Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швейцариядағы археологиялық орын
Archaeological site in Switzerland
Авентикум – Рим Швейцариясының (Helvetia немесе Civitas Helvetiorum) ең ірі қаласы және астанасы. Оның қиыршықтары қазіргі Авенш қаласының жанында орналасқан. Қала, шамасы, біздің заманымыздың I ғасырының басында, Италия мен Британияны байланыстыратын Клавдий тұсында салынған жолдың бойында, жаңадан бағындырылған Хельветия аймағының астанасы ретінде құрылған. Сол жерде өскен император Веспасиан билік еткен кезде, 72 жылы Авентикум колония мәртебесіне ие болды, осыдан кейін қала өркендеудің алтын ғасырына енді. Қаланың қабырғасы ұзын болған, бірақ қорғану үшін тиімді болмаған, әрі қаланың мәртебесін көрсету үшін салынғаны анық. Христиандық дәуірде Авентикум епископтық орын болды. Оның ең белгілі епискобы – Мариус Авентиценсис. Оның 455 жылдан 581 жылға дейінгі кезеңді қамтитын қысқаша жылнамасы VI ғасыр бургундтары туралы сирек кездесетін мағлұматтардың бірі болып табылады. 585 жылы, Макон кеңесінен кейін, Мариус қаланың жылдам құлдырауына байланысты орынды Авентикумнан Лозаннаға көшірді.
Aventicum was the largest town and capital of Roman Switzerland (Helvetia or Civitas Helvetiorum). Its remains are beside the modern town of Avenches. The city was probably created ex nihilo in the early 1st century AD, as the capital of the recently conquered territory of the Helvetii, across the road that connected Italy to Britain, built under Claudius. Under the rule of Emperor Vespasian, who grew up there, Aventicum was raised to the status of a colonia in 72 AD, whereupon it entered its golden age. The town wall was long but was impracticable for defensive purposes and was doubtless intended as a display of the status of the city. In the Christian era Aventicum was the seat of a bishopric. The most famous of its bishops was Marius Aventicensis. His terse chronicle, spanning the years 455 to 581, is one of the few sources for the 6th century Burgundians. Shortly after the Council of Macon, in 585, Marius moved the seat from Aventicum, due to the rapid decline of the city, to Lausanne.
Тарихқа дейінгі Авентикум
Авентикумның айналасындағы аймақ римдіктер қалаға негіз салғанға дейін қоныстанған. Ілеспе Муртен көлінде көптеген көл үйлері табылды, оның кем дегенде 16 қазық үйлерден тұратын елді мекендері анықталды. Ең ірі жерде қазықтар кең аумақты алып жатыр, осылайша үлкен бекет немесе ауыл құрылған. Қазықтардың арасында саздан көптеген заттар қазылып алынды, олар тас пен сүйектен жасалған құралдардан – балталар, кескіштер, инелер, тігіштер, сондай-ақ көптеген жануарлардың сүйектерінен тұрады. Қыш ыдыстар қара-қызыл түсті, қарапайым қыштан жасалған, құрамында кварцтың көптеген түйіршіктері бар, олардың 12 немесе 15 түрі кездеседі.
The area around Aventicum was occupied before the Romans founded the city. There have been numerous lake dwellings discovered within the adjoining Lake Murten, with at least 16 stilt house settlements having been found. In the largest site, the piles extend over an area of thus forming a large station or village. A great number of objects have been found buried in the mud amongst the piles, consisting of implements of stone and bone, such as hatchets, chisels, needles, awls, besides a vast quantity of the bones of animals. The pottery is a coarse, dark red kind of earthenware containing numerous grains of quartz, and there are 12 or 15 varieties.
Хельветилердің көшіп кетуі
Хельветтер, шамамен б.з.д. 111 жылы Оңтүстік Германияға жетіп, көп ұзамай Галлияға шабуыл жасады. Рим провинциясы Галлия Нарбонензиске шабуыл жасағанда, олар б.з.д. 107 жылы Агендикум маңында Л. Кассий Лонгин басқаратын рим әскерін жеңіп, консулды өлтірді. Олар Испанияға, Галлияға, Норикумға және Солтүстік Италияға жорықтарын жалғастырды. Б.з.д. 102–101 жылдары жеңіліске ұшыраған қалған Хельветтер Альпі таулары арқылы шегінді. Б.з.д. 58 жылы дворян Оргеторикс жаңа Хельветиялық көші-қонды бастады, онда тайпыл барлығы өздерінің жерінен (қазір Швейцария таулы жазығы деп сипатталатын аймақтан) кетуге және Галлияның барлығына үстемдік орнатуға тиіс болды. Олар өздерінің ауылдарынан аттанды, бірақ Юлий Цезарь оларды Рона өзенінің жағасында тоқтатты. Содан кейін Хельветтер Юра тауларын айналып, Эдуан оппидумы Бибрактеге жақын жерге жетті. Цезарь оларды сол жерде қуып жетіп, Бибракте шайқасында жеңді. Бұл Хельветтердің шегінуіне және олардың көптеген мүліктерін римдіктердің басып алуына әкелді. Бас игеннен кейін Хельветтер foederati мәртебесін алды, яғни одақтас civitas, сарбаздармен қамтамасыз етуге міндетті, бірақ римдік азаматтық құқық берілмеді. Хельветтер б.з.д. 52 жылы Верцингеторикке қолдау көрсеткендіктен алты жылдан кейін foederati мәртебесінен айырылған болуы мүмкін. Б.з.д. 50–45 жылдары римдіктер Хельветиялық қоныс Новиодунумның (қазіргі Ньон) орнында Юлия Эвестрис колониясын құрды. Бұл колония, негізінен, Хельветия аумағы мен Галлияның қалған бөлігі арасындағы екі маңызды әскери жолдың біреуін бақылау мақсатында құрылды, Рона аңғары мен Зундгау арқылы өтуге кедері келтірді. Келесі жарты ғасыр ішінде Хельветтердің мәдениеті римдіктерге жақындады. Осы кезеңде Авентикум құрылатын жерге жақын екі елді мекен болды. Біріншісі Муртен және Нойшатель көлдері арасындағы Монт-Вуллидегі оппид, ол б.з.д. 1 ғасырында тасталды. Екіншісі – Боис-де-Шатель, ол б.з.д. 1 ғасырының екінші жартысында бекітілді. Қаладан б.з. 15 жылына қарайтын қабір де табылған. Сол кезде қазіргі Авенчтің солтүстік-шығыс бұрышында римдік стильде шағын елді мекен салынды. Алайда, бұл орынды тек Тиберийдің (14–37 ж.ж.) билігіне дейін датуға болады. Авентикум Хельветияның астанасы болды. Бұл атақты қала, ең алдымен, өркениеттің салыстырмалы түрде жоғары деңгейі мен Италия мен Германия арасындағы басты жолдағы маңызды орнына байланысты алды. Бұл сонымен қатар, жақсы пайдаланылған әскери жолдардың торабының орталығы болды. Женева көлінің жағасында орналасқан Авентикум мен Нион (Colonia Equestris) Хельветиядағы барлық мильдік тастардың бастапқы нүктелері болды. Біздің заманымыздың 1 ғасырының алғашқы үш тоқсанында Авентикум Civitas Helvetiorum-та императорлық культтің орталығына айналды. Алайда, император Неронның 68 жылы қайтыс болғаннан кейін Хельветтер Риммен қайтадан қақтығысқа түсті. Басқа галликалық тайпалар сияқты, Хельветтер де civitas ретінде ұйымдастырылды және белгілі бір ішкі тәуелсіздікке ие болды, соның ішінде өз әскерлерімен белгілі бір бекіністерді қорғау құқығына ие болды. Неронның өлімінен кейін болған азаматтық соғыста және Төрт император жылында civitas Helvetiorum Галбаны қолдады; оның өлімі туралы хабарсыз, олар оның қарсыласы Вителлиус билігін қабылдаудан бас тартты. Виндониссада орналасқан және Вителлиус жақтасы XXI Rapax легионы Хельветиялық гарнизонның жалақысын ұрлады, бұл Хельветтерді хабаршыларды тоқтатып, римдік жасақты ұстауға итермеледі. Галбаның бұрынғы қолдаушысы, қазір Вителлианның Италияға басып кіруін басқарып тұрған Аул Цецина Алиен, кең ауқымды жазалау науқанын бастады, Воцетий тауында Хельветтерді талқандап, мыңдаған адамды өлтірді және құлдыққа салды. Содан кейін Авентикум қоршауға алынып, тез басылды. Римдіктер қаланы толығымен қиратуға жақындады, бірақ Хельветиялық елші Клавдий Косс, Вителлиус алдында, және Тацит айтқандай, "шешендігімен танымал" болғандықтан, қала сақталды.
The Helvetii probably reached southern Germany around the year 111 BC and soon invaded Gaul. During their invasion of the Roman province Gallia Narbonensis, they defeated a Roman army under L. Cassius Longinus near Agendicum in 107 BC and killed the consul. They continued to march into Spain, Gaul, Noricum, and northern Italy. Suffering defeats in the year 102–101 BC the surviving Helvetii retreated across the Alps. In 58 BC, the nobleman Orgetorix instigated a new Helvetian migration, in which the entire tribe was to leave their territory (which is now described as corresponding more or less to the Swiss plateau) and establish supremacy over all of Gaul. They marched from their villages, but were stalled by Julius Caesar on the banks of the Rhône. The Helvetii then marched around and across the Jura Mountains, to an area near the Aeduan oppidum Bibracte. There Caesar caught up and defeated the Helvetii in the Battle of Bibracte. This resulted in the Helvetii's retreat and the capture of most of their baggage by the Romans. Following their surrender, the Helvetii became foederati, an allied civitas required to provide soldiers, but not granted Roman citizenship. The Helvetii likely lost their status as foederati six years later, when they supported Vercingetorix in 52 BC. Sometime between 50 and 45 BC, the Romans founded Colonia Iulia Equestris at the site of the Helvetian settlement Noviodunum (modern Nyon). This colony was most likely established as a means for controlling one of the two important military access routes between the Helvetian territory and the rest of Gaul, blocking passage through the Rhône valley and the Sundgau. During the following half century, the Helvetii would become increasingly romanized. During this time, there were two settlements near where Aventicum would be founded. The first was the oppidum on Mont Vully between Lake Murten and Lake Neuchatel, which was given up in the 1st century BC. The second was the Bois de Châtel, which was fortified in the second half of the 1st century BC. A grave has also been discovered in the city that dates to 15 AD. During that time there was a small settlement built, in the north east corner of modern Avenches, in the Roman square style. However, this site can only be dated to the reign of Tiberius (14–37 AD). or capital of Helvetia. It acquired this title most probably on account of its comparatively advanced state of civilization and its conspicuous position on the main route between Italy and Germany. It was also the centre of a network of well used military roads. Aventicum and Nyon (Colonia Equestris) located on the shores of Lake Geneva were the starting points for all mile stones in Helvetia. During the first three quarters of the 1st century AD, Aventicum became a center of the Imperial cult in the Civitas Helvetiorum. However, the Helvetii came into conflict once more with Rome shortly after the death of emperor Nero in 68 AD. Like the other Gallic tribes, the Helvetii were organised as a civitas and enjoyed a certain inner autonomy, including the defence of certain strongholds by their own troops. In the civil war and Year of Four Emperors which followed Nero's death, the civitas Helvetiorum supported Galba; unaware of his death, they refused to accept the authority of his rival, Vitellius. The Legio XXI Rapax, stationed in Vindonissa and favouring Vitellius, stole the pay of a Helvetian garrison, which prompted the Helvetians to intercept the messengers and detain a Roman detachment. Aulus Caecina Alienus, a former supporter of Galba who was now at the head of a Vitellian invasion of Italy, launched a massive punitive campaign, crushing the Helvetii at Mount Vocetius, killing and enslaving thousands. Aventicum was then besieged and quickly surrendered. The city was nearly ordered destroyed by the Romans, but owing to the pleas of one Claudius Cossus, a Helvetian envoy to Vitellius, and, as Tacitus puts it, "of well known eloquence" the city was spared.
Колонияға айналды
Төрт император жылында (69 ж.б.д.) Авентикумды жоя жазуға дейін жеткен Вителлиус үшінші болды. Төртінші, Веспасиан, Авентикумға әлдеқайда жағымды әсер етті. Ол Риетке жақын Сабин аймағындағы Фалакринада дүниеге келді. Оның әкесі, Тит Флавий Сабин, Веспасианның біраз уақыт тұрған Авентикумда шағын банкир болған. Веспасиан император деп жарияланғаннан кейін шамамен екі жыл өткен соң, ол Авентикумды колония мәртебесіне көтерді, ерекше азаматтық құқықтар берді. Колония – зейнеткерлікке шыққан легионерлерге жер беріліп, азаматтыққа қабылданған тұрақты мекенжайы бар қала. Бұл жерді игеруге және тұрақтылыққа, сондай-ақ рим мәдениетін таратуға көмектесті. Бұрын Авентикум азамат емес халықтың астанасы болған. Колония мәртебесінің артуы Авентикум үшін алтын ғасырдың бастауын берді. Осы кезеңде Авентикум Пиа Флавия Констанс Эмерита деп аталды.
During the Year of Four Emperors (69 AD) Vitellius, who nearly ordered Aventicum destroyed, was the third. The fourth, Vespasian, had a much more positive influence on Aventicum. While he was born in Falacrina, in the Sabine country near Reate. His father, Titus Flavius Sabinus, was a banker on a small scale in Aventicum, where Vespasian lived for some time. About two years after Vespasian was declared emperor, he raised Aventicum to the status of a colonia, granting exceptional civic status. A colonia was a town that was a specific residential location for legionaries who upon retirement were granted land and became citizens. This encouraged land development and stability and not least the extension of Roman culture. Previously, Aventicum had been the capital of a non citizen nation. The increased prestige that being a colonia brought ushered in a golden age for Aventicum. During this time Aventicum was known as Pia Flavia Constans Emerita.