Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Dryopteris filix mas, аталық папоротник, Солтүстік жарты шардың ортақ папоротнигі, Еуропаның, Азияның және Солтүстік Американың көп бөлігінде таралған. Ол орманды жерлердің көлеңкелі ылғалды аймақтарын, сонымен қатар тікұшақ, тау жыныстары мен шыршалардың көлеңкелі жерлерін жақсы көреді. Оның таралу аймағының солтүстік шегінде күн сәулесі жауған, сумен қамтамасыз етілген жерлер артық. Солтүстік Америкада Еуропаға қарағанда аз таралған.
Species of fern in the family Dryopteridaceae
Dryopteris filix mas, the male fern, is a common fern of the temperate Northern Hemisphere, native to much of Europe, Asia, and North America. It favours damp shaded areas in the understory of woodlands, but also shady places on hedge banks, rocks, and screes. Near the northern limit of its distribution it prefers sunny, well drained sites. It is much less abundant in North America than in Europe.
Сипаттама
Жарым мәңгі жасыл жапырақтары тік тұрғышты және ұзындығы , әр түбірде бір қанатты болады. Бипинатты жапырақтары рахистің әр жағында 2035 пинадан тұрады. Жапырақтары екі шетінен де таяз, базальды жапырақтары ортаңғы жапырақтарының жартысына тең. Шынжырлары өте тығыз және барлық жағынан бірдей. Сабақтары қызғылт-қоңыр түсті қабыршақтармен жабылған. Ежелгі жапырақтың абаксиалдық бетінде 5-6 шөптесін екі қатарда өседі. Тамыз бен қараша айларында споралар піскенде, индузиум кеуіп, споралардың шығуына әкеледі. Бұл түр Dryopteris affinis (қабықшықты еркек құс) және Dryopteris oreades (тау еркек құс) -мен оңай будандасады.
The semi evergreen leaves have an upright habit and reach a maximum length of , with a single crown on each rootstock. The bipinnate leaves consist of 20–35 pinnae on each side of the rachis. The leaves taper at both ends, with the basal pinnae about half the length of the middle pinnae. The pinules are rather blunt and equally lobed all around. The stalks are covered with orange brown scales. On the abaxial surface of the mature blade 5 to 6 sori develop in two rows. When the spores ripen in August to November, the indusium starts to shrivel, leading to the release of the spores. This species hybridises easily with Dryopteris affinis (scaly male fern) and Dryopteris oreades (mountain male fern).
Аттар
Өсімдікке кейбірде көне әдебиетте құрт құрттары деп аталады, бұл оның бұрын тас құртқа қарсы қолданылуын көрсетеді. Оның нақты эпитет filix mas "еркек құмырсқа" дегенді білдіреді (filix "құмырсқа", mas "еркек"), өйткені өсімдік қарапайым әйел құмырсқасының еркек нұсқасы деп саналған Athyrium filix femina . Олар сырт көрінісі жағынан мықты, өсіп-өнуі жағынан күшті. Фин тіліндегі атауы kivikkoalvejuuri (алу) - бұл сортаңның дәрілік қолданылуына байланысты (Мәдениет бөлімін қараңыз), өйткені alve - сортаңның ескі сөзі.
The plant is sometimes referred to in ancient literature as worm fern, reflecting its former use against tapeworm. Its specific epithet filix mas means "male fern" (filix "fern", mas "male"), as the plant was thought to be the male version of the common lady fern Athyrium filix femina. being robust in appearance and vigorous in growth. The Finnish name kivikkoalvejuuri refers to the cestoda medicine use it has had (see Culture section), as alve is an old word for cestoda.
Мәдениет
D. filix mas - финляндиялық Уусимаа муниципалитеті Нюрмиярвидің атаулы өсімдігі. Себебі зауыт 1899-1964 жылдары Нюрмиярвиде орналасқан алғашқы фин фармацевтикалық зауытқа байланысты. Алби Копонен есімді фармацевт құрған дәрі-дәрмек фабрикасы D. filix mas-тің түбіртектерін шикізат ретінде пайдалана отырып, Filisin және Filicon деп аталатын Diphyllobothrium latum және cestoda дәрі-дәрмектерін жасады. 1960 жылдары бұл жерде әлі де тамыршықтар жиналатын. Бұл препарат Финляндияда қойлардың бауыр ауруын емдеуде де қолданылған.
D. filix mas is culturally named the title plant of Nurmijärvi, the municipality in Uusimaa, Finland. The reason is that the plant is related to the first Finnish pharmaceutical factory located in Nurmijärvi in 1899–1964. The pharmaceutical factory founded by the pharmacist Albin Koponen made Diphyllobothrium latum and cestoda medicines called Filisin and Filicon, the raw material of which was the rhizome of D. filix mas. The rhizomes were still collected in the locality in the 1960s. The medicine was also used to treat liver fluke in sheep in Finland.
Уыттылық
D. filix mas тамыршалары уытты. Өте үлкен дозалар ауыр улануға, соқырлыққа, тіпті өлімге әкелуі мүмкін.
The rhizomes of D. filix mas are toxic. Doses too big can cause serious poisoning, blindness and even death.