Кіріспе

Корея әдебиеті - корейлер шығарған әдебиеттер, көбінесе корей тілінде, кейде классикалық қытай тілінде. Кореяның 1500 жылдық әдеби тарихының басым бөлігі ханжа тілінде жазылды. Ол әдетте классикалық және заманауи кезеңдерге бөлінеді, бірақ бұл айырмашылық кейде анық емес. Кореяда әлемдегі ең алғашқы металл және мыс түрлер, әлемдегі ең көне белгілі баспа құжаты және әлемдегі алғашқы бейнелі жазу бар.

Корея әдебиеті

Классикалық корей әдебиетінің тамыры Корея түбегіндегі дәстүрлі халықтық нанымдар мен халық аңыздарында жатыр. Дәстүрлі поэтиканың төрт негізгі түрі бар: хянга ("туған әндер"); биолгок ("арнайы әндер") немесе чанга ("ұзын өлеңдер"); sijo ("қазіргі әуендер"); және гаса ("сабақтар"). Қысқа уақыт бойы өркендеген басқа да поэтикалық формаларға 14 - 15 ғасырларда кионгги стилі мен 15 ғасырда акчанг ("жырлар үшін сөздер") жатады. Ең танымал акчан - Йонгби очон ка (144547; Ұшатын айдаһарлар жырлары), И әулетінің негізін қалауды мадақтап құрастырылған цикл. Корея поэзиясы бастапқыда әнделу үшін жазылған, оның формалары мен стильдері оның әуендік шығу тегін көрсетеді. Оның прозодиясының негізі - үш немесе төрт буынды топтардың кезектесіп тіркесімі, бұл тілдің ең табиғи ырғағы. Ең алғашқы өлеңдер мен лирикалық әндердің бірі - Гочжоусон кезінде Ео октың Гонгхуин (Конгхуин) өлеңі.

Горео әндері

Горео дәуірі ханжа таңбаларын қолданудың өсуімен ерекшеленді. Хянга корей әдебиетінің бір түрі ретінде жоғалып кетті, ал "Горё гайо" (хангул=고려가요) танымал болды. Горьё әндерінің көпшілігі ауызша беріліп, көбісі Жосон дәуірінде сақталып қалды, кейбіреулері хангуль арқылы жазылды. Горьё әндерінің поэтикалық түрі биолгок (хангул=별곡) немесе чангга деп аталады. Ол Қорё әулетінің орта және соңғы кезеңдерінде өркендеді. Ол әр строфаның ортасында немесе соңында рефренмен сипатталады. Рефрен поэманың мелодиясы мен рухымен байланыстыратын көңіл күйін немесе дыбысын қалыптастырады немесе әртүрлі мазмұндағы жеке бөліктерден тұратын поэманы байланыстырады. Бұл атын атамаған өлеңдердің көбісі махаббат тақырыбына негізделген, оның қуаныштары мен азаптары ашық әрі күшті тілмен айтылған. Өлеңдерді музыкаға қоса әнші әйелдер орындаған. Оның екі түрі бар: Далльёнче (단련체) және Йонжанче (연잔체). Біріншісі - қысқаша, онда бүкіл өлең бір ғана строфаға бөлінген, ал екіншісі - өлең бірнеше строфаға бөлінген, ұзыншақтығы. Горьео әндері нақты форманың жоқтығымен және ұзындығының ұлғаюымен сипатталады. Олардың көбісі өмірдің қарапайым аспектілерін қамтитын тікелей сипаттағы.

Сиджо мен Гаса

Сиджо мен Гаса хангулдың Жосон дәуірінің басындағы дамуымен тығыз байланысты. Хангул пайда болған кезде, акжанг корей жазуын қолдана отырып, музыкалық ұпайларды жазудың жолы ретінде жасалды. Седжонг патшаның өзі буддалық әндерді жинаған. Сиджо (сөзбе-сөз ағыстағы күй) Жосон дәуірінде кең тараған. Оның поэтикалық формасы Горёо дәуірінің аяғында қалыптасқан болса да, ол Жосон дәуірінде ғана танымал болды. Көптеген sijo конфуцийлік ойды бейнеледі; адалдық тақырыбы кең таралған. Сиджоның ерекшелігі - әрқайсысы төрт футтан тұратын үш строфадан тұратын құрылым. Әр аяқта үш-төрт әріп бар, үшінші строфадан басқа, онда 1-ші аяқта 3 әріп, ал 2-ші аяқта жеті әріп болуы мүмкін. Сиджо қарапайым халық арасында танымал болған деп есептеледі. Газа - бұл өлеңнің бір түрі, бірақ оның мазмұны жеке сезімнің, мысалы, моральдық ескертулердің көрінісін ғана білдіре алмайды. Газа - үш-төрт әріптен тұратын екі аяқты қарапайым өлең түрі. Кейбіреулер оны эссе түрінде қарастырады. Газадағы жалпы тақырыптар табиғат, еркектердің ізгі қасиеттері немесе еркек пен әйел арасындағы махаббат болды.

Прозалық шығарма

Кореяның прозалық әдебиетін баяндау, көркем әдебиет және әдебиеттің әртүрлі түрлеріне бөлуге болады. Аңыздар - бұл мифтер, аңыздар мен халық аңыздары. Бұл әңгімелердің негізгі дереккөздері - Корё дәуірінде классикалық қытай тілінде жинақталған екі үлкен тарихи жазба: Самгук саги (1146; "Үш патшалықтың тарихи жазбасы") және Самгук юса (1285; "Үш патшалықтың естеліктері"). Ең маңызды аңыздар Күн мен Айға, Кореяның Тангунмен құрылуына және ежелгі патшалардың өміріне қатысты. Бұл аңыздар жерлер мен адамдардың есімдері, сондай-ақ табиғат құбылыстары туралы да айтады. Халық аңыздарына жануарлар, жыртқыш, жынды және басқа да табиғаттан тыс жаратылыстар туралы әңгімелер жатады. Самгук юсаны құрастырушы дзен шебері болғандықтан, оның жинағына буддалық қасиеттілердің өмірі; монастырлардың, ступалардың және қоңыраулардың пайда болуы; Буддалар мен бодхисаттвалардың жасаған кереметтері туралы мәліметтер; шамандық және буддалық элементтерге бай басқа да әңгімелер кіреді. Сонымен қатар, жоғарыда аталған 14 хянга да кіреді. Корио дәуірінде жасалған жинақтарда тарихқа дейінгі дәуірлер, Үш патшалық және Силла әулетінің оқиғалары сақталған және олар осындай материалдардың негізгі көзі болып қала берді. Кейінгі уақыттағы жинақтар И әулетінің әдебиетінің негізгі көзі болды.

Ауызша әдебиет

Ауызша әдебиетке хангул (хангул) балладалары, аңыздар, маскалы пьесалар, қуыршақ шоу мәтіндері және п'ансори ("тарих ән айту") мәтіндері ойлап табылғанға дейін ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп келген барлық мәтіндер кіреді. Корея тарихының басында әдебиеттің жоғары дамығанына қарамастан, ән мәтіндері Хангуль (хангуль) ойлап табылғанға дейін жазылмаған. Бұл ауызша беріліп отырған мәтіндер балладалар ретінде жіктеледі және әншіге (еркек немесе әйел), тақырыпқа (намаз, еңбек, демалыс) және аймақтық ән салу стиліне (астаналық аймақ, батыс және оңтүстік) сәйкес жіктеледі. Көптеген әншілердің әндері әлі де жазылған, олардың кейбіреулерін Оңтүстік Корея үкіметі "материалдық емес ұлттық қазына" деп атаған. Аңыздар - ауызша айтылатын, бірақ жазба деректерде жоқ халықтық әңгімелер. Бұл аңыздар ұзақ уақыт бойы қарапайым халықтың әдеби көңіл көтеруінің басты түрі болды. Олар тұлғаланған жануарлар, күрделі амалдар, құдайлардың адам істеріне араласуы және ғаламның пайда болуы туралы айтады. Ауызша айтылатын халық аңыздарының бірі - бұл мысық пен иттің қожайынына деген ризашылығынан жоғалған мәрмәрді қайтарып алу жолына арналған Gyeonmyo jaengju . Маскалы қойылымдар Солтүстік және Оңтүстік Кёнсан провинцияларындағы Хахое, Чинжу, Т'онгёнг, Кимхэ және Тонгнэе; Кёнги провинциясындағы Янжу; Хванхэ провинциясындағы Понгсан; және Оңтүстік Хамгён провинциясындағы Пукчонг. Ең танымал пьесалар - Янджуның сандэ кук жанры, Хахоедің пиолсин кут және Чинджуның окуангдэ нори (бес актерлік пьеса). Бұл пьесалардың шығу тегі белгісіз болса да, олар әдетте бастапқы қоғамдық рәсімдерден пайда болды деп болжанады. Бірте-бірте театрларда салтанатты түрде ойналатын ойын-сауық түрі жойылып, олардың драмалық және комикалық мүмкіндіктері пайдаланды. Диалогтар біршама икемді болды, актерлер жағдайға байланысты импровизациялау мен сатира жасау үшін еркін болды. Пьесалар сахнада қойылмаған, орындалу уақытына немесе кеңістігіне қатысты нақты шектеулер болған жоқ. Сонымен қатар, көрермендер дәстүрлі түрде пьесаға үнмен жауап беріп, пассивті түрде қарап отырды. Масканың ұйымдастырылуы қайталану мен әртүрлілік арқылы драмалық бірліктің таңғажайып әсерін тудырады. (Драмалық әдебиетті де қараңыз) Құмырсқалар шоуының тек екі мәтіні ғана сақталған, олар Kkoktukaksi nori (сонымен қатар Pak Ch'omjikuk; "Ескі Пактың ойыны") және Mansok chung nori. Екі атау да пьесадағы кейіпкерлердің аттарынан алынған. Бұл пьесалардың пайда болуы мен дамуына қатысты ешқандай теория қалыптастырылмаған. Құмырсқалық спектакльдердің сюжеттері, сондай-ақ маскалы спектакльдердегідей, сатирикалық әлеуметтік сынға толы. Пхеньяның губернаторы Пак Чомджи, буддалық монах Ккоктукакси және Хонг Тонгджи кейіпкерлері билеуші таптардың қылмыстарын әшкерелейтін таныс әңгімелер ойнап, би билейді және ән салады. (Тілдің соңғы түрі - халық әдебиеті - И әулетінің п'ансори мәтіндерінде кездеседі. Бұл мәтіндер алғаш рет 19 ғасырда өлең түрінде жазылған, бірақ кейіннен олардың жазба формалары кеңінен оқылатын п'ансори көркем әдебиеттеріне айналды. Бұл өлеңнен повестьке көшу оңай болды, өйткені п'ансори әрқашан повесть болды. Бастапқыда п'ансоридің барлық репертуары 12 мадангтан ("тақырыптардан") тұратын. Олардың барлығы 12-сі ертегі түрінде сақталғанмен, тек бесінің ғана әндері қазір айтылады. Мәтіндер олардың көздерін берген аңыздардан біртіндеп дамыды және бір орындаушыдан екіншісіне беріліп жатқанда өзгертілді және кеңейтілді.

Жосеон дәуірінің басында

Yongbi eocheonga (hangul: 용비어천가, hanja: 龍 飛 御 天 歌) сөзбе-сөз "Аспанға ұшып бара жатқан айдаһарлардың әндері" дегенді білдіреді. Ол Седжон Ұлы тұсында Жосон әулетінің және оның ата-бабаларының мұрасын Жосонның, Кореяның алтын дәуірінің басындағылары ретінде ресми тану ретінде құрастырылған. Конфуций филологтары мен әдебиетшілерінің комитеті 125 ән түрінде "Жырлар" жинағын құрастырды. Бұл жинақ Кореяның алғашқы және ресми әліпбиі - хангуль тілінде жазылған қытай әріптеріне негізделген ұзақ тарихтан бас тартқан алғашқы корей мәтіні болды. Жосон әулетінің құрылуына қоса, осы өлеңдердің құрылуына себеп болған оқиғаларды түсіну үшін маңызды болып табылатын бірнеше негізгі тақырыптар бар: Қытайда болған сызықтық оқиғалар, Горьё әулетінің құлдырауына дейін игілікті патшалардың апотеозы және Буддизмді қабылдамау кезінде Конфуцийдің саяси және философиялық идеологиясы. Бұл шығармаға енген өлеңдердің әрқайсысында моңғол империясынан мәдени тәуелсіздікті мақтан тұта отырып, ұлтшылдық сезімдері терең тамыр жаюда.

Жосеон кезеңінің соңы

Қазіргі корей әдебиеті Жосон әулетінің құлдырауынан кейін қалыптасты. Қазіргі корей әдебиетінің алғашқы кезеңін "ағартушылық" деп атайды. Бұл кезең 1894 жылы Батыс стиліндегі мектептер мен газеттер пайда болған Габо реформаларының әсерінен болды. Көптеген газеттер романдарды, газеттерді, тіпті сериалдарды шығарып, кәсіби жазушылардың пайда болуына себепші болды. Синчеси (хангул=신체시) құрылды және қазіргі заманғы еркін өлең поэзиясының қалыптасуына ықпал етті, ол Jayusi (хангул=자유시) деп аталады. Синчеси француз стилі әсерінен классикалық корей поэзиясында кездесетін тұрақты метафорадан бас тартты. Жосон дәуірінің аяғында көптеген биографиялық еңбектер жарық көрді, онда басты кейіпкер жиі батыр ретінде суреттелген. Бұл шығармалар патриотизмді, ұлттық сананы дамытты.

Қазіргі әдебиет

Қазіргі корей әдебиеті сауда мен экономикалық дамуға негізделген батыс мәдени байланыстарының әсерінен біртіндеп дамыды. Корей тіліндегі алғашқы баспа шығармасы Джон Буньянның Джеймс Скарт Гейл аударған "Көшпенділердің ісі" (hangul=천로역정) (1893) болды. Мәсіхшіліктің Кореяға кіруі 1910 жылы корей тіліндегі Киелі кітаптың алғашқы толық басылымы жарық көргеннен кейін аяқталды. Алайда, корей әдебиетінің басым бөлігі батыс эстетикалық мектептерінен басталған. Музыка мен классикалық поэзия бұрын чанггоктың бір бөлігі ретінде қарастырылатын, олар ескірген және ескірген деп саналды. Қазіргі заманғы әдебиет көбінесе хангул тіліне байланысты, ол жұмысшы таптың сауаттылығын арттыруға көмектесті. Хангуль 19 ғасырдың екінші жартысында танымалдылығының ең биік сатысына жетті, нәтижесінде үлкен қайта өрлеу болды. Мысалы, Синсосоль - хангул тілінде жазылған роман.

Шетелде таратылған корей әдебиеті

Кеңес Одағында этникалық корейлер Koryo saram және солға еңілген корейлер Лениндік Байрақ (қазіргі Koryo Ilbo) арқылы әдебиет жариялады және оқыды, соның ішінде ақыны Чо Ки чон, ақырында Солтүстік Кореяға көшіп барды. 1980 жылға дейін корей әдебиеті корей тілінде сөйлейтін емес адамдар үшін елеусіз қалды. Аудармалардың сапасы да, аудармадағы кітаптардың саны да жақсарды. Flowers of Fire (1974) ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы корей әдебиетінің антологиясы болды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде корей тіліндегі шығармалар аз аударылады, бірақ LTI Korea сонымен қатар неміс, испан, француз және поляк тілдеріндегі аудармаларды да қолдады. Корей фильмдерінің танымалдылығының артуы корей әдебиетінің жаппай нарығына қызығушылықты арттырды, әсіресе Жапония мен Қытайда.