Соғыс кезеңіндегі Югославия үкіметінің премьер-министрі Слободан Йованович

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия үкіметінің эмиграциядағы премьер-министрі Слободан Йованович (3 желтоқсан 1869 – 12 желтоқсан 1958) – серб және югославиялық жазушы, тарихшы, заңгер, философ, әдеби сыншы, дипломат, саясаткер және өз заманының ең белгілі зиялыларының бірі. Ол 1897–1940 жылдары Белград университетінің заң факультетінің профессоры, 1913–1914 және 1920–1921 жылдары Белград университетінің ректоры, ал 1928–1931 жылдары Сербия Корольдік академиясының президенті болды. 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясына Югославия үкіметінің сарапшысы ретінде қатысты. Йованович 1941 жылдың наурызынан 1942 жылдың маусымына дейін вице-премьер, ал 1942 жылдың қаңтарынан 1943 жылдың маусымына дейін Лондондағы Корольдік Югославия үкіметінің эмиграциядағы премьер-министрі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославияның жаңа коммунистік билігі оны қатысусыз-ақ 20 жылға бас бостандығынан айырды. Йованович өмірінің соңына дейін Лондонда бостандықпен өмір сүрді.

Өмірбаян

Слободан Йованович 1869 жылдың 3 желтоқсанында Австрия-Венгриядағы Újvidék қаласында (қазіргі Нови-Сад, Сербия) саясаткер Владимир Йованович пен оның әйелі Еленаның отбасында дүниеге келген. Ол серб тілінде "бостандық" деген мағына беретін "sloboda" сөзінен туындаған "Слободан" есімін алған алғашқы серб еркек баласы болды, ал оның әпкесінің есімі Правда ("Әділет") еді. Ол Белградта, Мюнхенде, Цюрихте және Женевада тамаша білім алып, заңгер мамандығын бітірген. 1890-1892 жылдары Сербияның сыртқы қызметіне қабылданбас бұрын Парижде конституциялық құқық және саясаттану бойынша аспирантурада оқыды. 1893 жылы ол Сербияның Константинопольдегі миссиясына саяси атташе болып тағайындалды және бірнеше жыл осы қызметте болды. Осы кезеңде ол әдебиет сын мақалаларын жазып, елдің әртүрлі басылымдарында жариялай бастады. Соңында ол академиялық және әдеби қызметтерге көшпек болып, дипломатиялық қызметтен кетіп, сол кездегі бірнеше белгілі газеттерге үн қосушы автор және әдеби сыншы ретінде жұмыс істеді. 1897 жылы ол Белград университетінің заң факультетінің профессоры болып тағайындалды. Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Сербияның соғыс кеңсесінің баспасөз бюросының басшысы болды. Осы кезеңде Йованович Драгутин Димитриевич Аписпен танысып, оның жайлы жағымды пікірлер білдірді. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі құрылғаннан кейін көп ұзамай, 1920 жылы, уақытша ұлттық өкілдіктің премьер-министрі болып қызмет еткен Стоян Протич, Йовановичті Коста Кумануди, Богумил Вошняк, Ладислав Полич және Лазар Марковичпен бірге көпұлтты конституциялық комиссияның төрағасы етіп тағайындады. Олар сол жылы болашақта Видовдан Конституциясы болып келетін конституцияның алғашқы жобасын ұсынды. Йованович төрт жылдан астам уақыт бойы заң факультетінде оқытып, конституциялық құқық және серб тілі мен әдебиеті саласындағы сарапшы ретінде танылды. Ол Белград университетінің екі рет ректоры және заң факультетінің деканы болды. Йованович 1908 жылы Сербия Корольдік академиясына мүше болып қабылданды және 1928 жылдан 1931 жылға дейін оның президенті болды. Ол сондай-ақ 1927 жылдан бастап Загребтегі Югослав ғылым және өнер академиясының корреспондент-мүшесі болды. Слободан Йованович Ханс Келсеннің "Заңның таза теориясының" тұжырымдамасын сынағандардың бірі болды. Оның негізгі ескертулері Келсеннің теориясының сол кездегі басқа неміс теоретиктерімен байланысы туралы болды. Ол Келсенді инновациялық "жас" теоретик деп есептеді, бірақ оның жүйесі Келсеннің, Йовановичтың пікірінше, қарсы тұруға тырысқан классикалық теориялардан оқшауланбағанын ойлады. Атап айтқанда, Йованович Келсен үшін негізгі норманың ерекше орны классикалық неміс теорияларының шеңберінде қарастырылуы мүмкін екенін болжады, онда мемлекет – құқықтық жүйе пайда болатын заңды тұлға, ал керісінше. Йованович мұны Келсеннің құқықтық позитивизмінің кемшілігі деп санайды, себебі ол заңның шығу тегін толыққанды қарастырмайды, өйткені құқықтық жүйені мемлекеттен акті ретінде талдау кезінде толыққанды бөліп қарастыра алмайды. Осылайша, Йованович заңды тұлға ретіндегі адам мен саяси тұлға ретіндегі адамды толық ажыратуға бағытталған талдауды қабылдамайды. Йованович Югославия Корольдігінің саяси өміріне заң және тарих саласындағы беделінің арқасында ықпал етті, бірақ ол 1939 жылы Сербия мәдени клубы құрылғанда ғана тікелей саяси өмірге қатысты және клубтың президенті болып тағайындалды. Ол батысқа бағытталған саясаткер болды және 1941 жылдың 27 наурызында Белградта батысқа бағытталған әскери төңкеріс болған кезде генерал Душан Симович басқарған батысқа бағытталған, негізінен британдық үкімет құрылды. Йованович сол үкіметте премьер-министрдің орынбасары болды. Үшінші рейх 1941 жылдың 6 сәуірінде Югославия және Грекия патшалықтарына шабуыл жасап, жақын арада Югославия және Грекия күштерін жеңді. Йованович сәуірдің ортасында король Петр II және басқа да министрлермен бірге Иерусалимге көшіп, шілдеде Лондонға жетті. Ол 1942 жылдың 11 қаңтарында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия үкіметінің премьер-министрі болды және 1943 жылдың 26 маусымына дейін осы лауазымда қалды. Жосып Броз Титоның коммунистік мемлекетінде генерал Дража Михайловичпен бірге сотталған Йованович 20 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ ол осы жазасын өтеген жоқ, сондай-ақ он жыл бойы саяси және азаматтық құқықтарынан айырылып, барлық мүлкі тәркіленді және азаматтығынан айырылды. Ол соңғы жылдарын Лондонда (1945-1958) сүргінде өткізді. Сербиялық тарихшы, әдеби сыншы, заңгер, Югославияның премьер-министрі профессор Слободан Йовановичтің құрметіне ескерткіш тақта Лондонда, Квинс Гейт Гарднс, Кенсингтон 39... орналасқан. 1989 жылы ресми түрде ақталып, 1991 жылы оның барлық еңбектері жарияланды.

Slobodan Jovanović was born in Újvidék, Austria Hungary (present day Novi Sad, Serbia) on 3 December 1869 to politician Vladimir Jovanović and his wife Jelena. He was reportedly the first Serbian male to be named "Slobodan" (sloboda means "freedom" in Serbian), while his sister was named Pravda ("Justice"). He received an excellent education in Belgrade, Munich, Zürich, and Geneva, where he graduated with a law degree. From 1890 to 1892, he took post graduate studies in constitutional law and political science in Paris before entering the Serbian foreign service. In 1893 he was appointed political attaché with the Serbian mission to Constantinople, where he remained for a couple years. It was at this time that he began to write and have his articles on literary criticism published in various publications throughout the land. He eventually left the diplomatic service in favour of academia and literary pursuits and became a contributing author and literary critic for several notable newspapers of the time. In 1897 he was appointed professor at the University of Belgrade's Faculty of Law. During the Balkan Wars and the First World War he was the Head of Serbian War Office Press Bureau. In this period Jovanović became acquainted with Dragutin Dimitrijević Apis and wrote positively of him. Shortly after the foundation of the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes, in 1920, Stojan Protić, acting as Prime Minister of the Temporary National Representation, appointed Jovanović as the President of a multi ethnic constitutional drafting committee alongside Kosta Kumanudi, Bogumil Vošnjak, Ladislav Polić, and Lazar Marković which later that year presented the first draft of what would later become the Vidovdan Constitution. For more than four decades, Jovanović taught at the law faculty gaining a reputation as an authority on constitutional law and Serbian language and literature. He was Rector of the University of Belgrade on two separate occasions and Dean of Faculty of Law. Jovanović joined the Serbian Royal Academy in 1908, and was its President from 1928 to 1931. He was also a correspondent member of the Yugoslav Academy of Sciences and Arts in Zagreb from 1927. Slobodan Jovanović was a critic of Hans Kelsen's Pure Theory of Law. His primary remarks are on the relation of Kelsen's theory to other German theorists at the time. He considered Kelsen an innovative "young" theorist, but thought that his framework was not as dissimilar to more classical theories that Kelsen, in Jovanović's opinion, tried to attack. Namely, Jovanović posited that the special position of the Basic norm for Kelsen could be reduced to the framework of more classical German theories, in which the state is a legal person from which the legal system originates, and vice versa. Jovanović considered this to be a flaw of Kelsen's Legal positivism that makes it a theory that does not truly address the origins of the law, as it fails to truly separate in analysis the legal system from the state as an actor. In this way, Jovanović rejects an analysis that would fully divorce the man as a legal creature, from man as a political one. Jovanović had some influence on political life in the Kingdom of Yugoslavia due to his well established authority in the field of law and history, but he entered directly political life only in 1939 when the Serbian Cultural Club was established, and he was appointed as Club's president. He was a pro Western politician and when a pro Western military coup took place in Belgrade on 27 March 1941, a pro Western, essentially pro British government was installed headed by General Dušan Simović. Jovanović was deputy Prime Minister in that government. The Third Reich attacked the Kingdoms of Yugoslavia and Greece on 6 April, and soon defeated Yugoslav and Greek forces. Jovanović moved in mid April together with King Peter II and other cabinet ministers to Jerusalem and he reached London in July. He became prime minister of the Yugoslav government in exile during World War II on 11 January 1942 and remained in that position until 26 June 1943. Tried in absence in Josip Broz Tito's communist state together with general Draža Mihailović, he was sentenced to 20 years in jail which he never served, as well as the loss of political and civil rights for a period of ten years, and confiscation of all property and loss of citizenship. He spent his later years in exile in London (1945–1958). A memorial plaque in honour of Professor Slobodan Yovanovitch, Serbian historian, literary critic, legal scholar, Prime Minister of Yugoslavia may be found in London at 39b Queen's Gate Gardens, Kensington. After unofficial rehabilitation in 1989, his collected works were published in 1991.

Мұра

Жованович Осман орденімен және Әулие Сава орденімен марапатталды. Сербияда ол ғасыр басындағы ең беделді либерал және саяси ойшылдардың бірі саналады. Оның Макиавеллизм және Платонның мемлекет туралы идеялары сияқты түрлі идеяларға арналған көптеген жазбалары бүгінге дейін маңыздылығын жойған жоқ. Сербияның жетекші "Политика" журналы оның 70 жылдығына арналған мақаласында "оның есімі қазірге дейін біздің мәдениетіміздің ең биік нүктесі ретінде тарихқа енді" деген қорытынды жасады.