Роберт Темплтон: Табиғатты зерттеуші және энтомолог өмірі

Кіріспе

Ағылшын натуралисі және энтомологы (1802–1892)

Роберт Темплтон (12 желтоқсан 1802 – 2 маусым 1892) – натуралист, суретші және энтомолог, Ирландияның Белфаст қаласындағы Кранмор Хаус үйінде дүниеге келген.

Өмір және жұмыс

Роберт Темплтон Джон Темплтонның ұлы болды және ішінара оның әкесі құрған Белфаст академиялық институтында білім алды. 1821 жылы ол Ирландиядан Шотландияның Эдинбург қаласына медицина оқуға кетіп, бітіргеннен кейін университет ауруханасында тәжірибе жинады. Сол жылы ол Белфаст табиғаттану қоғамының мүшесі болды. 1833 жылы (6 мамыр) ол Корольдік артиллерияда ассистент-хирург болып тағайындалды, бастапқыда Лондонға жақын жердегі Вулвичтегі Корольдік артиллерия казармасында орналасты. 1834 жылы Темплтон Маврикийге, ал 1835 жылы Рио-де-Жанейро мен Ресифеге жіберілді. Риодан (1835) ол Жақсы Үміт мүйісі арқылы Цейлонға (Коломбо) кемемен жол тартты және осы жылы Лондон зоологиялық қоғамының корреспондент-мүшесі аталды. Цейлонда болған қысқа сапардан кейін ол Мальтада болды (1836). Кейін 1836 жылы Корфу мен Албанияға көшті. Осы барлық жерлерде Темплтон жәндіктер мен басқа да омыртқасыздарды жинады және 1839 жылы Лондон энтомологиялық қоғамының корреспондент-мүшесі болды. Цейлонда он екі жылдық (1839–1851) қызметтен кейін, 1847 жылы Темплтон ассистент-хирург шенінен хирург шеніне көтерілді. Осы жылдары ол әр түрлі уақытта Оңтүстік Үндістанға – Мадрас, Тамил Наду, Андхра-Прадеш, Керала, Карнатакаға және екі рет Солтүстік Үндістанның Уттаракханд және Кашмир аймақтарына сапарлады. 1852 жылы Еуропадағы аласапыранға байланысты, ол Цейлоннан қайтарылды, бұл аласапыран қанды және қасіретті Қырым соғысына ұласты. Ол 1854 жылдың наурыз айынан 1856 жылға дейін Қырымда қызмет етті және 7 желтоқсанда бас хирург шеніне көтерілді. 1860 жылдың 31 қаңтарында ол ауруханалардың бас инспекторының орынбасары құрметті шенімен зейнеткерлікке шықты.

Тисанурадағы жұмыстар

Темплтонды ерекше Тисанура қызықтырды және оның алғашқы жарияланған энтомологиялық мақаласы осы жәндіктерге арналған. "Thysanurae hibernicae" (Ирландияның қылшықты және секіргіш құйрықтары) 1836 жылғы Лондон энтомологиялық қоғамының еңбектерінің бірінші томында жарияланды және бұл осы көне жәндіктер туралы ағылшын тіліндегі тұңғыш маңызды жұмыс болды, ол 1875 жылға дейін солай болып қала берді. Джон Обадия Уэствудтың кіріс сөзімен жарық көрген осы қысқа жұмысында Темплтон екі жаңа туыс және он екі жаңа түрді сипаттады, сонымен қатар жануарлардың толық бейнесі мен құрылымдық егжей-тегжейін көрсететін екі сурет қоса берді. Қырық жыл өткен соң энтомолог Люббок Темплтонның ертегі еңбегіне құрмет көрсетіп, тисанура туысына оның атын берді – Темплтония.

Арабтармен жұмыс

Темплтонның ерте жұмыстарының көп бөлігі, әсіресе Цейлонда, бұлжықтарға арналған еді. Ирландия бұлжықтарын зерттеулер Джон Блэкволлға жіберілді, ол оның жазбалары мен суреттерін өз жұмысына қосты. Қызығы, ол менің ескі үй жануарларым – бұлжықтарды жинаса да, олар туралы өте аз жариялады.

Шри-Ланканың буынты табандылары

Сейлонда Темплтон негізінен Эдгар Леопольд Лейардпен (1824–1900) бірге Lepidoptera, Coleoptera және Hymenoptera тобындағы жәндіктерді зерттеді. Темплтон мен Лейард жинаған Lepidoptera-ның жаңа түрлерін Фредерик Мур, Фрэнсис Уокер және Джордж Роберт Грей сипаттады. Жаңа Coleoptera түрлерін Джозеф Шугар Бали, Фрэнсис Уокер, Джон Обадия Вествуд, Карл Август Дорн және Фрэнсис Полкингхорн Паско ашты. Темплтонның Lepidoptera туралы жарияланымдары папилионид көбелектері туралы жалпы пікірлер мен екі түрдің сипаттамасын қамтиды — Oiketicus terlius және Oiketicus (Cryptothelia) consortus. Темплтонның жинағындағы жаңа қоңыздардың көп бөлігі, Hymenoptera-ның бір бөлігі (ал қалғанын Фредерик Смит сипаттады) және басқа да жәндіктерді Фрэнсис Уокер сипаттады. Ол сондай-ақ Темплтон, Лейард, Британ мұражайы және Шығыс Үндістан компаниясының мұражайларының жинақтарына сүйене отырып, Тентеннің «Сейлон, физикалық, тарихи және топографиялық» кітабы үшін Цейлон жәндіктерінің алғашқы тізімін жасады. Бұл тізімде 2000 түр қамтылған, ал Лейард пен Темплтон Цейлонда көбелектер мен мольдардың 932 түрін тапқан, олардың көптегені ғылым үшін жаңа болды. Темплтон Вествудтің «Ориенталдық кабинет» кітабына енген көптеген жәндіктерді ұсынды, олардың бірі — Compsosternus templetonii қоңызы оның есімін алып жүр. Өкінішке орай, Темплтонның Вествудпен (Энтомологиялық қоғамның хатшысы) хат алмасуының жарияланған бөлігі ғана сақталған, қолжазбалары жоғалған болып көрінеді. Темплтонның Цейлондағы жәндіктер жинағы Белфаст мұражайына (қазір Ирландияның Ұлттық мұражайында), Лондонның энтомологиялық қоғамына және Британ мұражайына бөлінген (энтомологиялық қоғамның жинақтары қазір соңғы мекемелердің жинақтарына қосылған). Темплтонның Цейлон көбелектерін суреттеген акварельдік суреттері Белфасттағы Ольстер мұражайында сақталады. Темплтон, Лейард және Джордж Генри Кендрик Твейтес, сондай-ақ кейін Джон Нитнер (1874 жылы қайтыс болды) он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысының соңында аралдың жәндік фаунасы туралы барлық белгілі мәліметтерге үлес қосты, оның ішінде Thysanura, Myriapoda, Scorpionidea, Cheliferidae және Phrynidae (қазіргі Amblypygi) тізімін жеке басып шығарды. Бұл тізім табылмаған, сонымен қатар олар Scolopendra pallipes және S. crassa сияқты үлкен улы мыңаяқтылардың мінез-құлқы туралы екі хабарламада (жарияланған) Вествудке баяндады. Оның көптеген қолжазбалары 1851 жылы «Мемнон» клипері суға батқанда жоғалып кетті.

In Ceylon Templeton worked mainly on Lepidoptera, Coleoptera and Hymenoptera alongside Edgar Leopold Layard (1824–1900). New species of Lepidoptera collected by Templeton and Layard were described by Frederic Moore, Francis Walker and George Robert Gray. The new Coleoptera were described by Joseph Sugar Baly, Francis Walker, John Obadiah Westwood, Carl August Dohrn and Francis Polkinghorne Pascoe. Templeton's publications on Lepidoptera amount to some general comments on papilionid butterflies and two species descriptions — Oiketicus terlius and Oiketicus (Cryptothelia) consortus. The bulk of the new beetles, some of the Hymenoptera (the rest were described by Frederick Smith) and other insects in Templeton's collection were described by Francis Walker who also compiled the first list of the insects of Ceylon for Tennent's book Ceylon, Physical, Historical and Topographical based on the collections of Templeton, Layard, the British Museum and the Museum of the East India Company; there are 2,000 species and Layard and Templeton captured between them 932 species of butterflies and moths in Ceylon, many new to science. Templeton supplied many of the insects incorporated in Westwood's book Oriental Cabinet, one of which, the beetle Compsosternus templetonii bears his name. Unfortunately only the published part of Templeton's correspondence with Westwood (the Secretary of the Entomological Society) survived, the manuscripts are apparently lost. Templeton's Ceylon insect collection was apparently divided between the Belfast Museum (now in the National Museum of Ireland), the Entomological Society of London and the British Museum (the Entomological Society's collections are now incorporated in those of the latter institution). Templeton's watercolour paintings of Ceylon butterflies are in the Ulster Museum, Belfast. Templeton, Layard and George Henry Kendrick Thwaites and later John Nietner (died 1874) contributed almost all that was known of the insect fauna of the island at the end of the first half of the nineteenth century including a privately printed list of Thysanura, Myriapoda, Scorpionidea, Cheliferidae and Phrynidae (now Amblypygi) from Ceylon which is not traced, and remarked on the habits of the large poisonous centipedes Scolopendra pallipes and S. crassa in two (published) communications to Westwood. Many of his manuscripts were lost when the clipper Memnon sank in 1851.

Молюскалар мен анелидалар бойынша жұмыстар

Темплтонның моллюскалар жинағының бір бөлігі бірнеше жаңа және сирек кездесетін, осы уақытқа дейін сипатталмаған түрлерден тұратыны айтылды. Олардың ішінде осы туыстардың әрқайсысының жаңа түрлері бар: Ахатина, Хеликс, Неритина, Ампулярия, Вальвата, Планорбис және Мелания. Роберт Темплтон Белфаст мұражайына Цейлонның атақты жемшөп балықшылығынан алынған мүктердің өсу сатыларын көрсететін Цейлон жемшөп шүмегінің үлгілерін жіберді. Ол сондай-ақ Цейлоннан екі құрлық слизнінің (Vaginula maculata және Parfnacella tennenti) сипаттамасын жасады. Темплтон Цейлоннан табылған, 20 мен 40 дюйм аралығында ұзындығы бар және қалыңдығы шамамен бір дюйм немесе одан да көп болатын, ерекше алып құртты (Megascole caeruleus) сипаттаған.

Құстар мен сүтқоректілердегі жұмыстар

Темплтон аралдың омыртқалыларын, әсіресе балықтарды, құстарды және маймылдарды зерттеді. Құстардың арасында бес эндемикалық түр болды, олар ғылым үшін жаңа ашылулар еді. Эдвард Блайт оларды Калькутта журналында былай сипаттады: Афина кастанотусы – қасқыр қанатты сұрғыр, Малакоцеркус руфессенс – қызыл иекті торғай, Дикрурус эдолиформ – патша құс, Дикрурус леукопийгиалис – Цейлон патша құсы және Эулабес птилогенес – Темплтонның минасы. Маймылдарды жан-жақты зерттеп, нәтижелерінің бір бөлігін Лондон зоологиялық қоғамына жіберді. Бұл хабарламалардың бірі Cercopithecus pileatus маймылы және Loris gracilis лорисі туралы болса, екіншісі Semnopithecus leucoprymnus cephalopterus деп аталатын жаңа түр туралы еді, ол шындығында Беннеттің Semnopithecus nestor-ымен бірдей болып шықты. Бұл Темплтонның Цейлон омыртқалылары туралы ғылыми әдебиетке жасаған жалғыз жеке үлесі. Оның кішкентай сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар және балықтар туралы білімі басқалардың еңбектеріне енгізілді, атап айтқанда Джордж Роберт Уотерхаус пен оның әріптесі Эдгар Леопольд Лейард. Лейард Сейлон орнитологиясы туралы жазбалардың кіріспесінде: «Мен Блайт мырзамен және докторлар Темплтон мен Келартпен кеңесуге мүмкіндік алдым, олардың әрқайсысымен біз тығыз қарым-қатынаста болдық және өзара жаңалықтарымызды бөлістік» деп жазды.

Шығармалары

1833 Ирландиялық арахнидалар мен акарилердің суреттері мен сипаттамалары. Жарияланбаған қолжазба. Хоуп атындағы энтомология кітапханасының бөлімі. Оксфорд университеті. 1833а. Dysdera Latr. туысына жататын өрмекшілер туралы, жаңа туыс түрдің сипаттамаларымен бірге. Zoological Journal 5: 400–406, сурет 17. 1834. (C.M. ретінде) Өрмекшінің кейбір мүшелерінің құрылымын көрсететін иллюстрация, жаңа туысқа жататын тип деп есептеледі және Trichopus libratus деп аталады. Magazine of Natural History 7: 10–13. 1834а. (C.M. ретінде) Жалпы белгісіз немесе бұрын сипатталмаған британдық жануарлардың кейбір түрлерінің суреттері. Mag. Nat. Hist. 3: 129–131. 1834ж. 1838. Франция аралындағы бірнеше омыртқалы жануарлардың сипаттамалары. Proc. Zool. Soc. Lond. 2: 111–112. 1836. Марқұм Джон Темплтонның еңбектерінен таңдалған ирландиялық қаңқалылар, мириаподтар және арахнидтар каталогы. Mag. Nat. Hist. 9: 9–14. 1836а. Марқұм Дж. Темплтонның еңбектерінен таңдалған, Cranmore жерінде табылған Ирландиядағы жұлдызсыз және жұлдызды жануарлар түрлерінің каталогы, сипаттамалары мен суреттерімен бірге. Mag. Nat. Hist. 9: 233–240; 301–305; 417–421; 466–472. 1836б. Thysanurae Hibernicae немесе Ирландияда байқалған көктемгі құйрықты жәндіктердің (Podura және Lepisma Linn.) сипаттамалары. Trans. Ent. Soc. Lond. 1: 89–98, суреттер 11, 12. 1836c. Сипатталмаған экзотикалық қаңқалылардың кейбір түрлерінің сипаттамалары. Trans. Ent. Soc. Lond. 1: 185–198, суреттер 20, 21, 22. 1836ж. Атлант мұхитынан табылған жаңа жартылай қанатты жәндіктің сипаттамасы. Trans. Ent. Soc. Lond. 1: 230–232, сурет 22. 1837. Марқұм Джон Темплтонның еңбектерінен таңдалған ирландиялық омыртқалы жануарлар. Mag. Nat. Hist. 1: (n. s.): 403–413. 1837а. Жаңа ирландиялық қаңқалы жануардың сипаттамасы. Trans. Ent. Soc. Lond. 2: 34–40, сурет 5. 1838а. Жаңа ирландиялық қаңқалы жануардың сипаттамасы. Trans. Ent. Soc. Lond. 2: 114–120, сурет 12. 1840. Маврикий аралынан табылған ұсақ қабыршақты жануардың сипаттамасы. Trans. Ent. Soc. Lond. 2: 203–206, сурет 18. 1841. Жаңа стрепсиптерлі жәндіктің сипаттамасы. Trans. Ent. Soc. Lond. 3: 51–56, сурет 4. 1841а. Сейлондағы орналасқан жерлер. Geogr. Soc. Journ. 1841 10: 579–580. 1843. Cermatia туысы және басқа да экзотикалық Annulosa түрлері туралы естелік. Trans. Ent. Soc. Lond. 3: 302–309, суреттер 16, 17. 1844. Megascolex caeruleus сипаттамасы. Proc. Zool. Soc. Lond. 12: 89–91. Froriep. ? Хабарлама 1845 34: 181–183. 1844а. Сейлон маймылдарының кейбір түрлері, Cercopithecus pileatus және Loris gracilis. Proc. Zool. Soc. Lond. 1844: 3; Ann. Mag. Nat. Hist. 1844 14: 361–362. 1844б. Semnopithecus leucoprymnus nestor Benn суреті қоса берілген хабарлама. Proc. Zool. Soc. 1844: 1. 1847. Сейлоннан табылған Oiketicus туысына жататын кейбір лепидоптер түрлерінің сипаттамасы. Trans. Ent. Soc. Lond. 5: 30–40. 1847а. Сейлон лепидоптерлері туралы жазбалар. Trans. Ent. Soc. Lond. 5: 44–45. 1851. Үндістаннан табылған Sorex жаңа түрінің сипаттамасы. Proc. Zool. Soc. Lond. 1851 21: 106. 1855 ? Ann. Nat. Hist. 15: 238–239. 1858. Сейлоннан табылған Vaginula жаңа түрі туралы. Ann. Mag. Nat. Hist. 1: 49–50, сурет 18 – Энтомологтарға пайдалы стрихнин ацетаты. 18. Цейлонның Thysanura, Myriapoda, Scorpionidae, Cheliferidae және Phrynidae түрлерінің тізімі. Авторы, Коломбо.

1833 Figures and descriptions of Irish Arachnida and Acari Unpublished Ms. Hope Department of Entomology Library. University of Oxford. 1833a. On the spiders of the genus Dysdera Latr. with the descriptions of a new allied genus. Zoological Journal 5: 400 406, pl. 17. 1834. (as C. M. ) An illustration of the structure of some of the organs of a spider, deemed the type of a new genus and proposal to be called Trichopus libratus. Magazine of Natural History 7: 10 13. 1834a. (as C. M. ) Illustrations of some species of British animals which are not generallv known or have hitherto not been described. Mag. Nat. Hist. 3: 129–131. 1834a
1838. Descriptions of a few vertebrate animals obtained at the Isle of France Proc. Zool. Soc. Lond. 2: 111–112
1836. Catalogue of Irish Crustacea, Myriapoda and Arachnoida, selected from the papers of the late John Templeton Esq. Mag. Nat. Hist. 9: 9–14
1836a. A catalogue of the species annulose animals and of rayed ones found in Ireland as selected from the papers of the late J Templeton Esq. of Cranmore with localities, descriptions and illustrations. Mag. Nat. Hist. 9: 233 240; 301 305; 417–421; 466 472. 1836b. Thysanurae Hibernicae or descriptions of such species of spring tailed insects (Podura and Lepisma Linn. ) as have been observed in Ireland. Trans. Ent. Soc. Lond. 1: 89–98, pls. 11, 12. 1836c. Descriptions of some undescribed exotic Crustacea. Trans. Ent. Soc. Lond. 1: 185 198, pls. 20, 21, 22. 1836d. Description of a new hemipterous insect from the Atlantic Ocean. Trans. Ent. Soc. Lond. 1: 230–232, pl. 22. 1837. Irish vertebrate animals selected from the papers of the late John Templeton Esq., Mag. Nat. Hist 1: (n. s. ): 403–413 403 413. 1837a. Description of a new Irish crustaceous animal. Trans. Ent. Soc. Lond. 2: 34–40, pl. 5. 1838a. Description of a new Irish crustaceous animal. Trans. Ent. Soc. Lond. Trans. Ent. Soc. Lond. 2: 114 120, pl. 12. 1840. Description of a minute crustaceous animal from the island of Mauritius. Trans. Ent. Soc. Lond. 2: 203 206, pl. 18. 1841. Description of a new strepsipterous insect. Trans. Ent. Soc. Lond. 3: 51–56, pl. 4. 1841a. Positions in Ceylon. Geogr. Soc. Journ. 1841 10: 579–580. 1843. Memoir on the genus Cermatia and some other exotic Annulosa. Trans. Ent Soc. Lond 3: 302 309, pls. 16, 17. 1844. Description of Megascolex caeruleus Proc. Zoo. Soc. Lond. 12:89–91 Froriep. ? Notizen 1845 34: 181 183. 1844a. On some varieties of the monkeys of Ceylon, Cercopithecus pileatus and Loris gracilis. Proc. Zoo. Soc. Lond. 1844: 3; Ann. Mag. Nat. Hist. 1844 14: 361–362. 1844b. Communication, accompanied with drawings of Semnopithecus leucoprymnus nestor Benn. Proc. Zool. Soc. 1844: 1. 1847. Description of some species of the lepidopterous genus Oiketicus from Ceylon. Trans. Ent. Soc. Lond. 5: 30–40. 1847a. Notes upon Ceylonese Lepidoptera. Trans. Ent. Soc. Lond. 5: 44–45. 1851. Description of a new species of Sorex from India. Proc. Zool. Soc. Lond. 1851 21: 106;
1855 ? Ann. Nat. Hist. 15: 238–239. 1858. On a new species of Vaginula from Ceylon. Ann. Mag. Nat. Hist. 1: 49–50, plate 18 – Acetate of Strychnine useful to entomologists. 18 List of Thysanura, Myriapoda, Scorpionidae, Cheliferidae and Phrynidae of Ceylon. Author, Colombo.