Психологиялық бейімделулер мен эволюциялық механизмдер
Psychological adaptation
Жыландарға қорқыныш – адамдарда кең таралған психологиялық бейімделу. Эволюциялық психологиялық механизмдер (EPM) пайдалы қасиеттермен қатар, қажетсіз белгілерді де қамтиды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
[[Файл:Бенни Трапп Вестлихе Сандбоа Eryx jaculus. jpg|thumb|Адамдарда кең таралған психологиялық бейімделу – жыландардан оңай қорқу. Дегенмен, ЭПМ (эволюциялық психологиялық механизмдер) одан арырырақ жиынтықты білдіреді. Психологиялық бейімделулер организмнің тіршілікке бейімділігін арттыратын функционалдық қасиеттерді ғана қамтиды, ал ЭПМ – эволюция процестері арқылы дамыған кез келген психологиялық механизм. Бұл қосымша ЭПМ – түрдің эволюциялық дамуының жанама нәтижелері (қараңыз: спандрельдер), сондай-ақ түрдің тіршілікке бейімділігіне енді пайдасы жоқ қалдық белгілері. Белгінің қалдық екенін немесе жоқ екенін анықтау қиын болғандықтан, кейбір әдебиеттер оны жеңілдете қарастырып, тіпті олардың бейімделу функциясы болмаса да, қалдық белгілерді бейімделу деп атайды. Мысалы, кейбір ғалымдар ксенофобиялық көзқарастар мен мінез-құлықтардың аурудан сақтануға байланысты ЭПМ-нің әсеріне ие болуы мүмкін екенін айтады, алайда көптеген жағдайларда бұл мінез-құлық адамның тіршілікке бейімділігіне зиян келтіруі мүмкін. Психологиялық бейімделу принциптері Дарвиннің эволюция теориясына негізделген және эволюциялық психология, биология және когнитивтік ғылым салалары үшін маңызды.
[[File:Benny Trapp Westliche Sandboa Eryx jaculus. jpg|thumb|A psychological adaptation seen universally in humans is to easily learn a fear of snakes. however, EPMs refer to a less restricted set. Psychological adaptations include only the functional traits that increase the fitness of an organism, while EPMs refer to any psychological mechanism that developed through the processes of evolution. These additional EPMs are the by product traits of a species’ evolutionary development (see spandrels), as well as the vestigial traits that no longer benefit the species’ fitness. It can be difficult to tell whether a trait is vestigial or not, so some literature is more lenient and refers to vestigial traits as adaptations, even though they may no longer have adaptive functionality. For example, xenophobic attitudes and behaviors, some have claimed, appear to have certain EPM influences relating to disease aversion, however, in many environments these behaviors will have a detrimental effect on a person's fitness. The principles of psychological adaptation rely on Darwin's theory of evolution and are important to the fields of evolutionary psychology, biology, and cognitive science.
Жыныстық таңдау
Екі жыныстың да жұптасу стратегияларын әртүрлі психологиялық бейімделулерге тоғыстыруға болады. Жақын туыстармен жыныстық қатынастан қашу, яғни инцесттен аулақ болу – эволюциялық қалыптасқан мінез-құлық бейімделуі екенін көрсететін мол деректер бар. Мысалы, әйелдердің әкесі жоқ сияқты даму қиындықтарына тап болғанда жыныстық стратегияларын өзгертуге бейімділігі психологиялық бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін.
The mating strategies of both sexes can be simplified into different psychological adaptations. There is extensive evidence that incest avoidance, which is the tendency to avoid sexual intercourse with close relatives is an evolved behavioural adaptation. For example, the tendency for females to change their sexual strategies when faced with developmental pressures such as an absent father may be the result of a psychological adaptation.
Ер адамдардағы психологиялық бейімделу
Адам еркектерінде психологиялық бейімделулер қалыптасқан, олар өнімділікті арттыру мақсатында оларды қарама-қарсы жынысқа тартымды етеді. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, еркекке бірнеше әйелмен бірдей қарым-қатынас жасау пайдалы – полигинияға ұмтылу, себебі бұл оған бірден көп ұрпақ әкелуге мүмкіндік береді, олар жүктілікке уақыт жұмсамайды. Осы бейімделулердің мысалдарына әйелдерді қызықтыру стратегиялары, серікті сақтап қалу стратегиялары және қысқа мерзімді қарым-қатынастарға деген құштарлық жатады. Суретте: Әйелдерге қызық әңгіме айтатын еркектер көбірек ұнайды.
Human males have developed psychological adaptations, which make them attractive to the opposite sex in order to increase their reproductive success. Evolutionarily, it pays for a male to be polygynous – to have a number of female partners at once – because it means he can create more offspring at once, as they don't have to invest any time in carrying a foetus. Examples of some of these other adaptations include strategies to entice females, strategies to retain a partner and the desire for short term relationships. thumb|Women find humorous men more attractive.
Күлкі
Зерттеулер көрсеткендей, әзіл-қалжың жыныстық таңдауға ұшырайды және физикалық жарамдылықтың индикаторы болып табылады. Осы зерттеуге сәйкес, еркектерде әзіл жасау қабілетінің жоғарылауы олардың әйелдер үшін тартымдылығын арттырады, ал кейбір әйелдер жақсы юмор сезімі бар еркектерді іздейді. Сонымен қатар, кейбір еркектер әйелдерге ұнау үшін әзіл жасауға бейімделгендігі айтылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, еркектер серіктесін сақтап қалу үшін бір-бірімен күреседі.
It has been researched that humour is sexually selected and acts as a fitness indicator. According to this research it was concluded the production of humour increases mate value in men, and some women seek men with a good sense of humour. In turn, some men are believed to have developed an adaptation in which they endeavour to produce humour with the aim to attract female mates. thumb|Historically, men fight with each other as a mate retention strategy.
Белі мен жамбастың арақатынасы
Ер адамдарда әйелдердің фертильдік белгілерін көрсетуі жағдайында, мысалы, жамбасқа шаққанда белдің қатынасы жақсы болса, оларды тартымды деп табатын бейімделу пайда болған. Бел-жамбас арақатынасы 0,7 болған әйелдер 0,8 арақатынасы бар әйелдерге қарағанда еркектерге көбірек ұнайды, олардың фигурасы еркектерге тән деп есептеледі. Бұл олардың бала туу мүмкіндігі жоғары, дені сау және фертильді деп қабылдануына байланысты.
Human males have developed an adaptation in which they find women more attractive if they show cues of fertility, such as a good waist–hip ratio. Women with a waist to hip ratio of 0.7 are considered more attractive to males than those with a ratio of 0.8, who are considered to have a more masculine figure. This is because they are perceived to be able to have children more and to be more fertile and healthy.
Жұптарды ұстау
Ер адамдар ұзақ мерзімді қарым-қатынастарда өрбу табыстылығын арттыру үшін серігін сақтап қалуға көмектесетін мінез-құлықтарды дамытты, бұл серікті қорғау деп те аталады. Мысал ретінде жыныстық аралық манипуляцияларды қарастыруға болады, онда еркек серігінің қазіргі қарым-қатынасына деген көзқарасын өзгертіп, оны басқа қарым-қатынастарға ынтасыз етуге тырысады. Ол бұл үшін өзінің құнын арттыру немесе басқа еркектердің құнын төмендету арқылы әрекет ете алады. Кейбір жағдайларда, еркектерде серігінің басқа еркектермен байланысын, тіпті зорлық-зомбылыққа дейін, шектеуге бағытталған жыныстық аралық бейімделулер пайда болуы мүмкін. Осының нәтижесінде әйелдер қарым-қатынастан кетуге батыл болмайды, тіпті қорқу себеп болса да. Екінші жағынан, интрасексуалдық манипуляциялар әйелдердің басқа мүмкіндіктерін азайту үшін қолданылады, мысалы, серігінің құнын төмендету немесе басқа еркектерге әйелдің "өзіне" тиесілі екенін иеленушілік әдістермен көрсету, қолынан ұстау сияқты.
Males have developed behaviours that help them to retain a mate, also known as mate guarding, in order to enhance reproductive success in long term relationships. Examples are intersexual manipulations which involves the male manipulating the way his partner views their current relationship and to repulse her from other relationships. He could do this by enhancing his own value or decreasing the value of other males. In extreme cases, some men have developed intersexual adaptations that restrict their partner from interacting with other men, including the use of violence. By doing this, women may be less able to leave that relationship, even if it is due to fear. On the other hand, intrasexual manipulations are used to reduce any other options for the women, which could include decreasing their partner's value or make it clear to other males that a woman is 'theirs' by using possessive techniques such as holding her hand in public.
Ата-аналардың инвестициясы
Ата-аналық инвестицияға қатысты, еркектер ұрпаққа инвестиция жасағанда әлдеқайда сақтанады, себебі баланың өзіндік екеніне сенімді бола алмайды. Сондықтан, эволюциялық бейімделу ретінде, еркектер ұзақ мерзімді қарым-қатынаста туған және жоғары деңгейдегі міндеттемелер болған жағдайда ғана ұрпаққа инвестиция салуға бейім.
With regards to parental investment, males are much more wary when investing in offspring as they cannot guarantee that the child is theirs. Therefore, as an adaptation, males tend to only invest in offspring if there are high levels of commitment and if they were produced in a long term relationship as opposed to short term relationships.
Қысқа мерзімді жұптасу
Кейбір еркектерде әйелдерге қарағанда қысқа мерзімді қарым-қатынастарға бейімділік қалыптасқан. Бұл себебі еркектердің бала тудыруға байланысты жауапкершілігі шамалы, ал әйел жыныстық қатынастан кейін жүкті болса, тоғыз ай бойы бала көтеруге міндетті. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, еркектердің мүмкіндігінше көп бала табуға ұмтылысы бар, ал қысқа мерзімді қарым-қатынастар – оның гендерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізу үшін көптеген әйелдерді спермасымен ұрықтандырудың тиімді жолы. Ер адамдарда осы қысқа мерзімді жұптасудың психологиялық тұрғыдан қалай дамығанын көрсететін көптеген дәлелдер бар, олар әртүрлі жыныстық серіктестерге деген құштарлықтан басталады. Әлемнің кез келген мәдениетінде әйелдерге қарағанда еркектердің бір ай ішінде бірнеше жыныстық серік іздеуі жиі кездеседі. Сонымен қатар, еркектер әйелдерге қарағанда, бір сағат, бір күн, бір апта немесе бір ай ғана танысқан адаммен жыныстық қатынасқа түсуге көбірек бейім.
Some human males have also developed an adaptation in which they have a desire for short term relationships more than some human females do. This is because men hardly have any investment obligation, whereas a female has to carry a child for nine months if she was to fall pregnant after the sexual encounter. Evolutionarily, it is thought that males have a desire to reproduce as much as they can, and short term relationships are a good way to inseminate many women with his sperm in order for his genes to continue through generations. There is much evidence for how this short term mating has evolved psychologically for males, beginning with the desire for a variety of sex partners. It seems that a larger percentage of men, in every culture of the world, desire more than one sex partner in one month compared to women. Furthermore, men are more likely than women to have sexual intercourse with someone having known them for only one hour, one day, one week or one month.
Әйелдердің психологиялық бейімделуі
Әйел жынысына тән бейімделулер, дене мүмкіндіктерін арттыру және нәтижесінде көбелек сәттілігін жоғарылату мақсатындағы арнайы жасалуын көрсетеді. Мысалы, серік таңдау, зорлаудан қорғану тактикасы және жүктілік токсикозы – бұл эмпирикалық зерттеулер арқылы анықталған, ағзаның тірі қалуы мен көбеюі арқылы генетикалық үлес қосуды арттыратын, әйелдерге тән психологиялық бейімделулер.
Female sex specific adaptations provide evidence of special design for the purpose of increasing fitness and in turn, reproductive success. For example, mate choice, rape aversion tactics and pregnancy sickness are all female specific psychological adaptations, identified through empirical research, found to increase genetic contributions through survival and reproduction.
Жұп таңдау бейімделу ретінде
Әйелдер тестостеронның бар-жоғын анықтау үшін, мысалы, қатайған жақ сызықтары сияқты бет пішіндерін пайдалана алады. Ұрықтандырудағы сәттілікке бейімделу әйелдердің жұбай таңдауында көрінеді. Эволюциялық психолог Дэвид Басс "Адаптацияланған Ақыл" атты еңбекте адамдардың жұбай таңдауына ықпал ететін таңдау қысымдарының негізгі принциптерін қарастырады. Әйелдердің белгілі бір еркектердің дене ерекшеліктері мен мінез-құлқына байланысты жұптасу шешімдеріне әсер ететін психологиялық механизмдері қалыптасқан. Эволюциялық биолог Роберт Триверс ата-аналық инвестиция және жыныстық таңдау контекстінде осы қалаулардың эволюциялық негізін түсіндіреді. Оның пікірінше, әйелдер анасы мен баласының өмір сүруі үшін маңызды ресурстарды инвестициялауға қабілетті және оған дайын еркектермен жұптасуға бейімделген. Зерттеулер әйелдердің еркектер көрсететін аумақ немесе материалдық иелік сияқты сыртқы белгілерді пайдалана алатынын көрсетеді. Мысалы, әйелдер еркектердегі тестостеронның ұзақ мерзімді деңгейін беттегі тестостерон белгілері арқылы бағалай алады. Тестостерон шақыр сүйектің дамуын күшейтеді, нәтижесінде жақ төртбұрышты болып келеді, соның салдарынан еркектік келбеті артады. Етеккір циклының фертильді фазасындағы әйелдер еркектердің бетін әйелдікке қарағанда дені сау және тартымды деп қабылдайды. Әйелдер осы гормоналды белгілерді пайдаланып, еркектің физикалық күйін және көбелекке қабілетін анықтауға психологиялық бейімделген. Тестостеронды көрсеткен еркектер әйелге иммундық жүйеге басым түсетін әсерлер сияқты жоғары физиологиялық шығындарды өтеуге қабілетті екенін көрсетеді.
thumb|Women can use facial cues such as strong jawlines to detect testosterone presence. A psychological adaptation for the purpose of reproductive success can be seen in female mate choice. David Buss, an evolutionary psychologist, examines the fundamental principles of selection pressures that create human mate preferences in his contribution to the publication The Adapted Mind. Females have evolved psychological procedures that affect mating decisions in relation to certain male physical attributes and behaviours. Robert Trivers, an evolutionary biologist, outlines the evolutionary basis of these preferences in relation to parental investment and sexual selection. He proposes that females have adapted a preference to mate with males who display both an ability and willingness to invest vital resources for the survival of the female and her offspring. Research suggests females are able to use external cues displayed by males such as territory or physical possessions. For example, women are able to evaluate the long term presence of testosterone in men by observing facial testosterone cues. Testosterone stimulates craniofacial development and results in a squarer jaw and consequently, a more masculine appearance. Women in the fertile phase of their menstrual cycle perceive masculine faces as healthier and more attractive than feminine male faces. Females show a psychological adaptation to detect mate quality using these hormonal cues which display the male's fitness and reproductive value. Males who display testosterone cues show a female that they are able to offset the high physiological costs such as immunosuppressant effects.
Зорлаудан аулақ болу
Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, әйелдер зорлаудан сақтану мінез-құлқы немесе стратегияларын ынталандыруға арналған ерекше психологиялық механизмдерді дамытқан. Бұл себебі зорлау әйел үшін жүктілік, дене күйреуі, жарақат алу немесе өлім, қарым-қатынастың аяқталуы және өзіне деген сенімсіздік сияқты ауыр салдарларға әкеледі. Әйел үшін ең үлкен шығын – оның таңдау жасау мүмкіндігінен айырылу, бұл репродуктивтік сәттілікке қауіп төндіреді, нәтижесінде жауап ретінде бейімделулер пайда болады. Дәлелдерге сүйенсек, зорлау тәжірибесімен байланысты тәуекелдерді азайту үшін әйелге тән бірнеше қасиеттер дамыған. "Қорғаушы гипотезасы" зорлаудан сақтану әйелдердің дене күшіне немесе үстемдікке ие еркектерге деген қалауын күшейтеді деп болжайды. Әйелдер, сондай-ақ, әлеуетті зорлаушыларға қарсы қорғаныс үшін ерлер мен әйелдерден тұратын топтар құруы мүмкін. Зорлаудан кейін сезілетін психологиялық ауыртпалық та болашақтағы алдын алу үшін зорлаудың әлеуметтік жағдайларына назар аударуға бағытталған бейімделу процесі ретінде қарастырылады. Бұл бейімделудің дәлелі репродуктивтік жастағы әйелдерде көрінеді, олар зорлаудан кейін жүктілік қаупінің жоғары болуына байланысты күшті психологиялық ауыртпалық сезінеді. Зерттеулер сонымен қатар әйелдердің менструальді циклының құнарлы фазасында зорлау қаупін тудыруы мүмкін қауіпті мінез-құлықтарды азайтатынын көрсетеді. Әйелдердің зорлауға қарсы тұру қабілеті де менструальді циклына байланысты өзгереді; құнарлы фазадағы әйелдер қауіпті, сексуалдық мәжбүрлеу жағдайында қолдарының күшінің артуын көрсетеді. Сонымен қатар, еркектердің күш қолдану белгілеріне сезімталдық құнарлы әйелдерде жоғары екені анықталды.
Research proposes that women have evolved psychological mechanisms specifically designed to motivate rape avoidance behaviours or strategies. This is because rape poses severe costs for the female such as pregnancy, physical harm, injury or death, relationship abandonment and self esteem depletion. The greatest cost to the female is the circumvention of her mate choice, which threatens reproductive success, resulting in the possession of adaptations in response. Evidence suggests that a number of female specific traits have evolved in order to reduce the risks associated with experiencing rape. The body guard hypothesis proposes that rape avoidance drives women's mate preferences for physically strong or dominant males. Women may also form groups with men and women as a protective alliance against potential rapists. Psychological pain experienced following rape is also identified as an adaptive process designed to focus the female on the social circumstances surrounding the rape for future prevention. Evidence for this as an adaptation can be seen in reproductive aged women who are found to experience more psychological pain following rape due to an increased risk of conception. Research also suggests that women in the fertile phase of their menstrual cycle perform fewer risky behaviours that could potentially result in the risk of rape. Women's capacity to resist rape also changes relative to their menstrual cycle; females in the fertile phase show an increase in handgrip strength when placed in a threatening, sexually coercive scenario. Susceptibility to signs of a male's coerciveness is also identified to be better in fertile women.
Жүктілік ауруы
Әйелдерде ғана кездесетін психологиялық бейімделудің бірі – жүктілік токсикозы. Бұл, жүктілік кезінде улы заттар бар тағамдардан сақтану мақсатында табиғи іріктеу нәтижесінде пайда болған бейімделу. Эволюциялық биолог Маргарет Профет жүктілік токсикозы туралы әдебиеттерді шолып, осы бейімделудің дәлелдерін келтіреді. Кейбір өсімдік тағамдары ересектерге зиянсыз болғанымен, дамитын эмбрион үшін қауіпті токсиндерді (мысалы, тератогендерді) қамтуы мүмкін және бет пішінінің бұзылуы сияқты туа біткен кемістіктерге әкелуі ықтимал. Дәлелдер, жүктілік токсикозының күштірек белгілері байқалатын әйелдерде түсік тастау немесе туа біткен кемістігі бар бала туу ықтималдығы төмендеуінен көрінеді. Бұл бейімделу критерийлеріне сәйкес келеді, себебі ол дене мүмкіндіктерін арттырады және репродуктивті сәттілікті жоғарылатады – ананың фертильдігін арттырып, дамитын эмбрионның денсаулығына үлес қосады. Зерттеушілер бұл нақты психологиялық бейімделу ме екендігіне күмәнданса да, дәлелдер бұл біздің мұралық өткендегі күшті таңдау қысымының нәтижесі екенін көрсетеді. Мысалы, токсиндер тек табиғи, жабайы өсімдік тағамдарында ғана кездеседі, біздің заманауи өңделген тағамдарымызда емес. Сонымен қатар, жүктілік токсикозымен азаптанушы әйелдердің әсіресе ащы немесе иісі зор тағамдардан аулақ болатыны анықталды, олардың құрамында токсиндер болуы мүмкін. Жүктілік токсикозы әдетте ұрықтанғаннан кейін 3 аптадан соң пайда болады, осы кезде эмбрионның негізгі органдары қалыптаса бастайды және осылайша ең жоғары тәуекелге ұшырайды. Бұл сонымен қатар мәдениеттер арасында кездесетін жалпы бейімделу, бұл оның туа біткен механизм екенін көрсетеді.
One psychological adaptation found solely in women is pregnancy sickness. This is an adaptation resulting from natural selection for the purpose of avoiding toxic containing foods during pregnancy. Margaret Profet, an evolutionary biologist, provides evidence for this adaptation in a literature review on pregnancy sickness. Particular plant foods, whilst unharmful to adults, can contain toxins (e. g. teratogens) that are dangerous for developing embryos and can potentially cause birth defects such as facial asymmetry. Evidence lies in the finding that women who experience more extreme cases of pregnancy sickness tend to be less likely to miscarry or have babies with birth defects. This fits the criteria for an adaptation as it enhances fitness and increases reproductive success – it results in greater fertility of the mother and contributes to the health of the developing embryo. Researchers dispute whether this is actually a psychological adaptation, however evidence advocates it is the result of strong selective pressures in our hereditary past. For example, the toxins are found only in natural wild plant foods, not processed foods in our modern day environment. Furthermore, pregnant women experiencing sickness have been found to avoid particular bitter or pungent smelling foods, potentially containing toxins. Pregnancy induced sickness only typically occurs 3 weeks after conception, around the time when the embryo has started forming major organs and is therefore at the highest risk. It is also a cross cultural universal adaptation, a suggestion it is an innate mechanism.