Кіріспе
Мәтіннің сөзбе-сөз аудармасы. Сөзбе-сөз аударма, тікелей аударма немесе сөзбе-сөз аудару – мәтіннің әрбір сөзін жеке-жеке аудару арқылы жасалатын, сөз тіркесінде немесе сөйлемде қолданылу ескерілмейтін аударма түрі. Аударма теориясында сөзбе-сөз аудармаға «метафраза» термині де қолданылады (аналогтық аударма үшін «парафразаға» қарама-қарсы). Бұл аудармадан (мысалы, аудармашы жасаған аудармадан) ерекшеленеді. Сөзбе-сөз аударма тіркестік мәндес сөздердің қате аударуына алып келуі мүмкін, бұл машиналық аударма үшін маңызды мәселе болып табылады.
Literal translation, direct translation, or word for word translation is a translation of a text done by translating each word separately without looking at how the words are used together in a phrase or sentence. In translation theory, another term for literal translation is metaphrase (as opposed to paraphrase for an analogous translation). It is to be distinguished from an interpretation (done, for example, by an interpreter). Literal translation leads to mistranslation of idioms, which can be a serious problem for machine translation.
Қолданылуы
"Сөзбе-сөз аударма" термині 19 ғасырдағы классикалық Библия мен басқа да мәтіндердің ағылшын тіліне жасалған аудармаларының тақырыптарында жиі кездесетін.
Бала күтімі
Кейде сөзбе-сөз аудармалар ("көш", "пони" немесе "трот") өздері білмейтін тілде жазылған туындыны аударуға кіріскен жазушы үшін дайындалады. Мысалы, Роберт Пинскидің 1994 жылғы "Дантенің тозағы" аудармасын дайындағанда сөзбе-сөз аударма қолданғаны айтылады, себебі ол итальян тілін білмейді. Сол сияқты, Ричард Певер әйелі Лариса Волохонская дайындаған түбегейлі аудармалар негізінде бірнеше орыс романдарын аударған.
Өлеңнен прозаға
Сондай-ақ, түпнұсқа мәтіннің нақты мағынасын көрсететін, бірақ оның стилін, әдемілігін немесе поэзиясын жеткізуге ұмтылмаған аударма да болады. Дегенмен, поэзиялық туындының сөзбе-сөз аудармасы мен қара прозадағы аударма арасында зор айырмашылық бар. Поэзияның сөзбе-сөз аудармасы өлең түрінде емес, қара сөз түрінде берілуі мүмкін, бірақ қатесіз болуы да мүмкін. Чарльз Синглтонның 1975 жылғы "Құдайлық комедия" аудармасы қара прозалық аударма деп есептеледі.
Жаман тәжірибе
"Сөзбе-сөз аударма" деген термин аудармашының қателерге толы аударма жасауы мүмкін екенін көрсетеді, себебі аудармашы дұрыс тіркестерді немесе мағынаның нюанстарын жеткізуге тырыспаған (немесе тырыса алмаған). Алайда, бұл бастапқы тілде сөздер мағынаны қалай жеткізетінін түсінуге көмектесетін пайдалы тәсіл болуы мүмкін.
Мысалдар
Неміс тіліндегі "Ich habe Hunger" сөзін ағылшын тілінде сөзбе-сөз аударғанда "Менде аштық бар" деген мағына шығады, бірақ бұл ағылшын тілінде қалыпты қолданылмайтын тіркес, тіпті мағынасы түсініксіз болмаса да. Сөздердің немесе күрделі сөздердің жеке компоненттерін мақсатты тілде жаңа лексикалық бірліктерді жасау үшін аудару (бұл процесс "қалыптасқан аударма" деп те аталады) – қалыптасқан аударма деп аталады, мысалы, неміс тілінен "сыра бағы". Итальян тіліндегі "So che questo non va bene" ("Мен бұл жақсы емес екенін білемін") сөйлемінің сөзбе-сөз аудармасы "Білемін (мен) бұл жақсы емес (ол) барады" болады, бұл ағылшын сөздері мен итальяндық грамматиканы қамтиды.
The literal translation of the Italian sentence, "So che questo non va bene" ("I know that this is not good"), produces "Know(I) that this not goes(it) well", which has English words and Italian grammar.
Пиджиндер
Көбінесе, бірінші буын иммигранттар ата-аналарының туған тілінде сөйлегенде сөзбе-сөз аударма сияқты нәрсе жасайды. Бұл екі тілдің қосылысынан туындайтын, белгілі бір аралас тілге ұласады. Мұндай араластың көптеген түрлерінің жеке аттары бар, мысалы, Спанглиш немесе Денглиш. Мысалы, неміс иммигранттарының американдық балалары "құбылып тұратын кресло" орнына неміс тілінен алынған "rockingstool" деген сөзді қолданады.
Аудармашының әзіл-сықағы
Астарлы сөздерді сөзбе-сөз аудару аудармашылардың әзіл-қалжыңдарының себебі болып табылады. Мұндай әзілдің бірі, көбінесе машиналық аударма туралы айтылады, "Рух құштар, бірақ дене әлсіз" (Марқ 14:38-ге сілтеме) фразасы орыс тіліне аударылып, содан кейін қайта ағылшын тіліне аударғанда "Водка жақсы, бірақ ет бұзылған" деген нәтиже шығады. Бұл нақты машиналық аударма қатесі емес, 1956 немесе 1958 жылдарға дейін баратын әзіл. Осы үлгідегі тағы бір әзіл "көзге көрінбей қалса, ойдан шығады" дегенді "соқыр ақымақ" немесе "көрінбейтін ақымақ" деп өзгертеді.