Кіріспе

Мероу бөгеті, сондай-ақ Мероу биік бөгеті, Мероу көп мақсатты су электр стансасы жобасы немесе Хамдаб бөгеті деп те аталады. Бұл Суданның солтүстігіндегі Мероу қаласының жанында, ел астанасы Хартумнан солтүстікке қарай орналасқан ірі бөгет. Оның өлшемдері оны Африкадағы ең ірі заманауи су электр стансасы жобасына айналдырады. Бөгет Ніл өзенінде, 4-ші шатқалына жақын орналасқан, ол өзеннің көптеген кіші салаларға бөлініп, арасында ірі аралдар пайда болатын жерді сумен жабады. Мероу қаласы Хамдаб құрылыс аламатынан төмен ағыста орналасқан. Бөгеттің негізгі мақсаты – электр энергиясын өндіру.

Техникалық мәліметтер

Бөгеттің ұзындығы шамамен және гребенінің биіктігі 53 метрге дейін жетеді. Ол әр өзен жағалауында бетон қаптамалы тас төсеу бөгеттерінен тұрады (оң жағалау бөгеті жобаның ең үлкен бөлігі, ұзындығы 4,3 км және биіктігі 53 м; сол жағалаудың ұзындығы 1590 метр және биіктігі 50 метр), сол өзен арнасындағы ұзын, биік жер өзекшелі тас төсеу бөгеті ("негізгі бөгет") және оң өзен арнасындағы су ағыны бөлімі (шлюздер, ағызу жолы және турбина корпустары бар 300 метрлік электр қабылдау бөгеті) кіреді. Онда 500 шаршы километрлік су қоймасы бар, немесе Нилдің жылдық ағынының шамамен 15% құрайды; жоспарланған су қоймасы деңгейі теңіз деңгейінен 300 метр биіктікте, ал Нил деңгейі бөгеттің төменгі ағысында шамамен 265 метрді құрайды. Су қоймасы көлі ағысқа қарсы бағытта кеңейтілуі жоспарлануда.

Қуат көзі

Энергия станциясы он Франсис турбинасымен жабдықталған, олардың әрқайсысы секундына 300 текше метр номиналды ағын жылдамдығына есептелген және әрқайсысы 150 МВА, 15 кВ синхронды генераторды қозғайды. Жоспарлаушылар жылдық электр энергиясының өнімділігін , орташа жүктемеге сәйкес келетін , немесе номиналды жүктеменің 50% құрайтынын күтеді. Қосымша қуатты пайдалану үшін Суданның электр желісі жоба аясында жаңартылып, кеңейтіледі, Байуда шөлінен Атбараға дейін шамамен 500 кВ жаңа әуе желісі, содан кейін Омдурман/Хартумға дейін жалғасады, сондай-ақ шығысқа қарай Порт-Суданға және батысқа қарай Ніл бойымен 220 кВ желісі, Мерове, Дабба және Донголамен қосылатын болады.

Артықшылықтары

Судандағы электрмен қамтамасыз ету деңгейі тіпті аймақ стандарттарына қарағанда өте төмен. 2002 жылы судандықтар жылына орташа есеппен 58 кВт/сағ электр қуатын тұтынды, яғни солтүстікке қарай орналасқан Мысыр көршілерінің он бестен бірі, ал ЭЫДҰ орташа көрсеткішінің жүзден бірінен азырақ. Елорда Хартум және бірнеше ірі шаруашылықтар елдегі электр энергиясына деген сұраныстың үштен екісінен астамын құрайды, ал ауылдық жерлердің көп бөлігі ұлттық желіге қосылмаған. Көптеген ауылдар дизельдік суару сорғыларына шағын генераторларды қосу мүмкіндігін пайдаланады. Электр энергиясын осылай өндіру тиімсіз және қымбат. 2002 жылы Судандағы желіге қосылған электр қуатының жиынтық көлемі 728 МВт құрады, оның 45%-ы су электр станциялары, ал 55%-ы мұнаймен жұмыс істейтін жылу электр станциялары. Дегенмен, нақты қуаты әрқашан одан әлдеқайда төмен болды. Көк Ніл өзеніндегі екі негізгі нысан – Синьар (1925 жылы салынған) және Розеирс (1966) бөгеттері бастапқыда электр энергиясын өндіруге емес, суару мақсатында жобаланған. Электр қуатына деген сұраныс артқан 1960-1970 жылдары генераторлар қосылды, бірақ олардың электр қуатын өндіруі жиі суару қажеттіліктерімен шектеледі. Хартум үкіметі елдің электрлендіру деңгейін орта мерзімде шамамен 30%-дан 90%-ға дейін көтеру жоспарларын жариялады. Орта және төмен кернеулі тарату желілеріне үлкен инвестициялар қажет, бірақ бұл мақсатқа жету үшін жеткіліксіз: ең алдымен, электр энергиясын тұтынудың күтілетін өсуі генерациялық қуаттылықты арттыруды талап етеді. 1990 жылдары Суданның электр энергиясын тұтынушылары жеткіліксіз электр қуаты өндірісі салдарынан жиі тоқ өшірулер мен кернеудің төмендеуінен зардап шекті. 2004 жылы Хартум аймағында үш жаңа жылу электр станциясы іске қосылды, бұл орнатылған қуатты 1315 МВт-қа дейін арттырды. 1250 МВт қуаттылығы бар Мерове бөгеті іске қосылғаннан кейін бұл қуатты екі есеге жуық арттырады.

Қайта орналастыру және өтемақы

Құрылыс басталғанға дейін, су қоймасы көлінің аумағында шамамен 55 000-ден 70 000-ға дейін адам тұрған, олардың көп бөлігі Манасир, Хамадав және Амри тайпаларына жатқан. Олар Нил өзенінің жағасындағы шағын шаруашылық ауылдарында және өзеннің тасқынындағы аралдарда өмір сүрген. Аймақ салыстырмалы түрде оқшауланған, асфальтталған жолдары мен басқа да инфрақұрылымы болмаған, ал қауымдастықтар көбінесе өздерін-өздері қамтамасыз ететін. Шаруалар бұршақ пен қарақұмықтан басқа, өздері жеу үшін де, апталық аймақтық базарларда сату үшін де көкөніс өсірген. Бірақ олардың негізгі табысы – және ең бағалы мүліктері – өзен жағалауындағы құнарлы топырақта өсетін құрма ағаштары еді. Суға батқызылатын аймақтың тұрғындары жерлері бөгетке қаншалықты жақын болса, соғұрлым ертерек күштеп көшірілді: 2003 жылы Хамадав халқы Әл-Мултағаға, 2007 жылы Амри халқы Уади-Муқаддамға, ал 2008 жылы Манасир халқы Әл-Мокабраб пен Әл-Фидаға көшірілді. Жаңа жерлерге қоныстанған шаруаларға бұрынғы жерлеріне пропорционалды жер участалары берілді, сондай-ақ жоғалтқан мүліктері – үйлері мен құрма ағаштары үшін ақшалай өтемақы да төленді. Дегенмен, көптеген адамдар бұрынғы жерлеріне жақын болуды қалағандықтан, жаңа көлдің жағасында үй салып қалды. Көптеген отбасылар көшірілуден бас тартып, көлдің жағасында өмір сүруде. Шаруалар балық аулауға көшті, бірақ кірістері бұрынғыдан азайды. Осы мерзімнен кейін олар бұл қызметтер үшін толық төлем төлеуге міндетті болды, ал бұрынғы жерде мұндай төлемдер қабылданбаған. Бір құрма ағашы үшін төрт жылдық өнімге тең өтемақы төленді, ал жақсы құрма ағашы жүз жыл бойы жеміс бере алады. Көкөніс бақшалары үшін өтемақы өте төмен, ал үйленген ерлер ғана үйлері үшін өтемақы алады. 2003 және 2004 жылдары 6000-ға жуық адам Нубия шөліндегі Әл-Мултақахқа қоныстандырылды. Олардың ауылдары Хамдаб маңындағы бөгет құрылысына ең жақын жерде орналасқан. 2005 жылдың басында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, кедейлік деңгейі күрт өсті, себебі шаруалар жергілікті нарықтарда сатуға болатын ештеңе өндіре алмады. Котари былай деді: «Зардап шеккендер су деңгейінің көтерілуі туралы ескерту алмағандарын және үйлері қирағаннан бері үкіметтік органдардан ешқандай көмек көрсетілмегенін мәлімдеді». Хабарларға қарағанда, Судан үкіметі көшірілгендерге берген уәделерін орындаған жоқ. Котари атап көрсетті: «Осы аймақтағы мыңдаған адамдар ұқсас жағдайларда басқа жерге көшірілді, олардың көпшілігі азық-түлік пен баспанасыз қалды, ал кейбіреулері әлі күнге дейін баспанасыз». Бөгет жобасында жұмыс істейтін археологтар этикалық дилеммаға тап болды, себебі олар жергілікті халық бөгет құрылысына қарсы болған кезде құтқару қазбаларын жүргізді, бұл олардың қоныс аударуын және археологиялық зерттеулерді қажет етті. 1959 жылы британдықтар келіссөздер жүргізді. Ол Нил суының 82 пайызын Мысырға, ал қалған 18 пайызын Суданға бөледі. Нил бассейніндегі жоғарыда орналасқан елдер – Эфиопия, Уганда, Руанда, Бурунди, Кения және Танзания – суды суару (әсіресе Эфиопия мен Кения үшін маңызды) немесе гидроэнергетика (Руанда, Бурунди, Уганда) үшін пайдалануға құқығы жоқ. Судан өзінің су үлесін пайдалануға ұмтылғандықтан, бұл елдер келісімді қайта қарауды талап ете бастады, себебі олардың барлығы, Эфиопиядан басқа, келіссөздер жүргізілген кезде отаршылдық үкіметтердің билігінде болды және олардың мүддесін қорғау үшін өкілдік етілмеді. Сонымен қатар, суды бөлу туралы шешім келісімді қабылдамаған Эфиопиямен келіссөздерсіз қабылданды, ол келісімді қабылдамады және Нил суының 90% және тасымалданған шөгіндінің 96% көзі болып табылады.

Ішкі

Бейбітшілік шартының нәтижесінде Оңтүстік Судандағы шайқастар шамамен 20 жылдан кейін тоқтағандай көрінеді, бірақ Дарфур провинциясының батысындағы азамат соғысының аяқталуы әлі көріне қоймас. Жақында ғана Нубиядағы алабалық жағдай, бөгеттердің тікелей салдарынан және нубийлердің өз отанынан мәжбүрлі түрде, тұрақты жер аударылуы салдарынан соғысқа ұласу қаупі туып отыр. Өзін "Нубия Азаттық фронты" деп атап көрсеткен топ, Нил бойындағы, әсіресе Каджбардағы бөгеттер қатарының салынуын болдырмау үшін қарулы қарсылық көрсетуге дайын екенін мәлімдеп отыр.

Денсаулық

Қоныс аудару аймағы – кең аумақ болып табылады, онда 50,000–70,000 адамға жуық тұруы күтілуде. Олар жаңа өмірге бейімделіп, психологиялық тұрғыдан дағдылану үшін бірнеше жылдық бейімдесу кезеңінен өтеді. Мысырдағы Жаңа Хальфа қоныс аудару жобалары мен Асван тоғандарының денсаулыққа тигізген әсерінен алынған екі маңызды тәжірибеге сүйене отырып, стратегиялық денсаулықты жоспарлау су арқылы таралатын аурулар және басқа да экологиялық денсаулық проблемаларының (мысалы, бильхарциоз, малярия) пайда болу мүмкіндігін ерте болжап, олардан қорғану шараларын жоспарлау үшін басталған жөн.

Булану

Су қоймасының салынуы Нилдің су бетін шамамен 700 км²-ге арттырады. Аталған аумақтың климаттық жағдайларына байланысты, жылына 1,5 миллиард м³ дейін қосымша булану жоғалтулары күтілуде. Бұл Нил сулары жөніндегі келісімде Суданға бөлінген судың жалпы көлемінің шамамен 8%-ын құрайды.