Кіріспе

[[Файл:Бенни Трапп Вестлихе Сандбоа Eryx jaculus. jpg|thumb|Адамдарда кең таралған психологиялық бейімделу – жыландардан оңай қорқу. Дегенмен, ЭПМ (эволюциялық психологиялық механизмдер) одан арырырақ жиынтықты білдіреді. Психологиялық бейімделулер организмнің тіршілікке бейімділігін арттыратын функционалдық қасиеттерді ғана қамтиды, ал ЭПМ – эволюция процестері арқылы дамыған кез келген психологиялық механизм. Бұл қосымша ЭПМ – түрдің эволюциялық дамуының жанама нәтижелері (қараңыз: спандрельдер), сондай-ақ түрдің тіршілікке бейімділігіне енді пайдасы жоқ қалдық белгілері. Белгінің қалдық екенін немесе жоқ екенін анықтау қиын болғандықтан, кейбір әдебиеттер оны жеңілдете қарастырып, тіпті олардың бейімделу функциясы болмаса да, қалдық белгілерді бейімделу деп атайды. Мысалы, кейбір ғалымдар ксенофобиялық көзқарастар мен мінез-құлықтардың аурудан сақтануға байланысты ЭПМ-нің әсеріне ие болуы мүмкін екенін айтады, алайда көптеген жағдайларда бұл мінез-құлық адамның тіршілікке бейімділігіне зиян келтіруі мүмкін. Психологиялық бейімделу принциптері Дарвиннің эволюция теориясына негізделген және эволюциялық психология, биология және когнитивтік ғылым салалары үшін маңызды.

Жыныстық таңдау

Екі жыныстың да жұптасу стратегияларын әртүрлі психологиялық бейімделулерге тоғыстыруға болады. Жақын туыстармен жыныстық қатынастан қашу, яғни инцесттен аулақ болу – эволюциялық қалыптасқан мінез-құлық бейімделуі екенін көрсететін мол деректер бар. Мысалы, әйелдердің әкесі жоқ сияқты даму қиындықтарына тап болғанда жыныстық стратегияларын өзгертуге бейімділігі психологиялық бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін.

Ер адамдардағы психологиялық бейімделу

Адам еркектерінде психологиялық бейімделулер қалыптасқан, олар өнімділікті арттыру мақсатында оларды қарама-қарсы жынысқа тартымды етеді. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, еркекке бірнеше әйелмен бірдей қарым-қатынас жасау пайдалы – полигинияға ұмтылу, себебі бұл оған бірден көп ұрпақ әкелуге мүмкіндік береді, олар жүктілікке уақыт жұмсамайды. Осы бейімделулердің мысалдарына әйелдерді қызықтыру стратегиялары, серікті сақтап қалу стратегиялары және қысқа мерзімді қарым-қатынастарға деген құштарлық жатады. Суретте: Әйелдерге қызық әңгіме айтатын еркектер көбірек ұнайды.

Күлкі

Зерттеулер көрсеткендей, әзіл-қалжың жыныстық таңдауға ұшырайды және физикалық жарамдылықтың индикаторы болып табылады. Осы зерттеуге сәйкес, еркектерде әзіл жасау қабілетінің жоғарылауы олардың әйелдер үшін тартымдылығын арттырады, ал кейбір әйелдер жақсы юмор сезімі бар еркектерді іздейді. Сонымен қатар, кейбір еркектер әйелдерге ұнау үшін әзіл жасауға бейімделгендігі айтылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, еркектер серіктесін сақтап қалу үшін бір-бірімен күреседі.

Белі мен жамбастың арақатынасы

Ер адамдарда әйелдердің фертильдік белгілерін көрсетуі жағдайында, мысалы, жамбасқа шаққанда белдің қатынасы жақсы болса, оларды тартымды деп табатын бейімделу пайда болған. Бел-жамбас арақатынасы 0,7 болған әйелдер 0,8 арақатынасы бар әйелдерге қарағанда еркектерге көбірек ұнайды, олардың фигурасы еркектерге тән деп есептеледі. Бұл олардың бала туу мүмкіндігі жоғары, дені сау және фертильді деп қабылдануына байланысты.

Жұптарды ұстау

Ер адамдар ұзақ мерзімді қарым-қатынастарда өрбу табыстылығын арттыру үшін серігін сақтап қалуға көмектесетін мінез-құлықтарды дамытты, бұл серікті қорғау деп те аталады. Мысал ретінде жыныстық аралық манипуляцияларды қарастыруға болады, онда еркек серігінің қазіргі қарым-қатынасына деген көзқарасын өзгертіп, оны басқа қарым-қатынастарға ынтасыз етуге тырысады. Ол бұл үшін өзінің құнын арттыру немесе басқа еркектердің құнын төмендету арқылы әрекет ете алады. Кейбір жағдайларда, еркектерде серігінің басқа еркектермен байланысын, тіпті зорлық-зомбылыққа дейін, шектеуге бағытталған жыныстық аралық бейімделулер пайда болуы мүмкін. Осының нәтижесінде әйелдер қарым-қатынастан кетуге батыл болмайды, тіпті қорқу себеп болса да. Екінші жағынан, интрасексуалдық манипуляциялар әйелдердің басқа мүмкіндіктерін азайту үшін қолданылады, мысалы, серігінің құнын төмендету немесе басқа еркектерге әйелдің "өзіне" тиесілі екенін иеленушілік әдістермен көрсету, қолынан ұстау сияқты.

Ата-аналардың инвестициясы

Ата-аналық инвестицияға қатысты, еркектер ұрпаққа инвестиция жасағанда әлдеқайда сақтанады, себебі баланың өзіндік екеніне сенімді бола алмайды. Сондықтан, эволюциялық бейімделу ретінде, еркектер ұзақ мерзімді қарым-қатынаста туған және жоғары деңгейдегі міндеттемелер болған жағдайда ғана ұрпаққа инвестиция салуға бейім.

Қысқа мерзімді жұптасу

Кейбір еркектерде әйелдерге қарағанда қысқа мерзімді қарым-қатынастарға бейімділік қалыптасқан. Бұл себебі еркектердің бала тудыруға байланысты жауапкершілігі шамалы, ал әйел жыныстық қатынастан кейін жүкті болса, тоғыз ай бойы бала көтеруге міндетті. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, еркектердің мүмкіндігінше көп бала табуға ұмтылысы бар, ал қысқа мерзімді қарым-қатынастар – оның гендерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізу үшін көптеген әйелдерді спермасымен ұрықтандырудың тиімді жолы. Ер адамдарда осы қысқа мерзімді жұптасудың психологиялық тұрғыдан қалай дамығанын көрсететін көптеген дәлелдер бар, олар әртүрлі жыныстық серіктестерге деген құштарлықтан басталады. Әлемнің кез келген мәдениетінде әйелдерге қарағанда еркектердің бір ай ішінде бірнеше жыныстық серік іздеуі жиі кездеседі. Сонымен қатар, еркектер әйелдерге қарағанда, бір сағат, бір күн, бір апта немесе бір ай ғана танысқан адаммен жыныстық қатынасқа түсуге көбірек бейім.

Әйелдердің психологиялық бейімделуі

Әйел жынысына тән бейімделулер, дене мүмкіндіктерін арттыру және нәтижесінде көбелек сәттілігін жоғарылату мақсатындағы арнайы жасалуын көрсетеді. Мысалы, серік таңдау, зорлаудан қорғану тактикасы және жүктілік токсикозы – бұл эмпирикалық зерттеулер арқылы анықталған, ағзаның тірі қалуы мен көбеюі арқылы генетикалық үлес қосуды арттыратын, әйелдерге тән психологиялық бейімделулер.

Жұп таңдау бейімделу ретінде

Әйелдер тестостеронның бар-жоғын анықтау үшін, мысалы, қатайған жақ сызықтары сияқты бет пішіндерін пайдалана алады. Ұрықтандырудағы сәттілікке бейімделу әйелдердің жұбай таңдауында көрінеді. Эволюциялық психолог Дэвид Басс "Адаптацияланған Ақыл" атты еңбекте адамдардың жұбай таңдауына ықпал ететін таңдау қысымдарының негізгі принциптерін қарастырады. Әйелдердің белгілі бір еркектердің дене ерекшеліктері мен мінез-құлқына байланысты жұптасу шешімдеріне әсер ететін психологиялық механизмдері қалыптасқан. Эволюциялық биолог Роберт Триверс ата-аналық инвестиция және жыныстық таңдау контекстінде осы қалаулардың эволюциялық негізін түсіндіреді. Оның пікірінше, әйелдер анасы мен баласының өмір сүруі үшін маңызды ресурстарды инвестициялауға қабілетті және оған дайын еркектермен жұптасуға бейімделген. Зерттеулер әйелдердің еркектер көрсететін аумақ немесе материалдық иелік сияқты сыртқы белгілерді пайдалана алатынын көрсетеді. Мысалы, әйелдер еркектердегі тестостеронның ұзақ мерзімді деңгейін беттегі тестостерон белгілері арқылы бағалай алады. Тестостерон шақыр сүйектің дамуын күшейтеді, нәтижесінде жақ төртбұрышты болып келеді, соның салдарынан еркектік келбеті артады. Етеккір циклының фертильді фазасындағы әйелдер еркектердің бетін әйелдікке қарағанда дені сау және тартымды деп қабылдайды. Әйелдер осы гормоналды белгілерді пайдаланып, еркектің физикалық күйін және көбелекке қабілетін анықтауға психологиялық бейімделген. Тестостеронды көрсеткен еркектер әйелге иммундық жүйеге басым түсетін әсерлер сияқты жоғары физиологиялық шығындарды өтеуге қабілетті екенін көрсетеді.

Зорлаудан аулақ болу

Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, әйелдер зорлаудан сақтану мінез-құлқы немесе стратегияларын ынталандыруға арналған ерекше психологиялық механизмдерді дамытқан. Бұл себебі зорлау әйел үшін жүктілік, дене күйреуі, жарақат алу немесе өлім, қарым-қатынастың аяқталуы және өзіне деген сенімсіздік сияқты ауыр салдарларға әкеледі. Әйел үшін ең үлкен шығын – оның таңдау жасау мүмкіндігінен айырылу, бұл репродуктивтік сәттілікке қауіп төндіреді, нәтижесінде жауап ретінде бейімделулер пайда болады. Дәлелдерге сүйенсек, зорлау тәжірибесімен байланысты тәуекелдерді азайту үшін әйелге тән бірнеше қасиеттер дамыған. "Қорғаушы гипотезасы" зорлаудан сақтану әйелдердің дене күшіне немесе үстемдікке ие еркектерге деген қалауын күшейтеді деп болжайды. Әйелдер, сондай-ақ, әлеуетті зорлаушыларға қарсы қорғаныс үшін ерлер мен әйелдерден тұратын топтар құруы мүмкін. Зорлаудан кейін сезілетін психологиялық ауыртпалық та болашақтағы алдын алу үшін зорлаудың әлеуметтік жағдайларына назар аударуға бағытталған бейімделу процесі ретінде қарастырылады. Бұл бейімделудің дәлелі репродуктивтік жастағы әйелдерде көрінеді, олар зорлаудан кейін жүктілік қаупінің жоғары болуына байланысты күшті психологиялық ауыртпалық сезінеді. Зерттеулер сонымен қатар әйелдердің менструальді циклының құнарлы фазасында зорлау қаупін тудыруы мүмкін қауіпті мінез-құлықтарды азайтатынын көрсетеді. Әйелдердің зорлауға қарсы тұру қабілеті де менструальді циклына байланысты өзгереді; құнарлы фазадағы әйелдер қауіпті, сексуалдық мәжбүрлеу жағдайында қолдарының күшінің артуын көрсетеді. Сонымен қатар, еркектердің күш қолдану белгілеріне сезімталдық құнарлы әйелдерде жоғары екені анықталды.

Жүктілік ауруы

Әйелдерде ғана кездесетін психологиялық бейімделудің бірі – жүктілік токсикозы. Бұл, жүктілік кезінде улы заттар бар тағамдардан сақтану мақсатында табиғи іріктеу нәтижесінде пайда болған бейімделу. Эволюциялық биолог Маргарет Профет жүктілік токсикозы туралы әдебиеттерді шолып, осы бейімделудің дәлелдерін келтіреді. Кейбір өсімдік тағамдары ересектерге зиянсыз болғанымен, дамитын эмбрион үшін қауіпті токсиндерді (мысалы, тератогендерді) қамтуы мүмкін және бет пішінінің бұзылуы сияқты туа біткен кемістіктерге әкелуі ықтимал. Дәлелдер, жүктілік токсикозының күштірек белгілері байқалатын әйелдерде түсік тастау немесе туа біткен кемістігі бар бала туу ықтималдығы төмендеуінен көрінеді. Бұл бейімделу критерийлеріне сәйкес келеді, себебі ол дене мүмкіндіктерін арттырады және репродуктивті сәттілікті жоғарылатады – ананың фертильдігін арттырып, дамитын эмбрионның денсаулығына үлес қосады. Зерттеушілер бұл нақты психологиялық бейімделу ме екендігіне күмәнданса да, дәлелдер бұл біздің мұралық өткендегі күшті таңдау қысымының нәтижесі екенін көрсетеді. Мысалы, токсиндер тек табиғи, жабайы өсімдік тағамдарында ғана кездеседі, біздің заманауи өңделген тағамдарымызда емес. Сонымен қатар, жүктілік токсикозымен азаптанушы әйелдердің әсіресе ащы немесе иісі зор тағамдардан аулақ болатыны анықталды, олардың құрамында токсиндер болуы мүмкін. Жүктілік токсикозы әдетте ұрықтанғаннан кейін 3 аптадан соң пайда болады, осы кезде эмбрионның негізгі органдары қалыптаса бастайды және осылайша ең жоғары тәуекелге ұшырайды. Бұл сонымен қатар мәдениеттер арасында кездесетін жалпы бейімделу, бұл оның туа біткен механизм екенін көрсетеді.