Кераланың өмірлік артериясы: Перияр өзені

Кіріспе

Кераладағы өзен, Үндістан. Перияр (мағынасы: үлкен өзен) – Үндістанның Керала штатындағы ең ұзын өзен және ең көп су шығаруға қабілетті өзен. Бұл аймақтағы сирек көпжылдық өзендердің бірі және бірнеше ірі қалаларды ауыз сумен қамтамасыз етеді. Перияр Керала экономикасы үшін өте маңызды. Идукки су тоғаны арқылы Кераланың электр қуатының елеулі бөлігін өндіреді және өнеркәсіптік және коммерциялық белсенділік аймағы бойымен ағады. Өзен суару және тұрмыстық қажеттер үшін сумен қамтамасыз етеді, сонымен қатар бай балық шаруашылығын қолдайды. Осы себептерге байланысты өзен "Кераланың өмірлік артериясы" деп аталды. Өзен сағасының жанында орналасқан Кочи қаласы суын Алувадан алады, ол теңіз суының араласуынан жеткілікті түрде қорғалған жоғары орналасқан жер. Кераланың 25 пайызы Периярдың жағалауында орналасқан өнеркәсіптік кәсіпорындарға тиесілі. Бұлардың көпшілігі Кочи портынан солтүстікке қарай орналасқан Элоур-Эдайар аймағында (Удхёгамандал) шоғырланған. Керала штаты Муллаперияр мәселесі бойынша Үндістан Жоғарғы сотында өткен отырыстарда Перияр Кераладан басталып, Керала арқылы толығымен ағып, Керала теңізіне құятынын мәлімдеді. Бұл туралы Тамил Наду штаты да сотқа мойын бұрды. Перияр Идукки ауданының оңтүстік-шығыс шекарасынан бастау алады. Өзеннің бастауы Перияр жолбарыстар қорығының қалың ормандарында жатыр. Өзен Чоккампатти Мала тауынан басталады, ол Перияр жолбарыстар қорығының оңтүстік шекарасында орналасқан.

Курс

Бастапқы ағысында өзен Чоккампатти төбелерінен басталып, солтүстікке қарай еңістенген тар аңғарда ағады, ал шығыс және батыстан бірнеше тік тік қырқалар оған төмен қарай созылады. Көзінен ағып, шығыс жағындағы Тау платосына жеткеннен кейін, Муллакудиде батысқа қарай ағып жатқан маңызды саласы – Муллаяр қосылады. Осы саяхаты барысында Перияр өзені Перияр жолбарыс қорығынан өтеді, қорықтың әртүрлі бөліктері арасындағы шекараны құрайды немесе олардың арқылы ағады. Ағысы төмен қарай жылдамдағанда, ол қорықтың шығысындағы Перияр және батысындағы Сундармала бөліктері арасындағы, содан кейін шығыстағы Мүлавайгай және Тханникуди бөліктері мен батыстағы Уммикуппан, Млаппара және Арувиода бөліктері арасындағы шекараның бір бөлігін анықтайды. Муллаперияр тоғаны Перияр және Муллаяр өзендерінің қосылған жерінде Перияр Теккади көлі мен су қоймасын, сондай-ақ Перияр ұлттық паркін құру үшін салынған. Перияр бассейніндегі Тамил Надуға тиесілі аймақ Муллаперияр тоғанының орналасқан жерінен өзен бойымен төмен қарай орналасқан. Бұл аймақты Нирар саласы суландырады, ол мемлекеттік келісім бойынша Парамбикулам-Алияр жобасының (PAP) аясында Тамил Надуға бұрылады. Перияр-Теккади көлінен және су қоймасынан бір бөлігі су туннель арқылы шығысқа қарай Тамил Надуға бұрылады. Энергия өндірілгеннен кейін су Сурулиар өзеніне (Вайгай өзенінің саласы) құйылады, осылайша бассейндер аралық су ауысуы жүзеге асырылады. Идукки су қоймасының төменгі жағындағы негізгі Перияр Идукки платосының батыс жиегіне қарай солтүстікке қарай ағып, шығыстан Перинжакутти және солтүстіктен Мутирапужа қосылады. Мутирапужамен қосылғаннан кейін өзен солтүстік-батысқа қарай ағып, Нериангаламда Ернакулам ауданына кіреді. Бұғананың жоғары жағында оған негізгі саласы – Идамалайар қосылады. Идамалайар өзенінің суын алғаннан кейін Перияр Ернакулам ауданының орта ағысымен батысқа қарай ағып өтеді. Алувада өзен Мартхандаварма және Мангалапужа тармақтарына бөлінеді. Мангалапужа тармағы Чалакуди өзеніне қосылып, Мунамбамда Лакшаддип теңізіне құяды, ал Мартхандаварма тармағы оңтүстікке қарай ағып, Кунджунниккара аралының жанында қайтадан екіге бөлінеді, Удхёгамандал аймағынан өтіп, соңында Вараппужада Кочин арқалық су жүйесіне (Вембанад көлінің бір бөлігі) құяды. Вембанад арқалық сулары Кочин және Кодунгаллур арқылы Лакшаддип теңізімен байланысады.

In its early course, the river flows in a narrow north sloping valley starting from the Chokkampatti hills and extending north about , with a number of sharp lateral ridges running down to it from east and west. After flowing from its origin and on reaching Mount Plateau at its eastern end, it is joined by the west flowing Mullayar—an important tributary—at Mullakudy. During this journey the Periyar traverses through the Periyar Tiger Reserve, flowing across or forming the boundaries between various sections of the reserve. Going downstream, it defines a part of the border between Periyar section of the reserve in the east and Sundaramala section in the west and then the borders between Moolavaigai and Thannikudy sections in the east and Ummikuppan, Mlappara and Aruvioda sections in the west before reaching the Periyar Lake. The Mullaperiyar dam is constructed at the confluence of the Periyar and Mullayar to create the Periyar Thekkady lake and reservoir, as well as the Periyar National Park. The area belonging to Tamil Nadu in the Periyar basin is located far down the river from the Mullaperiyar Dam site. This area is drained by the tributary Nirar, which is diverted to Tamil Nadu as a part of inter state Parambikulam Aliyar Project (PAP) agreement. From Periyar Thekkady lake and reservoir, some water is diverted eastwards to Tamil Nadu via a tunnel. The diverted water, after power generation, is let into the Suruliar river (a tributary of the Vaigai River) thereby resulting in an inter basin transfer of water. The main Periyar below the Idukki reservoir flows due north parallel to the western edge of the Idukki plateau and is joined by the Perinjakutty from the east and Muthirapuzha from the north. After the confluence with Muthirapuzha, the river flows northwestwards and enters Ernakulam district at Neriamangalam. It is joined by its major tributary, the Idamalayar, upstream of the Bhoothathankettu barrage. After receiving the waters of the Idamalayar river, the Periyar flows west along the midlands of Ernakulam district. At Aluva, the river bifurcates into the Marthandavarma and the Mangalapuzha branches. The Mangalapuzha branch joins Chalakudy River and empties into the Lakshadweep Sea at Munambam, and the Marthandavarma branch flows southwards, again dividing into two near Kunjunnikkara island, going through the Udhyogamandal area and finally draining into the Cochin backwater system (part of Vembanad Lake) at Varappuzha. The Vembanad backwaters are connected to the Lakshadweep Sea at Cochin and Kodungallur.

Бассейн

Перияр алабының аумағы – , оның көп бөлігі Орталық Кералаға орналасқан. Ол 9°15’30"N және 10°21’00"N ендіктері мен 76°08’38"E және 77°24’32"E бойлықтары арасында жатыр. Өзен Керала штатындағы Идукки, Ернакулам және Триссур аудандарының бір бөлігін суландырады. Алап қиылысқан жерінде ең үлкен ені бар кері «L» пішінді. Ұзындығы мен енінің қатынасы 6:1-ге тең. Алаптың жоталарындағы тік жарлы аңғарлармен көптеген арналар терең шатқалдармен ағып өтеді. Варапужа және Мунамбамға дейін. Оңтүстік Үндістанның ең биік шыңы – Анамауди, осы алаптың ең жоғары нүктесі болып табылады.

Көздері: Оңтүстік Кардамон қыраттары

Кардамон тауларының ең оңтүстік бөлігі, яғни Перияр өзенінің бастауы Кумилиден оңтүстікке қарай созылатын тар аңғар. Бұл Перияр алабының оңтүстік шегі. Оның ені шамалы, ал ұзындығы шамамен. Периярдың ең өнеркәсіп дамыған аймағы Ангамалы мен Кочин арасындағы алаптың осы бөлігінде орналасқан, онда 50-ден астам ірі және орташа масштабтағы өнеркәсіп орындары бар. Периярдың Эдайар саласы осы өнеркәсіптердің қажеттіліктерін қамтамасыз етеді.

Су электр жобалары

Идукки бөгеті Керала штатындағы ең ірі гидроэлектрлік жоба болып табылады және Перияр өзенінде орналасқан. Бұл өз түріндегі (бетонды, қос қисықты параболалық, жұқа аркалы бөгет) ең үлкен бөгет.

Өзенде Палливасал, Ченкулам, Паннияр, Нерияманғалам және Төменгі Периярдегі гидроэлектрлік энергияны өндіруге арналған басқа да нысандар бар.

Су қоймалары

Кераладағы Перияр алабындағы маңызды су қоймалары: Бхутатанкеттю, Идамалайар, Төменгі Перияр, Маттупетти, Анайрангал, Кундала, Понмуди, Калларкутти, Идукки (Ідукки, Черутхони және Куламаву бөгеттерін салу арқылы құрылған), Сенгулам, Каллар, Эраттайар және Муллапериар. Перияр алабындағы Тамил Надуға жататын бөгеттер – Жоғарғы Нирар тоғаны және Төменгі Нирар бөгеті. Бұл бөгеттер Периярдың Нирар саласынан суды іргелес Шолайар алабына бағыттап беруге көмектеседі.

Суландыру

Ернакулам ауданындағы Перияр аңғары суару жобасы Перияр өзенінің Мүтирапұжа саласындағы аяқталған су электр станциясының (гидроэлектростанция) артық суын, сондай-ақ Керал мемлекеттік электр энергиясы басқармасы Идамалайар саласы бойынша салған Енаккаль бөгетінен реттелген су шығаруды және Перияр өзенінің бақылаусыз су жиналатын алабынан келетін сенімді су ағынын пайдалануды көздеп отыр. Бұл сулар Перияр өзенінің сол жағалауындағы жерлерді суару үшін арналар желісі және басқару құрылғылары арқылы жеткізіледі. Жобаға Бхутхатханкеттудегі Перияр бөгеті және оның су жиналатын алабы кіреді. "Парамбикулам-Алияр" жобасы (ПАП) Бхаратаппужа, Чалакудипужа және Перияр бассейндеріндегі мемлекетаралық өзендердің суларын пайдалану және бөлісу мақсатында жасалған келісім. Осы келісімге Периярдың салалары – Нирар және Анамалаяр да кіреді. ПАП келісімі аясында осы өзендердің сулары көршілес Шолайар бассейніне ауыстырылады. Алабындағы судың басқа бағытқа бұрылуы салдарынан Перияр өзенінің орташа су ағыны 22 пайызға төмендеді.

Экологиялық маңызы

Муллаперияр су қоймасының оңтүстігінде, Перияр өзенінің бастауында, Перияр жолбарыстар қорығында шамамен 500 шаршы километрлік қорғалған, өзгеріссіз жаңбыр ормандары орналасқан. Бұл жаңбыр ормандары Гударакал орман жотасының жанындағы Памба алқабына батысқа қарай созылып, Гударакал жотасынан оңтүстікке қарай Аханковиль бөлімінің ормандарына дейін жалғасады. Бұл аймақ Батыс Гаттарға тән, бұзылмаған ылғалды мәңгі жасыл ормандармен жабылған. Периярдың жоғарғы бөлігіндегі ормандар көбінесе қол жетімсіз және Батыс Гаттарда сақталған ең аз бұзылған мәңгі жасыл ормандардың бірі болып табылады. Перияр жолбарыстар қорығы (ПЖҚ) – Үндістандағы экологиялық әртүрлілігі ең жоғары аймақтардың бірі. Қорықтың флорасы өте бай және алуан түрлі. Кераладағы шамамен 3800 гүлді өсімдік түрінің 1966-сы қорықтан табылды. Су континентінде ПЖҚ-мен салыстырылатын аумақта мұндай көптеген таксондар тіркелген емес. Бұдан басқа, қорықта 323 түр құс, 38 түр балық және 44 түр жорғалаушылар мекендейді. Перияр үстірті Ағаштымалай Махендрагири тауларын қамтитын 10-шы жобалық пил қорығының бір бөлігін құрайды. Пил қорығының 10-шы бөлігіндегі Перияр ландшафты Оңтүстік Үндістандағы пилдердің ең толық сақталған ареалын қамтиды. Бұл аймақта шамамен 2000 пил бар және бұл түрді ұзақ мерзімді сақтауға мүмкіндік беретін маңызды ландшафттардың бірі болып табылады. Бұл популяция генетикалық тұрғыдан әртүрлі және Гаттардың солтүстігіндегі одан да ірі пил популяциясынан ерекшеленеді. Бұл аймақ бай биоәртүрлілігімен де белгілі. Алайда, ландшафтта коммерциялық плантациялар, гидроэлектр стансалары мен суару жобалары және пилдердің қозғалысына кедеріс келтіретін басқа да инфрақұрылымдық даму сияқты әртүрлі даму шаралары жүргізілді. Тхаттекад құс қорығы – Үндістандағы маңызды құс қорықтарының бірі. Бұл жерде құстардың бай және алуан түрлері кездеседі. Қорыққа орман және су құстарының көптеген түрлері келеді. Үндістанның ең көрнекті орнитологы доктор Салим Али Кочидің солтүстік-шығысында орналасқан осы кішкентай құс қорығын "Үндістан түбегіндегі құстардың ең бай мекені" деп атаған. Перияр – Вембанад көліне құятын алты ірі өзеннің бірі. Вембанад-Кол сулы-батпақты жерлері Рамсар конвенциясымен белгіленген, халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер тізіміне енгізілді. Онда 20 000-нан астам су құстары мекендейді, бұл Үндістандағы үшінші ірі популяция.

South of the Mullaperiyar reservoir, at the source of Periyar River, there is an unbroken stretch of about of sheltered, unmodified rainforests within the Periyar Tiger Reserve. These rainforests extend further west into the adjacent Pamba basin within the Gudarakal Forest Range and continue south beyond the Gudarakal Range into the forests of the Achankovil Division. This entire stretch contains about of undisturbed wet evergreen forests typical of the Western Ghats. The forests on the upper reaches of Periyar are mostly inaccessible and is one of the least disturbed evergreen forests left in the Western Ghats. The Periyar Tiger Reserve (PTR) is also one of the most ecologically diverse regions in India. The flora of the reserve is very rich and diverse. Out of the estimated 3,800 species of angiosperms of Kerala, 1,966 have been reported from within the reserve. Nowhere in the subcontinent, has such a large number of taxa been reported from an area comparable to that of the PTR. Apart from this, the reserve also contains an estimated 323 species of birds, 38 species of fish and 44 species of reptiles. The Periyar plateau forms a part of the Project Elephant Reserve 10, which also includes the Agasthyamalai Mahendragiri hills. The landscape on the Periyar Plateau portion of Elephant Reserve 10 maintains the most intact elephant range in Southern India. This area is believed to harbour about 2,000 elephants and is one of the potential landscapes for the long term conservation of the species. This population is genetically more diverse and distinct from the much larger elephant population further north in the Ghats. This region is also known for its rich biodiversity. On the other hand, the landscape has also witnessed a variety of developmental activities including commercial plantations, hydroelectric and irrigation projects and other forms of infrastructural development that impede the movement of elephants. Thattekad Bird Sanctuary, one of the important bird sanctuaries of India, is an evergreen low land forest located between the branches of Periyar River. It has a rich and varied birdlife. Several species of birds, both forest birds as well as the water birds visit the sanctuary. Dr. Salim Ali, India's greatest ornithologist, once described this tiny, bird sanctuary, located about north east of Kochi, as "The richest bird habitat in peninsular India". Periyar is one of the six major rivers flowing into the Vembanad lake. Vembanad Kol Wetland was included in the list of wetlands of international importance, as defined by the Ramsar Convention for the conservation and sustainable use of wetlands. It is home to more than 20,000 waterfowls—the third largest such population in India.

Діни және мәдени маңызы

Перияр өзенінің жағалауында бірнеше діни маңызы бар жерлер орналасқан. Алува қаласындағы Перияр өзенінің жағалауында Алува Сиваратри фестивалі тойланады. Бұл храм фестивалі жыл сайын малаялам күнтізбесінің Кумбхам айындағы Сиваратри күні өткізіледі. Перияр өзенінің құмды жағалауындағы Шива храмына Махасиваратри күні жыл сайын көптеген ізбасарлар жиналады. Қалады қаласы Перияр өзенінің жағалауында орналасқан. Бұл Адвайта Веданта доктринасын қалыптастырған индуист философы Шри Ади Шанкараның туған жері. Калади қаласы 19-шы ғасырдың соңында Срингери Шанкарачарьясы оны қайта ашқаннан және 1910 жылы Шри Ади Шанкараға арналған храмды қасиеттеп бергеннен кейін ғана Үндістанның рухани картасында белгілі болды. Кочиден шалқары орналасқан Малайатур шіркеуі биік Малайатур төбесінде орналасқан. Шіркеу әулие Томасқа арналған, ол осы қасиетті орында дұға еткен деп есептеледі. Кераладағы ең маңызды христиан қажылық орталықтарының бірі саналатын бұл шіркеуге Кераладан ғана емес, көршілес штаттардан да көптеген ізбасарлар келеді. Бұл танымал шіркеу Батыс Гат тауларындағы Құрисумуди төбесінде орналасқан. Шіркеуде әулие Томастың толық мөлшердегі мүсіні және елшінің аяқ іздері бар жартасқа ойылған бедер сақталған. Бұл қасиетті орын қазір халықаралық қажылық станциясы мәртебесіне ие.

Ластану

Перияр өзенінің төменгі ағысы ауыр ластануға ұшыраған. Елор индустриалды аймағындағы өнеркәсіп орындары өзенге қалдықтар төгеді. Greenpeace India төменгі Периярды "ДДТ, эндосульфан, гекса және үш валентті хром, қорғасын, цианид, БХК сияқты қауіпті улардың жоғары деңгейі бар улану ошағы" деп сипаттайды. Бірнеше зерттеулер өзен төсегінде қорғасын, кадмий, сынап, хром, никель, кобальт және мырыш сияқты ауыр металдардың жинақталғанын, ал өзеннің экожүйесінде көптеген өлі аймақтар пайда болғанын көрсетті. Басты ұсыныстардың қатарында Элоор-Едаяр аралығындағы өнеркәсіптік кәсіпорындардан қалдықтардың шығарылуын тоқтату және компаниялардан шығарындыларды жою шаралары қарастырылуда. Өзеннің және оны қоршаған ылғалды жерлердің ластануы салдарынан балық аулау және егін шаруашылығы сияқты дәстүрлі кәсіптерге дерлік соққы тиді.

Заңсыз құм өндіру

Перияр өзенінен заңсыз құм қазу – тағы бір маңызды экологиялық мәселе. Зерттеулер көрсеткендей, Перияр өзенінен алынатын құм мөлшері, өзеннің экологиялық жүйесіне зиян келтірмей алынатын мөлшерден кем дегенде 30 есе артық. Перияр өзенінің бассейнінде, жоталы аймақтағы жазық жерлерде құм қазу кеңінен таралған. Осы аймақтардан құмды қазу өзен бассейнінің экологиялық ортасына ауыр проблемалар тудырады.

Қоршаған ортаны қорғау

1992 жылдан бері белгілі экологиялық қорғаушы профессор С. Ситараман басқаратын ағаштандыру бағдарламалары арқылы Алува Сиваратри манапурамындағы (құмды жағалау) Перияр өзенінің жағаларын топырақ эрозиясынан қорғау жөнінде жұмыстар жүргізілуде. Ситараман және басқалар құрған "Алува" экологиялық қорғау форумы өзеннің төменгі ағысындағы заңсыз құм қазу және судың ластануын болдырмауға маңызды үлес қосты.

Дау

Мұлаперияр бөгетінің бақылауы мен қауіпсіздігі, сондай-ақ тиісті жалға беру шартының заңдылығы мен әділдігі Керала мен Тамил Наду штаттары арасындағы даудың түпкі себебіне айналды. Бұл мәселеге орай, Перияр өзенін мемлекеттер аралық өзен деп тану қажеттігі де даулы болып тұр. Керала штаты Перияр өзенінің Тамил Наду арқылы өтетін бөлігі жоқ екенін, сондықтан оны штат ішіндегі өзен деп санайды. Өзен Кераладан басталып, толығымен Керала аумағынан ағып өтеді және Араб теңізіне құяды. Тамил Наду бұл фактіні мойындағанымен, Перияр өзенінің су жиналатын алабының бір бөлігі өз территориясында орналасқандықтан, оны мемлекеттер аралық өзен деп қарастыру қажет екенін айтады. Сонымен қатар, 1950 жылғы есепте, сол кездегі Керала штатының су шаруашылығы министрі В.Р. Кришна Айердің қол қойған құжатында, Перияр өзенінің су ағызу аймағының бір бөлігі Мадрас штатында жатқандықтан, ол мемлекеттер аралық өзен болып саналады делінген. Негізінде, өзеннің статусына қатысты дау мемлекеттер аралық өзеннің анықтамасына байланысты, Керала штаты бұл анықтаманың өзеннің бағытына сәйкес болуын қолдайды.