Кіріспе

Мүшелер арасындағы билік тепе-теңдігінің бұзылуы

Ассиметриялық федерализм – федерацияда немесе басқа да одақ түрлерінде кездесетін, құрамына кіретін әртүрлі мемлекеттердің әртүрлі өкілеттіктерге ие болуы. Яғни, бір немесе бірнеше құрамдас бірлік конституциялық мәртебесі бірдей болғанымен, басқа құрамдас бірліктерге қарағанда едәуір көбірек автономияға ие. Бұл симметриялық федерализмге қайшы келеді, онда құрамына кіретін мемлекеттер арасында ешқандай айырмашылық жасалмайды. Осының салдарынан, этникалық, тілдік немесе мәдени ерекшеліктерге байланысты бір немесе бірнеше құрамдас бірліктер басқалардан өзгеше қажеттіліктерді сезінген кезде туындайтын наразылықты шешу үшін ассиметриялық федерализм жиі ұсынылады. Асимметриялық федерация мен федеративтік одақ арасындағы шекара шартты. Федеративтік одақ – автономия деңгейінің айқын айырмашылығына немесе конституциялық құрылымның қатаңдығына байланысты асимметриялық федерацияның ерекше жағдайы. Дегенмен, асимметриялық федерацияда федеративтік конституция болуы міндетті, және федерация құрамындағы барлық мемлекеттердің ресми мәртебесі ("мемлекет") бірдей, ал федеративтік одақтағы тәуелсіз құрамдас бірліктің мәртебесі ("автономды аймақ") бөлек болады.

Түрлері

Асимметриялық федерализм келісімдердің немесе шаралардың екі түріне бөлінеді. Бірінші түр заң шығару өкілеттіктерінің, орталық институттардағы өкілдіктің және конституцияда белгіленген құқықтар мен міндеттердің айырмашылықтарын шешеді. Мұндай асимметрия де-юре асимметрия деп аталады (Браун 2). Екінші түр ұлттық саясаттың нәтижесінде туындайтын келісімдерді, бас тартуды және (терминнің анықтамасына байланысты) нақты провинциялармен жасалған екіжақты және жеке келісімдерді қамтиды, олардың ешқайсысы конституцияда бекітілмеген. Бұл түрдегі асимметрия де-факто асимметрия деп танылады. Канада федерациясы осы екі түрдің үйлесімін қолданады, осы арқылы оның асимметриялық ерекшелігі қалыптасады.

Канада

Канада Конституциясы негізінен симметриялы, бірақ тек белгілі бір провинцияларға ғана қолданылатын нақты ерекше бөлімдері бар. Іс жүзінде, Канаданың федералдық тәжірибесінің, жеке федералдық-провинциялық келісімдердің және сот түсіндірулерінің қалыптасуы нәтижесінде асимметрияның белгілі бір деңгейі туындайды. Асимметриялық федерализм Канададағы тұрақтылықты қамтамасыз ету формуласы ретінде көп талқыланды, ол француз тілінде сөйлейтін Квебектің мәдени және әлеуметтік өмірін басқаруға деген ұмтылысын қанағаттандырады, бірақ оны ұлттық федерациядан шығармайды, онда ол негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін тоғыз провинциямен бірге өмір сүреді. Канададағы асимметриялық федерализмнің ең айқын мысалы – Конституциялық талап, яғни Жоғарғы Соттың үш судьясы Квебектен болуы тиіс. Қалған тоғыз провинцияның әрқайсысы Жоғарғы Сотта әділ өкілдікке құқылы, бірақ олардың құқығы конституцияда жазылмаған, конвенцияға негізделген. Канада федерациясындағы асимметрияның жақындағы мысалын 2004 жылғы қыркүйектегі денсаулық сақтау және оны қаржыландыру мәселелері бойынша федералдық-провинциялық-аумақтық келісім шарттарында табуға болады. Квебек үкіметі келісімді қолдады, бірақ басқа мәселелермен қатар, Квебек тиісті Квебек органдары белгілеген мақсаттарға, стандарттарға және критерийлерге сәйкес күту мерзімін қысқарту жоспарын іске асыратынын, Квебек үкіметі өзінің мақсаттарына жетудегі прогресс туралы Квебек халқына есеп беретінін және басқа үкіметтермен өзара келісімге келген салыстырмалы көрсеткіштерді пайдаланатынын, сондай-ақ Канада үкіметі ұсынған қаражатты Квебек үкіметі Квебектің денсаулық сақтау жүйесін жаңарту жоспарын іске асыру үшін қолданатынын нақтылаған жеке хабарлама талап етті. Мысалы, Квебек өзінің зейнетақы жоспарын жүзеге асырады, ал қалған тоғыз провинция федералдық-провинциялық Канада зейнетақы жоспарымен қамтылған. Квебек өзінің шекараларындағы жұмыспен қамту және иммиграция мәселелері бойынша кең өкілеттікке ие, ал осы мәселелер басқа барлық провинцияларда федералдық үкімет тарапынан қарастырылады. Мұндай жағдай ағылшын тілінде сөйлейтін провинцияларда сынға ұшырады, онда Квебек федералдық жүйеде артықшылықтарға ие болады деп қауіптенді. Алайда, бұл орталықтандырылған құрылымды жалпы орталықтандырып, провинцияларға көбірек өкілеттік беруді қалайтындар үшін пайдалы құрал болып табылады, бұл үрдіс ондаған жылдар бойы Канада саясатын басып өтті.

Чехословакия

Екінші Чехословакия Республикасы (1938–1939 жж.) бес аймаққа бөлінді, Словакия аймағына басқа аймақтарға қарағанда жоғары дәрежеде автономия берілді, бұл көбінесе федералистік дефакто деволюция ретінде қарастырылды. 1945 жылдан 1968 жылға дейін Чехословакия асимметриялық федеративтік үлгіде жұмыс істеді, ал Словакия Ұлттық Кеңесі қамқоршылар кеңесінің төрағасын тағайындады, ол де-факто Словакияның Премьер-Министрі болды. 1968 жылы асимметриялық федерализм ресми түрде тоқтатылды, конституция Словакия Социалистік Республикасы мен Чехия Социалистік Республикасы құрылған федеративтік республикаға өзгертілді, сонымен қатар жаңа Чехия Ұлттық Кеңесі құрылды, бірақ Чехословакияның биліктегі Коммунистік партиясы 1990 жылға дейін асимметриялық партиялық үлгіні сақтап, тек Словакия Коммунистік партиясын ғана ұстады, ал Чехия Коммунистік партиясы болған жоқ.

Үндістан

Үндістан Үкіметі (Одақтық үкімет немесе Орталық үкімет деп те аталады) Үндістан Конституциясымен құрылған және 28 штат пен 8 одақтық аумақтың федералдық одағын басқарушы орган болып табылады. Үндістанның басқаруы деңгейлік федеративтік жүйеге негізделген, онда Үндістан Конституциясы әр деңгейдегі үкіметтің өкілеттіктерін жүзеге асыруға тиіс мәселелерді анықтайды. Үндістан федерализмінің ерекше қасиеті – қажет болған жағдайда асимметриялық болуға мүмкіндік беруі. 2019 жылға дейін 370-бап, оның қосылу шарты бойынша, Джамму және Кашмир штаты үшін арнайы ережелер белгіледі. 371-бап және 371J-бап Андхра-Прадеш, Аруначал-Прадеш, Ассам, Гуджарат, Гоа, Карнатака, Мизорам, Манипур, Махараштра, Нагаланд, Сикким және Телангана штаттары үшін арнайы ережелер белгілейді.

Индонезия

Индонезияда мемлекеттік құрылымы унитарлық болғанымен, төрт аймаққа провинция ретінде ерекше автономия статусы берілді: Ачех, Джакарта, Йогьякарта және Батыс Папуадағы 5 провинция. Бұл аймақтарға ерекше автономияның конституциялық заңдары негізінде (Undang Undang Keistimewaan Daerah) арнайы мәртебе берілді, әрқайсысы өзінің автономия дәрежесіне ие: Ачех, басқа провинциялардағы унитарлық жүйені қолдану орнына, Ачехтің дәстүрлі үкімет жүйесімен шариғат заңын қолданады. Ачехке басқа провинциялардан өзгеше, өз провинциясындағы аймақтық партиялардың қатысуына қатысты құқықтар берілді. Джакарта – астана, және Индонезияның басқа қалаларынан айырмашылығы, оған елдік бөліністің екінші деңгейі немесе регенттік деңгейімен тең дәреже берілмей, елдік бөліністің бірінші деңгейінің автономдық өкілеттігі берілді. Йогьякартаға Кератон Жогьякарта және Кадипатен Пакуаламан патшалық отбасының қызметі мен қатысуына байланысты ерекше мәртебе берілді, онда Жогьякарта сұлтаны провинцияны басқарады, басқа провинциялардағы губернатордың орнын алады. Оның орынбасары – Пакуалам адипаты. Екеуі де Йогьякартаның атқарушы басшылары ретінде билік етеді. Папуаға заң шығару билігін жүзеге асыруға байланысты ерекше мәртебе берілді. Папуада жеке заң шығару кеңесі бар, ол Папуаның заң шығару билігін жүзеге асырады, Халық кеңесіндегі (Легислативтік Кеңес Индонезия) ішінде. Алайда, Папуаның мәртебесі Джакартаның араласуына байланысты сынға ұшырады. Халықаралық құқық қорғаушылар Папуаны «жалған автономиялық провинция» деп атады, өйткені аймақта нақты автономия жоқ.

Ирак

Ирак Курдистаны мен Ирак федерациясының басқа мемлекеттері арасындағы қарым-қатынасты асимметриялық федерализм деп сипаттауға болады. Ирак Курдистанының саяси және мәдени ерекшелігі Ирак Конституциясының 5-бабында заңды түрде мойындалған. Ирак Курдистаны – 1991 жылдан 2003 жылға дейін де-факто мемлекет ретінде дербес саяси бірлікке ие болған, содан кейін өз еркімен федеративтік демократиялық Ирак құрамына қайта қосылған Ирактың жалғыз федеративтік аймағы.

Италия

Италияда бес аймаққа (Сардиния, Сицилия, Трентино-Альто-Адиже/Сюдтироль, Аоста аңғары және Фриули-Венеция-Джулия) ерекше автономия статусы берілді. Олардың уставтары Италия Парламенті бекіткен конституциялық заңдар болып табылады, олар заң шығару және басқару саласында салыстырмалы түрде кең өкілеттіктермен қатар, маңызды қаржылық тәуелсіздік береді. Олар барлық салықтардың 60% (Фриули-Венеция-Джулия) және 100% (Сицилия) аралығында қалдырып, түсімдерді қалай жұмсауға өздері шешім қабылдайды. Бұл аймақтар тілдік азшылықтарды (Трентино-Альто-Адиже/Сюдтирольде неміс тілінде сөйлейтіндер, Аоста аңғарында арпитан тілінде сөйлейтіндер, Фриули-Венеция-Джулияда фриуль және словен тілінде сөйлейтіндер) ескеру немесе географиялық тұрғыдан оқшауланған болуына (екі арал, сондай-ақ Фриули-Венеция-Джулия) байланысты автономия алды.

Малайзия

Малайзия – 1963 жылы тәуелсіз Малайя Федерациясы мен бұрынғы британдық колониялар – Сингапур, Сабах және Саравак бірігуі арқылы құрылған 13 штаттан тұратын федерация. Федерацияның шарттарына сәйкес, Сабах пен Саравакқа 11 малайялық штатқа қарағанда айтарлықтай көп автономия берілген, ең бастысы – осы екі штатқа көші-қонды бақылау құқығы. Сингапур 1965 жылға дейін Малайзияның құрамында болды. Малайзия штаты болған кезеңде Сингапур еңбек және білім беру саясатын қалыптастыруда дербестік құқығына ие болды.

Ресей

Ресей Федерациясы 83 федеративтік құрамдас бөліктерден тұрады, олардың бәрі федеративтік мәселелерде тең, бірақ автономияның алты түрлі деңгейіне ие. Республика – ең көп автономияға ие құрамдас бөлік. Әрқайсысының өз конституциясы, өз ресми тілі (орыс тілімен қатар, ол бүкіл федерация бойынша ресми тіл) және белгілі бір этникалық азшылықтың өмір сүру ортасы болуы тиіс. Автономиялық округте де маңызды этникалық азшылық бар, бірақ оған өз конституциясы мен ресми тіліне ие болуға рұқсат етілмейді. Облыс, край және автономиялы облыста маңызды этникалық азшылығы жоқ құрамдас бөліктер бар, олар басқа да құқықтарымен бірге автономиялық округке толыққанды тең. Федералды қала – жеке аймақ ретінде қызмет ететін ірі қала. Бұрын КСРО асимметриялық федерализмнің белгілерін жиі көрсеткен, соның ішінде 1936 жылғы КСРО Конституциясында Ресей КФСР конституциясын анықтау, субұлттық асимметриялық федерализм (әсіресе Ресей КФСР-да, сондай-ақ басқа КСР-да) және Ресей КФСР-ға Жоғарғы Кеңесте, әсіресе Ұлттар Кеңесінде, әрбір автономиялық аймаққа қосымша өкілдік беру. Сонымен қатар, Ресей КФСР-нің өз коммунистік партиясы бөлімшесі болмаған, ал оның бірінші хатшылары де-факто басқа Кеңес республикаларының мемлекет басшылары қызметін атқарған.

Испания

Испанияда, кейде "кемшiлiк федерация" немесе "аталы болмаған федерация" деп аталатын елде, орталық үкімет өзінің құрамындағы аймақтарға әртүрлі деңгейде автономия берді. Каталония, Баск елі, Валенсия, Андалусия, Наварра және Галисия автономды қауымдастықтарына бұл автономия айқын түрде көп, ал қалғандарына азырақ берілді. Бұл, аталған аймақтардың тарихи түрде қастерлеп келген ұлттық сезімдері мен құқықтарын құрметтеу ниетінен туындады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Англияның өздік басқару құқығы жоқ және ол тікелей британдық парламентпен басқарылады, бірақ Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльс әртүрлі деңгейде автономияға ие. Дегенмен, Йоркшир партиясы сияқты көптеген адамдар, биліктердің асимметриялық децентрализациясы (әсіресе Шотландия парламенті мен Уэльс парламентіне) әділетсіз деп санайды, бұл Батыс Лотиан сұрағының жалғасуына әкеледі. Біріккен Корольдік конституция бойынша федералды мемлекет емес, унитарлық мемлекет болып табылады, және британдық парламент әлі де жоғары билікке ие, алайда Федералдық Одақ сияқты кейбір топтар мұны өзгертуге ұмтылады, ал Уинстон Черчилль британдық федерацияны қолдаған.