Кіріспе

Энтони Берджесс жазған 1978 жылғы роман. 1985 – ағылшын жазушысы Энтони Берджесске тиесілі роман. Алғашқы рет бұл кітап 1978 жылы жарық көрді, және ол Джордж Оруэллдің "1984" романына құрмет көрсету мақсатымен жазылған, сондай-ақ одан шабыттанды. Гай Мередит оны радиоспектакль ретінде өңдеп, 1985 жылғы 23 қаңтарда BBC Radio 3 арнасында көрсетті.

Сюжетке кіріспе

1985 жыл екі бөлімнен тұрады. "1984" деп аталатын бірінші бөлім – Оруэллдің кітабының әр түрлі аспектілерін талқылайтын эсселер мен сұхбаттар жинағы (Бургесс сұхбаттасушы да, сұхбатталатын дауыс ретінде). Дистопияның негізгі идеясы түсіндіріледі, сондай-ақ "какотопия" термині этимологиялық тұрғыдан зерттеледі. "Утопия" сөзінің этимологиясы да талданады. Бургесс Оруэллді өзінің заманымен байланысты деп есептейді. Оруэлл соғыстан шаршаған британдық, советтік қауіптен сескенген және атом соғысының алдында тұрған адам ретінде көрінеді. Оруэллдің осы идеяларды ағылшын қоғамын өзгертуге бағытталған, бірақ басқа да маңызды құбылыстарды ескермеген деп саналады. Бургесс Оруэллдің "Ингсоц" және оның замандас ағылшын социализмі арасындағы айырмашылықты түсіндіреді. Романның екінші бөлімі – 1985 жылында өтетін повесть, роман жазылған кезде болашақтағы жеті жыл. Бұл Оруэллдің романына тікелей жалғасы емес, Бургесс сол концепцияны пайдаланады. 1978 жылы британдық қоғамды және оның айналасындағы әлемді бақылағаннан кейін, ол белгілі бір тенденциялар сақталса, 1985 жыл қалай болуы мүмкін екенін көрсетеді. Оның назар аударатын басты тенденция – кәсіподақтардың күшінің артуы. Кітапта бейнеленген 1985 жылында кәсіподақтар қоғамды толық бақылауға алады; барлық сала үшін кәсіподақтар құрылады. Кәсіподақтар кез келген себепсіз ереуілдер ұйымдастырады, ал бір кәсіподақтың ереуілі әдетте жалпы ереуілге ұласады. Повестің тағы бір маңызды тақырыбы – Таяу Шығыстан кең ауқымды көші-қонның нәтижесінде Ұлыбританияда исламның маңызды мәдени және саяси күш ретінде өркендеуі. Лондон мешіттерге және бай арабтарға толы, арабтардың мүліктік иелігі оқиғаның экономикалық тұрғысынан маңызды рөл атқарады. Басты кейіпкер – мектеп мұғалімі, классицизмді жақтаушы. Ол білім беру жүйесінде күреседі, онда оқудың практикалық тәсілдеріне басымдық беріледі. Сонымен қатар, ол күнделікті түрде көшедегі қарапайым қылмыскерлердің қаупіне тап болады. Ол кәсіби статусын жоғалтқанда олардың арасында беделге ие болады. Олар жоғарыда аталған жүйеге қатысты шеттегі адамдар. Олардың арасында классикалық зерттеулерге, әсіресе грек және латын тіл біліміне қызығушылық таныту әдетке айналған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1985 жылы бұрынғы мұғалім Бев Джонс өрт сөндірушілер одағының ереуілі кезінде болған аурухана өртінен қаза тапқан әйеліне қайғырады. Ол 13 жасар қызы Бессимен жалғыз қалады. Бев кәсіподақ жүйесін жек көреді, бұл оның тарих сабақтарын оқыту жұмысынан айырылуымен басталған, себебі кәсіподақтар практикалық маңызы бар білім беруді қолдады, бірақ әйелінің өлімінен және оның соңғы сөздерінен күшейді: «Оларға бұл қылмысынан қашып құтылуға жол бермеңіз». Бев кондитер болып жұмыс істейді, бірақ кәсіподақ ереуілде болғанда бір күні жұмысқа барғаны үшін оның кәсіподақ мүшелігі жойылды, бұл оны тиімсіз етеді. Үйінен жақын арада айырылатынын білген ол Бессиді өзіне ұқсас қыздармен бірге тұру үшін күтім орталығына апарып, жұмыссыз және наразылардың басқа тобымен бірге тұратын, тіршілік үшін ұсақ-көлдік ұрлықтар жасап көшіп-қонып жүретін босқынға айналады. Бев бір ұрлыққа қатысқанда ұсталып, мемлекеттік психиатриялық түрмеде қайта тәрбиеленуге сотталады, онда оны қоғамға пайдалы мүшеге айналдыру үшін үгіт-насихат фильмдері мен лекцияларға тартады (Берджесс «Механикалық апельсин» романында да осы тақырыпты қарастырады). Бев сонымен қатар биліктегі кәсіподақ шенеунігі Петтигрюмен кездеседі, ол Бевке оның күні өтіп кеткенін және синдикализм Ұлыбританияның болашағы екенін ескертеді. Қайта тәрбиелеу әрекеттеріне қарамастан, Бев жазасын өтейді және ақырында босатылады. Бев Лондонға оралады, өйткені ол өзінің сенімінен бас тартпағандықтан Бесси күтім орталығынан шығарылатынын біледі, соңында оны Әл-Дорчестер қонақ үйіне келгенде оған қызығушылық танытқан бай шейхке әйел ретінде сатуды шешеді, себебі оның қауіпсіз және қанағаттанған болады деп ойлайды. Жұмыссыз және баспанасыз қалған Бев «Еркін британдықтар» желісіне қосылады, оның мақсаты Ұлыбританияны қамтыған ереуілге байланысты хаос кезінде инфрақұрылым мен тәртіпті қамтамасыз ету, бірақ ақырында бұл Ұлыбританияны мұсылман мемлекеті ретінде қайта құруды мақсат тұтқан ислами топтың жасырын ұйымы екенін біледі. Біліміне сүйене отырып, «Еркін британдықтар» Бевті өздерінің тілшісі ретінде пайдаланады және оған жүргізіліп жатқан ереуіл туралы хабарлауды тапсырады, бірақ оның жұмысы «Еркін британдықтардың» жетекшісі полковник Лоуренс тарапынан цензураланғанда, ол ашуланады. Күшейіп бара жатқан ереуіл ақырында жалпы ереуілге ұласады, оның жай-күйі көбінесе күнделік түрінде оқырманға жеткізіледі, ал король Чарльз III ел тоқтап қалғанда оған басшылық етеді. Ереуілден кейін бірнеше айдан соң Бев қайтадан тұтқындалып, қауіпсіз психиатриялық ауруханада өмір бойына жазаланады, онда босатудың жалғыз жолы - оны отбасы мүшесі алып кетуі керек. Түрмеде Бев басқа тұтқындарға бейресми тарих сабақтарын беру арқылы оқытушылық мансабын жаңартады, ол англосаксондық ортағасырлық Англиядан бастап, Ренессанс, ағартушылық, өнеркәсіптік революция және 20 ғасырға дейін жалғасады. Осы уақыт ішінде тұтқындар арасында сыртқы әлем туралы расталмайтын жаңалықтар мен әңгімелер таралады, олардың кейбіреулері Ұлыбританияның мұсылмандыққа айналуы жолында екенін көрсетеді (мысалы, Ман аралының тұрғындары алкогольді алмастырған ынталандырушы-депрессивті препаратты сыраларында жылдар бойы тапқан, бұл ислами диеталық заңдарға сәйкес келеді). Уақыт өте келе және Бевтің тарих сабақтары 20 ғасырға жеткенде, тарихтың сабақтастығын қазіргі уақытқа қатысты түсіндіруге тырысу оған қиындық туғызады. Ол мұны істей алмай, сыныптастарына қайтадан бастауды ұсынады, олар өздерінен жұмысты босатады. Енді жалғыз және мақсаты жоқ, және Бесси оны алып кету мүмкіндігі аз, Бев түнімен жатақханадан шығып, қасақана түрменің электр қоршауына тиіп, өзін өлтіреді.