленді, Раиланың NDP-сынан кейін.

2002 жылғы жалпы сайлау

Кенияның оппозициялық саяси партиялары 2002 жылғы жалпы сайлауға дейін араздасуларын тоқтатып, президенттікке Мвай Кибакиді үміткер ретінде ұсынды. Кибаки KANU үміткері Ухуру Кениаттаны жеңіп, Ұлттық Бірлік Үкіметін құрды. Ол FORD–Kenya жетекшісі Майкл Вамалваны вице-президент етіп тағайындады және FORD–Kenya депутаттарына бірнеше министрлік лауазымдар берді. 2012 жылдың желтоқсанында ол Раила Одинганың «Құрметті демократиялық қозғалысы» және Калонзо Мусоканың «Уайпер демократиялық қозғалысы» – Кениямен бірге реформалар мен демократия үшін коалицияға кірген төрт партияның бірі болды. 2013 жылы CORD коалициясы президент сайлауында екінші орынды алып, оппозицияны құрды. FORD–Kenya партиясының жетекшісі, CORD коалициясының бірлескен төрағаларының бірі Мозес Ветангула Сенаттағы азшылық көшбасшысы болып сайланды. Ол 2018 жылдың 20 наурызына дейін осы лауазымды атқарды, содан кейін Джеймс Оренго ауыстырды. Бунгома жоғары соты оның сайлауын 2013 жылдың 30 қыркүйегінде күштен шығарды, ал Сенат спикері 2013 жылдың 16 қазанында орынды бос деп жариялады. 2013 жылдың 19 желтоқсанында өткен қосымша сайлауда FORD–Kenya үміткері Мозес Ветангула 149 458 дауыс жинап, Bungoma сенаторлығын қайта жеңіп алды, ал оның басты қарсыласы Мусикари Комбо дауыстардың жартысына жуығын алды. 2017 жылы FORD–Kenya партиясы басқа партиялармен бірігіп NASA коалициясын құрды. Мусалиа Мудавади, Мозес Ветангула, Калонзо Мусока, Чарти Нгилу, Исаак Руто және Раила Одинга коалицияның жетекшілері болды. NASA коалициясы президенттікке ODM партиясынан Раила Одинганы, ал Wiper партиясынан Калонзо Мусоканы вице-президенттікке ұсынды. FORD–Kenya партиясының жетекшісі Мозес Ветангула коалиция жеңіске жеткен жағдайда Премьер-министрдің орынбасары болады деп уәде берілді. NASA сайлауда екінші орынды иеленді, бірақ Кенияның Жоғарғы соты осы сайлауды күштен шығарды. Олар келесі сайлауға қатысудан бас тартты. FORD–Kenya партиясының жетекшісі тағы да Сенаттағы азшылық көшбасшысы болып тағайындалды, ол бұл лауазымды 6 ай ғана атқарды, содан кейін Джеймс Оренго ауыстырды. 2022 жылы FORD–Kenya, UDA және ANC партиялары Kenya Kwanza коалициясын құрды. FORD–Kenya партиясының жетекшісі Мозес Ветангула коалицияның бірлескен төрағаларының бірі болды. Kenya Kwanza коалициясы президент сайлауында жеңіске жетті, бірақ оппозиция бұл жеңіске Кенияның Жоғарғы сотында сәтсіз шағымдануға тырысты. Коалиция FORD–Kenya-мен бірге үкімет құрды, ал FORD–Kenya-дан Денсаулық сақтау министрі болып доктор Сьюзан Нахумича Вафула тағайындалды. FORD–Kenya партиясының жетекшісі Мозес Ветангула Бунгома сенаторы қызметінен кетіп, Ұлттық Ассамблея спикері болып сайланды. FORD–Kenya-ның басқа да мүшелері бірнеше мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды, атап айтқанда: PS доктор Жума Мухвана, CAS құрметті Винсент Кемоси, CAS құрметті Суди Вандабуси, CAS құрметті Крис Вамвалва, директор доктор Джозеф Вафула Дабодабо, директор Милисент Абудо, директор Элизабет Иминза, директор Рут Ваньоньи және тағы да басқалар. FORD–Kenya партиясы Бунгома сенаторлығына қосымша сайлауға үміткерін ұсынды. Үміткер, құрметті Вафула Ваколи, UDA үміткеріне қарсы үлкен артықшылықпен жеңіске жетіп, децентрализация басталғаннан бергі Бунгоманың екінші сенаторы болды. 2023 жылдың 15 наурызында FORD–Kenya жоғары басқару органдары – Басқару комитеті/NEC/PG Мачакостағы Маанзони ложасында көптеген мемлекеттік тағайындамаларға байланысты бос қалған лауазымдарды толтыру үшін арнайы отырыс өткізді. Бас хатшы лауазымына бірнеше партия мүшелері үміткерлік танытты, бірақ тек екеуі ғана өтініш берді: құрметті Джон Мурумба Чикати және Вафула Омар Мутачо. Басқару комитетінде жан-жақты талқылаудан кейін құрметті доктор Джон Мурумба Чикати FORD–Kenya партиясының Бас хатшысы болып бірауыздан бекітілді. Ол мемлекеттік қызметке өту үшін отставкаға кеткен доктор Крис Вамалва Вахунгұдан орын алды. Партияның бірінші вице-лидері ретінде Бунгома губернаторы Х.Е. Кеннет Макело Лусака сайланды. NEC бұл шешімді ратификациялады.

Басшылықтың өзгеруі

Майкл Вамалва Киджана 2003 жылғы 23 тамызда Лондонда ұзаққа созылған аурудан кейін қайтыс болды. Қосымша рәсімдерден кейін FORD–Kenya Мусикари Комбоны Вамалваның орнына сайлауға ниет білдірді, бұл сайыста FORD–Kenya-ның тағы бір депутаты, доктор Мухиса Китуиді жеңіп шықты. Майкл Вамалваның харизматикалық қасиеттері мен Раила Одинганың халыққа танымал болуына ие болмаған Комбо партияны биліктегі коалицияның ықпалды бөлігі ретінде орнықтыруға күш салды. Вамалваның қазасынан кейін партия, вице-президент лауазымы LDP-нің Муди Авориге беріліп, бірқатар тағайындаулар басқа партияларға бұйырғанда, өзін надандыққа ұшыратқандай сезінді. Комбо, 2005 жылғы конституциялық референдумнан кейін жаңадан құрылған кабинетке партиялық депутаттарының тағайындалуын қабылдамау арқылы FORD–Kenya төрағасы ретіндегі беделін көрсетті. Бұл президент Мвай Кибакиді Комбо мен FORD–Kenya-ға қатысты көзқарасын өзгертуге және FORD–Kenya кабинет министрлерінің санын 3-тен 6-ға дейін арттыруға, сондай-ақ партия мүшелері үшін жоғары лауазымдарға тағайындау жасауға мәжбүр етті. 2007 жылдың наурыз айында кабинет министрі Соита Шитанда «Жаңа Форд Кения» деп аталатын жаңа партияны тіркеді. Кейін Китуи бұл партияға қосылды. 2007 жылғы Кенияның жалпы сайлауында FORD–Kenya президент Кибаки басқарып отырған, жаңа құрылған Ұлттық Бірлік Партиясымен одақтасты. Алайда, партия бірқатар сайлау округтері мен жергілікті билік органдарында өз кандидаттарын тікелей ұсынды. Сайлау қорытындысы өте жағымсыз болды, сайлау округтерінің төрттен бірінің нәтижесі әлі белгісіз болғанда FORD–Kenya тек бір орынды ғана сақтап қалды. Комбоның қызмет мерзімі партияның жаңа басшыны іздеуге байланысты көптеген сот процестерімен аяқталды. Ақырында, Мозес Ветангула ұлттық делегаттардың съезі арқылы партияның басшысы болып сайланды. 2020 жылы Бас хатшы доктор Эсели Симию басқаратын топ Найробидегі Radisson Blu қонақүйінде арнайы Атқару комитетінің отырысын шақырып, партия басшылығын өзгертуге тырысты. Олар Вафула Вамуньиньиді партия басшысы етіп тағайындады, бірақ Саяси партиялардың дауларын шешу жөніндегі Трибунал бұл өзгерістерді жоққа шығарды. Партияның Бас хатшысының орынбасары Милисент Абудхо дереу Басқару комитетінің отырысын шақырып, доктор Эсели Симиюді Бас хатшы лауазымынан шеттетуге және оның орнына өзінің уақытша тағайындалуын бекітті. Бұл мәселе сотқа жетті. 2021 жылы партия Ұлттық делегаттардың съезін өткізіп, жаңа басшылықты сайлады, доктор Крис Вамалва Бас хатшы болып сайланды. Мозес Ветангула қарсы кандидатсыз партия басшысы болып қайта сайланды. 2023 жылғы сәуір айында партия бұрынғы Бас хатшының Бас әкімшілік хатшы болып тағайындалуына байланысты доктор Джон Чикатиді өзінің Бас хатшысы етіп сайлады.

Басқарушы орган

2021 жылдың 30 қарашасында Кенияның саяси партиялар тіркеушісі FORD–Kenya партиясы басқару органына өзгерістер енгізгенін хабарлады. Лауазымы Ағымдағы лауазым иесі Партия жетекшісі Мосей М. Ветангула 1-ші партия жетекшісінің орынбасары Кеннет Макело Лусака 2-ші партия жетекшісінің орынбасары Милисент Абудо 2-ші партия жетекшісінің орынбасары Фердинанд Ваниони Ұлттық төраға Жоел Амума Руху 1-ші төрағаның орынбасары Маргарет Сабина Ванжала 2-ші төрағаның орынбасары Генри оле Ндиэма Бас хатшы Жохан Чикати 1-ші бас хатшының орынбасары Элизабет Иминза 2-ші бас хатшының орынбасары Ясир Баджабер Шейх Ұлттық қазынашы Насыр Ибрахим Салал 1-ші ұлттық қазынашының орынбасары Жойс Черуто 2-ші ұлттық қазынашының орынбасары Жохан Кеннеди Уанама Ұлттық ұйымдастыру хатшысы Крис Манду Манду 1-ші ұйымдастыру хатшысының орынбасары 2-ші ұйымдастыру хатшысы Дэвид Бураре Сайлаулар директоры Хадижа Мустафа 1-ші сайлаулар директорының орынбасары Эммануэл Озоре 2-ші сайлаулар директоры Кристина Нzuki Еңбек, әкімшілік және қоғамдық қызметтер хатшысы Энн Валубенго Еңбек, әкімшілік және қоғамдық қызметтер хатшысының орынбасары Уилброда Шинанда Білім хатшысы Кэтрин Вамбилиянга Білім хатшысының орынбасары Инж. Джеймс Ратемо Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық шаруашылығы хатшысы Джордж Копала Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық шаруашылығы хатшысының орынбасары Джон Херенг Денсаулық сақтау қызметтері хатшысы Кибунгуч Энок (Др.) Денсаулық сақтау қызметтері хатшысының орынбасары Абигейл Н. Матини Қаржы және экономикалық қызметтер хатшысы Клеофус Нгети Қаржы және экономикалық қызметтер хатшысының орынбасары Тондоо Криспус Су, қоршаған орта және табиғи ресурстар хатшысы Джейн Нампасо Су, қоршаған орта және табиғи ресурстар хатшысының орынбасары Люси Наголо Сауда, туризм, кооперативтер және кәсіпкерлік даму хатшысы Бернард Бараза Сауда, туризм, кооперативтер және кәсіпкерлік даму хатшысының орынбасары Хадад Фесал Алмас Жер және инфрақұрылымдық даму хатшысы Джеймс Аримонянг Жер және инфрақұрылымдық даму хатшысының орынбасары Епископ Джеймс Муиру Кареми Конституциялық және заңдық мәселелер хатшысы Джон Макали 1-ші Конституциялық және заңдық мәселелер хатшысының орынбасары Рубен Миида Риех 2-ші Конституциялық және заңдық мәселелер хатшысы Линда Муханга Әйелдер, жастар және спорт мәселелері хатшысы Люк Опвора Әйелдер, жастар және спорт мәселелері хатшысының орынбасары Камила Матью Салат Ақпарат, коммуникация, технология және зерттеу дамуы хатшысы Исмаэль Араре Ақпарат, коммуникация, технология және зерттеу дамуы хатшысының орынбасары Розелида Адамби Деволюция және округ координациясы хатшысы Задок Мбея Деволюция және округ координациясы хатшысының орынбасары Майор (отставкада) Мутачо Омар Парламенттік басты уип Вафула Ваколи Кәсіби лига төрағасы Бенсон В. Милимо Әйелдер лигасының президенті Полине Накила Жастар лигасының президенті Мосей Вафула Чекай Қарлы жандар лигасының төрағасы Гиту Ва Кахенгери Мүгедектік лигасының төрағасы Пепела Ваниони