Кіріспе

Өнімдер мен қызметтерге сұранысты болжау, жоспарлау және басқаруға қолданылатын әдістер мен іс-шаралар. Сұраныс менеджменті – өнімдер мен қызметтерге сұранысты болжау, жоспарлау және басқару үшін қолданылатын жоспарлау әдістемесі. Бұл экономика сияқты макро деңгейде де, жеке ұйымдардағы микро деңгейде де болуы мүмкін. Мысалы, макро деңгейде үкімет қаржылық сұранысты реттеу үшін пайыздық ставкаларға әсер етуі мүмкін. Микро деңгейде ұялы байланыс операторы пик сағаттардағы сұранысты азайту үшін түнгі және демалыс күндері пайдалануды тегін етуі мүмкін. Сұраныс менеджменті тауарлар мен қызметтерді өндіретін компаниялар үшін нақты процестер, қабілеттер және ұсынылатын мінез-құлықтар жиынтығын қамтиды. Тұтыну электронды өнімдерін және тауарларын өндіретін компаниялар сұраныс тізбегіне сұраныс менеджменті практикаларын қолдануда көш бастап отырады; сұраныс менеджментінің нәтижелері – сұранысқа, сондай-ақ пайдаланушылар мен тұтынушыларға қолжетімді бәсекелестік пен мүмкіндіктерге әсер ететін саясат пен бағдарламалардың көрінісі болып табылады. Тиімді сұраныс менеджменті «жабық цикл» тұжырымын ұстанады, онда сұраныс жоспарларының нәтижелерінен алынған кері байланыс нәтижелердің болжамдылығын арттыру үшін жоспарлау процесіне қайта жіберіледі. Көптеген практикалар жүйелік динамика элементтерін көрсетеді. Сұраныстың жоспарлар мен болжамдардан ауытқуына назар аударумен қатар, құбылмалылық маңызды мәселе ретінде мойындалуда.

Макроэкономикалық

Макроэкономикада сұранысты басқару – дағдарыстың алдын алу үшін жиынтық сұранысты бақылау өнері немесе ғылымы. Макроэкономикалық деңгейде сұранысты басқару дискрециялық саясатты қолдануды қамтиды және Кейнс экономикасынан шабыт алады, бірақ қазіргі таңда оның элементтері экономикалық бағыттың негізгі бөлігіне кіреді. Бағытталған идея – үкіметтің пайыздық ставкалар, салық салу және мемлекеттік шығыстар сияқты құралдарды қолданып, тұтыну, инвестициялар, сауда балансы және мемлекеттік сектордың қарыз алуы сияқты маңызды экономикалық шешімдерді өзгертуі, нәтижесінде бизнес айналымының тегістелуіне қол жеткізу. Сұранысты басқару 1950-1970 жылдар аралығында кеңінен қолданылды және бірқатар уақыт бойы табысты болды. Алайда, ол 1970-ші жылдардағы стагфляцияға әкеп соқты, ол 1973 жылғы мұнай дағдарысынан туындаған ұсыныс шогынан бастау алды деп саналады. Сұранысты басқаруға қатысты теориялық сын – ол ұзақ мерзімді Филипс қисығына сүйенеді, бірақ оны растайтын деректер жоқ, сондай-ақ ол динамикалық тұрақсыздыққа алып келуі мүмкін, демек, сенімді болмайды. Бүгінде көптеген үкіметтер сұранысты басқаруға қатысты араласуды қысқа мерзімді дағдарыстарды шешумен шектейді және ұзақ мерзімді экономикалық бұзылыстарды болдырмау үшін тәуелсіз орталық банктер мен фискалдық саясат ережелері сияқты шараларға сүйенеді.

Табиғи ресурстар және қоршаған орта

Табиғи ресурстарды басқару және жалпы қоршаған орта саясатында сұранысты басқару – су және энергия сияқты қоршаған ортаға сезімтал немесе зиян келтіретін тауарларға тұтынушылардың сұранысын реттеуге бағытталған саясатты білдіреді. Өндіріс фирмаларында бұл термин сұранысты болжау, жоспарлау және тапсырысты орындау қызметтерін сипаттау үшін қолданылады. Қоршаған орта тұрғысынан, нарықтық бағасы нақты құнын көрсетпейтін сирек ресурстарды экономиканың қолдануын азайту мақсатында сұранысты басқаруға көбірек мән берілуде. Мысалдарға қалалық суды есептеу және бензинге көміртегі салығы салу жатады.

Әлеуметтік экономика

Экономикадағы сұранысты басқару әлеуметтік әл-ауқатқа әсер ету үшін ресурстарды тиімді бөлуге бағытталған. Әл-ауқат экономикасы микроэкономиканың көзқарасын және әдістерін пайдаланады, бірақ оларды макроэкономикалық қорытындылар жасау үшін жинақтауға болады. Экономикада ресурстарды бөлу тұрғысынан әртүрлі "оптималды" жағдайлар болуы мүмкін болғандықтан, әл-ауқат экономикасы әлеуметтік әл-ауқаттың ең жоғары деңгейін қамтамасыз ететін жағдайды іздейді. Кейбір адамдар байлықты қайта бөлу идеясына қарсы шығады, себебі ол таза капиталистік принциптерге қайшы келеді, бірақ экономистер экономикадағы табыстарды қайта бөлу арқылы жалпы әлеуметтік игіліктің артуына қол жеткізуге болады деп санайды. Әл-ауқат экономикасы микроэкономиканың әдістерін қолданғандықтан, сұранысты жоспарлау осы процестің маңызды бөлігі болып табылады, әсіресе мемлекеттік салықтар, төлемдер және роялтилер арқылы қаражатты қайта бөлу, сондай-ақ қоғамдық мүддеге арналған бағдарламаларға – жолдар, қызметтер, табысқа қолдау көрсету және ауыл шаруашылығын қолдау сияқты салаларға бағытталған.

Сұраныс менеджменті бизнес-процесс ретінде

Сұраныс менеджменті жеке процесс ретінде де, сату және операцияларды жоспарлау (S&OP) немесе бірыңғай бизнес жоспарлау (IBP) жүйесіне енгізілген процесс ретінде де қарастырылады. Сұраныс менеджменті ең тиімді болған жағдайда, тарихқа негізделген және «нарық» немесе тұтынушы ақпараттарымен толықтырылған жай ғана «болжам» жасаудан әлдеқайда кең мағынаға ие, және көбінесе оны жеткізу тізбегі ұйымына түсіндіру үшін қалдырады. Филип Котлер екі маңызды тұжырымды атап өтеді: 1. Сұраныс менеджменті маркетингтік ұйымның жауапкершілігінде болады (оның анықтамасы бойынша сату – маркетингтің бір бөлігі); 2. Сұраныс «болжамы» жоспарланған маркетингтік шаралардың нәтижесі болып табылады. Бұл жоспарланған шаралар сұранысты ынталандыруға ғана емес, ең бастысы бизнестің мақсаттарына жету үшін сұранысқа ықпал етуге бағытталған болуы керек. Джордж Палматиер мен Коллин Крум анықтаған тиімді сұраныс менеджментінің құрамдас бөліктері: 1. сұранысты жоспарлау; 2. сұранысты хабарлау; 3. сұранысқа ықпал ету және 4. сұранысты басымдыққа қою.

Сұранысты бақылау

Сұранысты басқару – көптеген өндіріс кәсіпорындарында кездесетін, жалпы сұранысты басқару процесінің қағидасы. Сұранысты бақылау, сұраныс жоспарында күтпеген өзгерістер болғанда, сұраныс пен ұсынысты үйлестіруге бағытталған. Мұндай өзгерістер, жақын мерзімдегі сұраныс ұсыныстан асып кеткенде немесе нақты тапсырыстар белгіленген сұраныс жоспарынан кем болғанда туындауы мүмкін. Бұл реактивті шешімдерге әкеліп соқтыруы мүмкін, ол жұмыс жүктемесіне, шығындарға және клиенттердің қанағаттануына теріс әсер етеді. Сұранысты бақылау сату, сұранысты жоспарлау және ұсынысты жоспарлау бөлімдері арасында үйлесімділік құрады. Әдеттегі ай сайынғы сұраныс немесе ұсынысты жоспарлау қарастыруларынан өзгеше, сұранысты бақылау қарастырулары жиірек (күнделікті немесе апта сайын) өтеді, бұл ұйымға сұраныс немесе ұсыныстағы мүмкін тепе-теңдіксіздіктерге жылдам және алдын ала жауап беруге мүмкіндік береді.

Сұраныс бақылаушысы

Сұраныс бақылаушысы компания сұранысты басқару процесін енгізген кезде құрылады. Ұзақ мерзімді тапсырыстарды басқаруға бағытталған сұраныс жоспарлаушыдан өзгеше, сұраныс бақылаушысы қысқа мерзімді тапсырыстарды басқаруға жауапты, нақтырақ айтқанда, сұраныс ұсыныстан асып түскенде немесе жоспарланған көлемнен кем болғанда, және екі жағдайда да сату басқаруымен байланысады. Сұраныс бақылаушысы сұраныс пен ұсыныс процестеріне қатысты көптеген функциялармен жұмыс істейді, оның ішінде сұраныс жоспарлау, ұсыныс жоспарлау, сату және маркетинг.

Элементтер

Сұранысты жоспарлау – толыққанды көп көріністі процесс немесе жұмыс ағыны; ең тиімді статистикалық модельдерді қолдана отырып, таза "сұраныс тарихынан" [жөнелтулер емес] базалық болжам жасауды қамтиды. Кай Трепте "Forecast X" Microsoft Excel қосымшасын жасады, ол мамандарға деректер мен болжам модельдері арасындағы ең жақсы сәйкестікті бағалауға мүмкіндік береді. "Болжамдық болжамдар" шектеулі қолданыстан бастап, көбінесе компаниялар үшін жақсы тәжірибеге айналды. Болжамдық болжамдар ұзақ мерзімді (5-10+ жыл) сұраныс жоспарларын құру үшін тарихқа емес, болашақтағы ықтимал нәтижелерді және олардың ықтималдықтарын модельдеуді пайдаланады. Базалық болжамды әдетте сұранысты жоспарлаушылар мен талдаушылар әзірлейді, олар аймақтық немесе орталықта орналасуы мүмкін. Олар сұраныс менеджерінің басшылығымен жұмыс істейді. Базалық болжамдар сұранысты басқару тобының мүшелеріне жеткізіледі. Бұл әдетте аймақтық сату жетекшілерін, нарық менеджерлерін және өнім менеджерлерін қамтиды. Топқа клиенттермен жасалған қызмет көрсету келісімдері бойынша тапсырыстарды басқаратын және клиенттердің сұранысын тікелей білетін клиенттік қызмет жетекшілері де кіруі мүмкін. Ірі саудагерлер үшін бұл көбінесе жеткізушілерге ұсынылатын сату орны деректері болып табылады.

Ақпараттық технологиялар

Ақпараттық технологиялар және ақпараттық жүйелерге қатысты сұраныс менеджерлері тұтынушылардың, клиенттердің, серіктестердің және қолдаушылардың қажеттіліктері мен күтілімдерін алдын ала түсінуге тырысады. Сондықтан, тұрақты және тиімді технологиялық ортаны жеткізу үшін сұранысты дұрыс болжау және оның көлемін анықтау қажет.

Жоба портфелін басқарудың бір бөлігі ретінде сұранысты басқару

Романо, Гримальди және Коласуонно сұранысты басқаруды стратегиялық мақсаттарға сай келетін, ең пайдалы іс-шаралар жиынтығын іріктеуге арналған модельмен және портфельдерге бағыт беретін стратегиямен басқарылатын жинақтау әрекеті ретінде қарастырады. Олар компоненттік сұранысты басқаруға бизнестік мақсаттармен басқарылатын стратегиямен және таңдалған стратегиялық бағыттың жауапкершілігін жоғары басқару ұстауымен алдын ала қарауды ұсынады.