Кіріспе

Корея түбегіндегі дәстүрлі музыка – 1945 жылға дейінгі Корея музыкасы.

Корея мыңдаған жылдар бойы, қазіргі күнге дейін музыка (хангул=음악) шығарып келеді. 1945 жылы Корея бөлінгеннен кейін, Солтүстік және Оңтүстік Корея екі аймағы да өздерінің музыкалық стильдерін дамытты. Кореяның дәстүрлі музыкасы (хангул=국악) – сарай музыкасы, халық музыкасы, поэзиялық әндер және шамандық және буддалық дәстүрлерде қолданылатын діни музыканы қамтиды. Қазіргі заманғы музыкаға Оңтүстік Кореяның танымал музыкасы – K-pop (кейпоп) жатады. Солтүстік Корея да өз халықтық музыкасын шығарады, сондай-ақ дәстүрлі музыкадан шабыттанған музыканы да жасайды.

Кореяның үш корольдігі

Кореяның бірінші Үш Патшалық дәуіріндегі (б.з. дейінгі 57 жылға дейін) музыка туралы көп мәлімет белгілі емес. Корея халқының ауыл шаруашылығы мерекелерінде музыкаға қатысты шамандық обрядтар өткізгеніне сенім бар.

Кореяның үш патшалығы

Кореяның үш патшалығы – б.з. дейінгі 57 жылдан б.з. 668 жылына дейінгі кезеңді, Корея түбегі үш патшалықтың билігінде болған уақытты білдіреді: Когурё, Пэкче және Силла. Әр патшалықтың әртүрлі музыкалық аспаптарға бейімділігімен ерекшеленгені мәлім.

Гогурё

Гогурёде пири деп аталатын гобой, пипа деп аталатын лютня және қазірге дейін қолданылып келе жатқан геомунго деп аталатын цитра танымал аспаптар болды. Осы аспаптың суреті Қытайдың Цзилинь провинциясындағы бір мазардан табылды. Қытайдың "Үш патшалықтың тарихы" атты тарихи мәтінінде: "Гогурё халқы ән салу мен билеуді ұнатады. Елдің барлық ауылдарындағы ерлер мен әйелдер әр түн сайын жиналып ән салып, би билейді" делінген. Осы дәуірден жеткен әндердің ішінде "Қабылан әні" және "Бұлбұлдар әні" бар. Соңғы ән Гогурё королі Юридің өзі орындаған. Бэкже музыкасы Лю Сун әулеті мен Солтүстік Вэйге мәлім болды, сондай-ақ кейбір музыканттар Жапонияға шақырылды. Атап айтарлықтай, Бэкжеден Мимаджи (미마지) есімді адам Қытайда музыка мен би өнерін үйреніп, 612 жылы Жапонияға қоныс аударды.

Силла

Силла үш патшалықты біріктірмес бұрын, Силла музыкасы дәстүрлі аспап – гаягыммен бейнеленген. Дәстүрге сәйкес, Гайядан келген Уреук осы аспапты патша Цзиньхенг билік құрған кезде, оның мемлекеті Силла әскерлеріне қосылғанда әкелген. «Самгук Саги» Уреук жазған 12 композицияның атын келтірсе де, олардың барлығы толыққанды сақталмаған. Цзиньхенгтің билік еткен 13-ші жылы Уреук үш шәкірт – Гейго, Беопджи және Мандеоққа гаягым, әндер мен билерді үйреткен. Кейіннен, Силланың сүйектік жүйесінен тыс, Тан әулетінде білім алған танымал ғалым Чхве Чхивон, Силла дәуірінің соңындағы сахналық өнерді бейнелейтін хянгак (жергілікті музыка) жанрындағы бес өлең жазды. Бұл деректер тарих кітаптарында, атап айтқанда «Гореоса» да кездеседі, онда корей музыкасының – хянгак және дангак кіші түрлерінен тұратын сарай балеті туралы айтылады.

Біріккен Силла

Бірігуден кейін Силла музыкасы Бейкдже мен Гогурёдан әртүрлі музыкалардың келуін бастан өткерді, сонымен қатар гягагеум, геомунго, үш ішекті аспаптардың бипасы және басқа да үш құбырлы аспаптардың кеңінен дамуымен бірге, hyangak та кеңейді. Бұған қоса, Тан әулетінің музыкасы Мунму патшаның тұсында енгізілді. Әртүрлі аспаптармен бірге буддалық ән – Биомпэ (хангул 범패, ханжа 梵唄) кеңінен қабылданып, Силланың ерекше өнерін құрады. Біріккен Силла дәуірінде патшалық музыка институты (хангул: 음성서) құрылды.

Горео әулеті

Горьёның негізін қалаушы Тайежо Силланың Палгванхое және Йондеунхое сияқты буддалық тойларда кездесетін бірнеше дәстүрлерін сақтады. Дегенмен, Сун музыкасының келуіне байланысты Силланың ықпалы осы кезеңнің ортасында күрт азайды, бұл корей сарай музыкасына зор әсер етті. Горьё әндерінің көп бөлігі 15 ғасырдан кейін «Акхак гвебеом» жинағында тіркелді, олардың ерекшелігі – бұрынғы дәуірлерден өзгеше корей тілінде жазылған мәтіндері болды.

Жосон әулеті

И Сонг Гь 1392 жылы Жосонды құрған кезде, династия буддизмге қарсы және конфуциандыққа бейімділікті қабылдады, бұл Йек (예악, 禮樂) музыкасының үлгісіне әсер етті. Чжон До Чжон сияқты кейбір ғалымдар Жосонның алғашқы кезеңін тойлау үшін бірнеше ән жазса да, нотация Горёо дәуірінің үрдісін ұстанды. Седжон патшаның билігі тұсында Жосон кезеңінде музыканың айтарлықтай дамуы болды, бұл негізінен музыкант Пак Йонның еңбегінің нәтижесінде болды. Пак Йон алғаш рет музыканың тәуелсіз органының құрылысын ұйымдастырды және корей стиліндегі нотацияны, соның ішінде Чонганбоны (хангуль: 정간보) жасады. Седжон патшаның өзі де ән шығарды. Седжонның ұлы, Седжо, өзінің інісі, Даньчжонды өлтірген, ол да ноталарын питч-пайп нотациясымен жазды. Аталған екі патшаның музыкалық жазбалары бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз билеушілер. Музыка мен би сарайлық тойларда, сондай-ақ жоғары сыныптағы янбан қауымында кеңінен орын алды. Жоғары лауазымды шенеуніктер ұйымдастырған кеште клоундар мен акробаттар сияқты әртүрлі ойын-сауық шеберлері қатысты. Кезеңнің ортасынан бастап, "орта тап" (중인, Jungin) әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнап, лирикалық өлеңдер мен ұзақ айналымды әндерді үйлестірді. Екі қаншарлы соғыстың салдарынан Жосон мәдениеті қиындықтарға тап болды, нәтижесінде сарайдағы және ғибадатханалардағы аспаптық музыка мен әндер жоғалып кетті. Жосонның соңғы кезеңіндегі музыкалық жағдай кеңейіс кезеңімен салыстырғанда төмендеуге ұшырады. Мұнмё-джерье және Чонмё-джерье сияқты ата-бабаларға құрмет көрсету рәсімдері қайта жаңғыртылып, жыл сайын конфуцийшіл ғалымдар мен корей патшаларының қайтысын еске алу мақсатында өткізілді. Халық пансори, санжо және намсаданг нори жанрларын ұнатты. Пансори Жосонның орта кезеңінде халық мәдениеті ретінде пайда болды. Оның эволюциясының нақты кезеңдерін анықтау қиын болғанымен, бұл жанрдың ауызша дәстүрі музыкалық сарапшылар тарапынан қабылданып, оның сферасын қарапайым халықтан бастап аристократияға дейін кеңейтті. 1894 жылы Жосон үкіметі тәуелсіз негіз құру үшін он сарай музыкантын АҚШ-тағы Бостон көрмесіне жіберді.

Корея империясынан кейін

Жосон сыртқы араласулардан өзін қорғау және мемлекеттік құрылымын нығайту мақсатында Корея империясына айналды, империя дәстүрлері қайта жаңғыртылып, ұлттың дамуын мерекелеу үшін конфуцийлік сарай музыкасы орындалды. Бірақ 1910 жылы Кореяның жапондық отар астына өтуі Кореяның ішінде де, сыртында да батыс музыкасының ықпалымен үлкен өзгерістерге әкелді. Империя құлағаннан кейін корей сарай музыкасы тойлар мен рәсімдер өткізуге амал таба алмады, оның орнына марш әндері таралды. Пансори мен гагоктің орнына музыкалық бағыттар көбінесе заманауи өнерлері мен классикалық музыкаға бұрылды. 1920 жылдардағы мәдени құғынға ұшырағаннан кейін корей дәстүрлі музыкасы мүсіркеусіз қысымға тап болды. 1930 жылдары халық музыкасына қарамастан, кейбір әншілерге қолдау көрсетілді. 1934 жылдың қаңтар айында Ван Су Бок Жапонияға корей тілінде алғашқы тікелей радио хабарын жеткізді. Бұл хабарды Жапон хабар тарату корпорациясы ұйымдастырды, оған Кёнсон хабар тарату оркестрі сүйемелдеді.

Корей дауысы (сори/чанг)

Корея халық әндері немесе миньё әртүрлі және күрделі, бірақ барлық түрлері белгілі бір ырғақтар жиынтығын (장단; Jangdan деп аталады) және әртүрлі аспаптарға байланысты еркін анықталған мелодиялық режимдер жиынтығын сақтайды, тіпті барабандар да ырғақты циклдардың әртүрлілігін көрсетуге қабілетті. Әр түрлі аймақтардың халық әндері Донгбу халық әндеріне жатқандықтан, олардың ән айту стилі мен режимдері шектеулі. Сондықтан қазіргі уақытта ғалымдар Донгбу халық әндерін түрлі музыкалық ерекшеліктерге сүйене отырып жіктеуге тырысуда. Бұл әндер көбінесе қарапайым және көңілді болады. Намдо халық әндері – Чхолла және Чхунчхон провинцияларының бір бөлігі. Басқа аймақтардың халық әндері көбінесе музыкалық жағынан қарапайым болса, ал пансори және санджо сияқты әйгілі музыка жанрлары туған Намдо аймағының халық әндері бай және көркемді. Намдоның кейбір халық әндері пансориде қолданылады немесе кәсіби әншілермен өңделген, олардың репертуарына енгізіледі. Чеджу аралында Чеджу халық әндері орындалады. Чеджу халық әндері басқа аймақтық халық әндерінен саны жағынан көп, қазіргі уақытта шамамен 1600 ән сақталған. Чеджу халық әндері қарапайым және бірегей әуендік сызықтарымен және мазмұнды мәтіндерімен ерекшеленеді.

Пансори

Пансори (판소리) – бір әнші мен 1 соқпақшы орындайтын ұзақ вокалдық және соқпалы музыка. Кейде шатастыратын "корей операсы" деп аталатын бұл дәстүрлі өнер түрінде Корея Ұлттық театры ай сайын дәстүрлі корейлік әңгіме-жырларын немесе Пансориді тамашалауға мүмкіндік береді.

Пунгмул

Пунгмул (풍물) – корей халық музыкасының дәстүрі, соқпалы аспаптар музыкасының бір түрі, барабан тарту, би және ән салуды қамтиды. Көбінесе өнер көрсетулер ашық ауада, ондаған музыканттардың қатысуымен, үздіксіз қозғалыс аясында өтеді. Самул Нори – бастапқыда 1978 жылы құрылған музыкалық топтың аты, бірақ қазір жанр ретінде, тіпті шетелде де танымал. Ол Пунгмул музыкасының ырғақты үлгілеріне негізделген және сол аспаптарды пайдаланады, алайда темпі жоғарырақ және көбінесе отырып орындалады.

Санжо

Санжо (,) – Кореяның дәстүрлі музыкасының ең танымал жанрларының бірі. Ол тоқтаусыз, жылдам темпте орындалатын, тек аспаптармен тартатын музыка. Әр бөлімінде ырғақ пен мелодия өзгеріп отырады, ал темп әр қимылмен бірге арта түседі. Санжоның ерекшелігі – баяу бөлімдердегі сырғанаулар мен жылдам бөлімдердегі күрделі ырғақтар. Мұнда гейагеум немесе ажаң секілді мелодиялық аспаптарға қоса чангго барабаны да қолданылады.

Жонгак

Чжонгак (정악, 正樂) немесе Чонгак сөзбе-сөз "дұрыс (немесе лайықты) музыка" дегенді білдіреді, және оның дәстүріне аспаптық және вокалды музыкалар кіреді, олар негізінен Жосон қоғамының жоғары санаттағы зиялыларымен дамытылған. Аспаптық бөлімінде, ең бастысы Йонсан хоэсан, ұзақ камералық туындылардың бірнеше нұсқасы бар, ал вокалдық бөлімі кейде кең ауқымды кагок, каса және сиджомен қатар "Дұрыс ән" деген мағынаны білдіретін чонгганы қамтиды. Чонгактің ең танымал туындысы – 9 бөлімнен тұратын Йонсан хоэсан, қазір тек аспаптық ноталары сақталған.

Шинави

Шинави немесе Синави (시나위) – кең мағынада Кореяның оңтүстік-батыс аймағындағы құдайларды жұбату және көңіл көтеру мақсатымен корей шаманының ырымдық би кезінде орындалатын Корея шамандық музыкасын білдіреді. Осы мағынада бұл термин басқа бір терминмен – shinbanggok (ол "рухани камералық музыка" деп аударылады) дерлік мәндес, ол kut деп аталатын халықтық діни рәсімде орындалатын жалпы шамандық музыканы көрсетеді. Бұл жанрдың форматы салыстырмалы түрде еркін, бірнеше бишілер сахнада бірігіп, кейін шашырап кетеді. Осы ырымдық би стилі қарапайым және тыныш сипатталады. Ұзын шарфтың ағын сызықтары бишінің қолдары мен саусақтарының ұзын сызықтарын кеңістіктің бір шетінен екінші шетіне дейін көрсетеді, кеңістіктің барлық мүмкіндігін толыққанды пайдаланады.

Сарай музыкасы

Корея сарай музыкасының қазірге дейін сақталған түрі Жосон әулетінің 1392 жылы басталуына дейін жетеді. Қазір бұл музыка сирек кездеседі, тек Кореяның ұлттық дәстүрлі өнер орталығы сияқты мемлекеттік қолдау көрсетілетін ұйымдарда ғана орындалады. Сарай музыкасының үш түрі бар. Аак – Қытайдың ритуалдық музыкасының импортталған түрі. Хянг ак – таза корей музыкасы. Данг ак – корей және қытай мәдениеттерінің әсерінен пайдасқан музыка.

Ақы

Аак сөзі – екі ханжа таңбасының корейше айтылуы, ол қытай тіліндегі яюэ және жапон тіліндегі гагаку музыкасының балама түрін көрсетеді. Конфуций бұл терминді әдемі әрі пайдалы музыканы, гармониясыз әуендерден ажырату үшін қолданғандықтан, ол Жосон дәуірінде жоғары мәртебеге ие болды. Көптеген нотация түрлерінен пайда болған Корея, осы күнге дейін өзінің әуендерін сақтап келді, ал олардың ерекшеліктері Қытайда ұзақ бұрын жоғалып кеткен.

Даң-ак

Дангак немесе Тангак – Тан әулетінен келген музыканы білдіреді. Тан дәуірінің аспаптары импортталған. 12 ғасырда Корея Қытай билеушісінен музыкалық аспаптарды сый ретінде алды, олар конфуцилік рәсімдерде оркестрде қолданылды. Бұл ықпалдар корей артистерінің Қытайға, ал қытай артистерінің 1116 жылы Кореяға сапарларынан кейін Біріккен Силланың музыкалық мәдениетін дамытуға зор мүмкіндіктер берді.

Хянгак

Хянгак сөзбе-сөз жергілікті музыканы немесе Кореяның туған музыкасын білдіреді. Оның бір мысалы – Суджечхон, ол 1300 жылға жуық аспаптық музыка туындысы. Хянгак алғаш рет Силла дәуірінде, обойға ұқсас ағаштан жасалған үрмелі аспап – пиримен төрт ансамбльді ішекті аспаптармен пайда болды. Парлар мен ағылшын тіліндегі Горёса мәтіндері музыкалық хянгақтың (туған музыка; басқа мәтіндерде согак деп аталады) ең маңызды жылдары 1114 және 1116 жылдар екенін көрсетеді, осы жылдары сарай сегізінші Сун императоры Хуйцзуннан екі сыйлық алды. Корея жылдам конфуцийшіл мемлекетке айналып, патшалар конфуцийшіл рәсімдерді аспанға, егіншілікке, жерге және астыққа, сондай-ақ патшалық ата-бабаларға ұстай бастады. Yongbieocheonga, «Көкке ұшатын әйдаһарлар әндері» хянгак ретіндегі ерекшелігін көрсетеді, ол бастапқыда әртүрлі ноталар мен мәтіндерге сәйкес болған, бірақ мәтіні жоғалып, тек аспаптық ырғақ қалды.