Кіріспе

Виктория патшайымы тұсындағы ағылшын әдебиеті – 1837–1901 жылдар аралығындағы ағылшын әдебиеті. XIX ғасыр кейбір зерттеушілер тарапынан ағылшын әдебиетінің, әсіресе британдық романдардың алтын ғасыры деп есептеледі. Виктория дәуірінде роман ағылшын тіліндегі басты әдеби жанрға айналды. Осы дәуірдегі ағылшын жазуы ағылшын өмірінің көптеген салаларындағы өзгерістерді көрсетеді: ғылыми, экономикалық және технологиялық прогресс, таптық құрылымдардағы өзгерістер және қоғамдағы діннің орны. Кезеңнің басында жыл сайын шамамен 100 роман жарық көрсе, кезеңнің соңына қарай бұл көрсеткіш 1000-ға жетті. Бұл дәуірдегі белгілі романдар авторы – Чарльз Диккенс, Уильям Мейкпис Такерей, үш Бронте қарындасы, Элизабет Гаскелл, Джордж Элиот (Мэри Энн Эванс), Томас Харди және Рудярд Киплинг. Романтизм дәуірі абстрактілі өрнек пен ішкі сезімдерге баса назар бөлгенімен, Виктория дәуіріндегі эссешілер, ақындар мен романдар авторы әлеуметтік мәселелерге көңіл бөлді. Томас Карлайл сияқты жазушылар өнеркәсіптік революцияның адамгершілікке зиянды әсерлерін және Карлайлдың айтуынша, "механикалық ғасырды" көрсетті. Бұл саналық басқа авторлардың, мысалы, ақын Элизабет Барретт Браунинг, романдар авторы Чарльз Диккенс және Томас Хардидың шығармаларына әсер етті. Барретттің бала еңбегі туралы еңбектері әйелдерге қарағанда басымдық танытқан қоғамда оның жетістігін нығайтты, онда әйел жазушылар көбінесе ерлердің псевдонимдерін қолдануға мәжбүр болды. Диккенс байлықтың теңсіздігі сияқты әлеуметтік проблемаларды қарастырғанда әзіл-қалжың мен жайлы тіл қолданды. Харди романдары арқылы дін мен әлеуметтік құрылымдарды сынады. Виктория дәуірінде поэзия мен театр да дамыды. Роберт Браунинг пен Альфред Теннисон – Виктория Англиясының ең танымал ақындары. Диккенс көпшілікке ұнайтын ойын-сауық жазу үшін және әлеуметтік проблемалар мен кедейлер мен қудаланғандардың жағдайына түсініктеме беру үшін тырысты. Оның ең маңызды шығармалары: «Оливер Твист» (1837–1839), «Николас Никлби» (1838–1839), «Рождестволық ән» (1843), «Домби және ұлы» (1846–1848), «Дэвид Копперфилд» (1849–1850), «Қараңғы үй» (1852–1853), «Кішкентай Дорит» (1855–1857), «Екі қаланың тарихы» (1859) және «Ұлы үміттер» (1860–1861). Оның туындыларындағы қараңғы тақырыптарға бейімділік 19 ғасырдың көптеген жазбаларындағы тенденцияны көрсетеді. Уильям Мейкпис Такерей Виктория патшайымының билігінің бірінші жартысында Диккенстің басты бәсекелесі болды. Ол Диккенстен өзгеше, кейіпкерлеріне сәл оқшауланған, өткір және сатиралық көзқараспен қарады және көбінесе орта таптық қоғамды бейнеледі. Ол ең танымал романдары «Барри Линдонның сәттілігі» (1844) және «Ванита Фэйр» (1847–1848) үшін белгілі, бұл Виктория әдебиетіндегі танымал жанрдың – жақындағы тарихты бейнелейтін тарихи романның мысалы. Шарлотта, Эмили және Энн Бронте осы кезеңте елеулі туындылар жасады, бірақ олар Виктория сыншылары тарапынан бірден бағаланбады. Эмилидің жалғыз туындысы «Wuthering Heights» (1847) – әйел көзқарасынан қарағанда готикалық романтизмнің үлгісі, ол тап, миф және гендерлік мәселелерді қарастырады. Оның қарындасы Шарлоттаның «Джейн Эйр» (1847) романы да 19 ғасырдағы маңызды готикалық роман. Энннің екінші романы «The Tenant of Wildfell Hall» (1848) романтикалық емес, реалистік стильде жазылған және тұңғыш феминистік роман деп саналады. Элизабет Гаскелл осы кезеңде бірнеше маңызды туындылар жасады. Оның ең танымал шығармалары: «Мэри Бартон» (1848), «Кранфорд» (1851–1853), «Солтүстік және Оңтүстік» (1854–1855) және «Әйелі мен қыздары» (1864–1866). Джордж Элиот (Мэри Энн Эванс) да осы кезеңде бірнеше маңызды туындылар жасады. Оның ең танымал шығармалары: «Адам Беде» (1859), «Флосдағы диірмен» (1860), «Силас Марнер» (1861), «Ромола» (1862–1863), «Миддлмарк» (1871–1872) және «Дэниел Деронда» (1876). Бронтелер сияқты ол да еркек псевдониммен жарияланды. Осы кезеңнің соңында Томас Харди «Гринвуд ағашының астында» (1872), «Ашулы қалыңдықтан алыс» (1874), «Кастербридж қаласының әкімі» (1886), «Д'Урбервиллдің Тессі» (1891) және «Джуд Obscure» (1895) жариялады. Англия ауыл өмірін циникалық, бірақ идилликалық түрде бейнелеген Хардидің туындылары Виктория дәуірінің символы болған урбанизацияға қарсы болды. Бұл дәуірдегі басқа да маңызды романдар авторы – Энтони Троллоп (1815–1882), Джордж Мередит (1828–1909) және Джордж Гиссинг (1857–1903).

Поэзия

Роберт Браунинг (1812–1889) және Альфред Теннисон (1809–1892) Виктория дәуіріндегі Англияның көрнекті ақындары болды. Томас Харди өмірі бойы өлеңдер жазды, бірақ 1898 жылға дейін ешбір жинағын жарияламады. Жерард Мэнли Хопкинстің (1844–1889) өлеңдері 1918 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді. Алгернон Чарльз Суинберн (1837–1909) да осы кезеңнің маңызды әдеби тұлғасы саналады, әсіресе оның өлеңдері мен сындық жазбалары. Викторияның билігі тұсында У. Б. Йейтстің алғашқы өлеңдері де жарияланды. 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарына дейін маңызды театрлық туындылар шығарылмады, бұл Гилберт пен Салливанның 1870-ші жылдардағы комикалық операларымен, Джордж Бернард Шоудың (1856–1950) 1890-шы жылдардағы пьесаларымен және Оскар Уайльдтың (1854–1900) «Адалдық маңыздылығы» пьесасымен басталды. Элизабет Баррет Браунинг пен Роберт Браунинг алғаш рет бір-бірінің өлеңдерін оқып танысты, және екеуі де өздерінің қарым-қатынасынан шабыттанған өлеңдер жазды. Мэтью Арнольд пен Жерард Мэнли Хопкинс екеуі де романтикалық поэзияның табиғатты даңқтап жырлауы мен 20 ғасырдың басындағы георгиан поэзиясының арасындағы өлеңдер жазды. Дегенмен, Хопкинстің өлеңдері 1918 жылға дейін жарияланбады. Арнольдтың туындылары кейінгі ақындардың кейбір тақырыптарын болжады, ал Хопкинс «Беовульф» сияқты ежелгі ағылшын поэзиясының өлең формаларынан шабыт алды. Өткенді қайта жаңғырту Виктория дәуірі әдебиетінің маңызды бөлігі болды, ол классикалық әдебиетке де, Англияның орта ғасырлық әдебиетіне де қызығушылық танытты. Бұл қозғалыстың бастауы Летиция Элизабет Лэндонға, әсіресе оның өлеңдер жинақтарына барып тіреледі. Викториялықтар ертедегі батырлардың, рыцарьлардың ерліктеріне құмарлық танытты, сондай-ақ олардың асыл, әдепті мінез-құлқын қайта жаңғыртуға және оны ел ішінде де, империяның кең аумағында да насихаттауға үміттенді. Бұған ең жақсы мысал – Альфред Теннисонның «Патшалар жырлары», ол Артур патшаның, әсіресе Томас Малоридің әңгімелерін, қазіргі заманғы алаңдаушылықтар мен идеялармен үйлестірді. Прерафаэлиттердің бауырластығы да өз өнерінде мифтер мен халық ертегілеріне сүйенді, Данте Габриэль Россетти сол кезде олардың ішіндегі басты ақын ретінде есептелді, бірақ қазіргі ғалымдар оның әпкесі Кристинаны одан да мықты ақын деп санайды.

Драмалық

Драма, фарс, музыкалық бурлеск, экстраваганза және комикалық опералар Шекспирдің қойылымдарымен және Джеймс Планше мен Томас Уильям Робертсон сияқты күрделі драмамен бәсекелесті. 1855 жылы неміс Reed Entertainments компаниясы Ұлыбританияда (бұрынғысы қызықты) музыкалық театр деңгейін көтеру процесін бастады, бұл Гилберт пен Салливанның атақты комикалық опералар сериясымен аяқталды, ал 1890 жылдары алғашқы Эдвард музыкалық комедиялары пайда болды. 500 тізбектеп қойылған алғашқы пьеса – Х.Дж. Байронның 1875 жылы сахнаға қойылған «Біздің жігіттер» комедиясы болды. Оның таңғажайып жаңа рекорды – 1362 қойылым, 1892 жылы Брэндон Томас жазған «Чарлидің әпкесі» пьесасымен басылды. У.С. Гилберттен кейін Оскар Уайльд Виктория дәуірінің соңғы кезеңінің жетекші ақыны және драматургы атанды. Әсіресе Уайльдтың пьесалары Виктория дәуіріндегі қазір ұмытылған көптеген пьесалардан ерекшеленеді және оның мансабы 1890 жылдары басталған Джордж Бернард Шоу сияқты Эдвард драматургтарымен тығыз байланысты. Уайльдтың 1895 жылғы «Асық болудың маңызы» комикалық шедеврі – аристократияға ирониялық айна көрсетіп, ақыл-ойының виртуоздық шеберлігі мен парадоксалды даналығын танытқан пьесалардың ең ұлысы болды. Ол өте танымал күйінде қалып келеді.

Балалар әдебиеті

Виктория дәуіріндегі адамдар "балалық шақты ойлап табумен" атанып кетті, олардың балалар еңбегін тоқтатуға және міндетті білім беруді енгізуге жасаған күш-жігері арқасында. Балалар оқуды үйрене бастаған кезде, жастарға арналған әдебиет қарқынды дамыды, белгілі жазушылар балаларға арналған туындылар жасай бастады (мысалы, Диккенстің "Англия балалар тарихы") және балалар әдебиетіне арналған жаңа авторлар пайда болды. Льюис Кэрролл ("Алисаның ғажайып еліндегі оқиғалары"), Анна Севелл ("Қара сұлулық") және Р.М. Баллантайн ("Коралл аралы") сияқты жазушылар негізінен балалар үшін жазды, бірақ олардың ересек оқырмандары да болды. Роберт Луис Стивенсон ("Қазына аралы") және Энтони Хоуп ("Зенда тұтқыны") сияқты басқа авторлар көбінесе ересектерге арналған туындылар жазды, бірақ олардың оқиғалы романдары қазір көбінесе балалар әдебиетіне жатқызылады. Басқа жанрларға балалық қиялына сүйенетін ақылға сыймас өлеңдер мен поэзия (мысалы, Льюис Кэрроллдің "Жаббервоки") кіретін еді. Мектептік оқиғалар кеңінен таралды: Томас Хьюздің "Том Браунның мектеп күндері" және Киплингтің "Сталки және компаниясы" классикалық туындылар болып саналады. Бұл басылымдар көбінесе баланың қызығуын ояту мақсатымен жасалмаған, алайда иллюстрацияларды жиі пайдалану арқасында балалар әдебиеттің қызықты болуын сезіне бастады және моральдық қағидаларды көңілді түрде үйрене бастады. Оқудан ләззат алуға жаңаша қарай бастаған кезде, ертегілер мен халық аңыздары танымал болды. Әртүрлі авторлардың халық аңыздарын жинақтауы балаларға өздерін қызықтыратын көптеген тақырыптардағы әдебиеттерді оқуға мүмкіндік берді. Ол кезде ұлдар мен қыздарға арналған түрлі кітаптар мен журналдар шығарылды. Қыздарға арналған оқиғалар көбінесе үй шаруашылығы мен отбасылық өмірге қатысты болса, ұлдарға арналған оқиғалар көбінесе оқиғалар мен саяхаттар туралы болды.

Ғылым, философия және жаңалық

Виктория дәуірі ғылымның дамуы үшін маңызды кезең болды және викториандықтардың бүкіл табиғи әлемді сипаттау және жіктеу миссиясы болды. Бұл жазбалардың көпшілігі әдебиет деңгейіне жетпейді, бірақ Чарльз Дарвиннің «Тұқымдардың шығу тегі» атты бір кітабы ерекше көзге түседі. Ондағы эволюция теориясы викториандықтардың өзі туралы және әлемдегі орны туралы көптеген түсініктерін күйретуге ұйтқы болды. Бұл теорияны кеңінен қабылдау үшін уақыт кетсе де, ол келешектегі ой-пікір мен әдебиетке зор өзгеріс әкелді. Дарвиннің теорияларын насихаттаудағы үлкен жұмысты оның жас әріптесі Томас Генри Хаксли атқарды, ол бұл тақырыпта көп жазды. Бұл дәуірдегі тағы бірқатар ғылыми еңбектер де сол кезеңнің әдебиетіне үлкен үлес қосты. Джон Стюарт Миллдің философиялық жазбалары логика, экономика, бостандық және утилитаризм мәселелерін қамтыды. Томас Карлайлдың «Француз революциясы: Тарих» (1837) және «Батырлар, батырларға табыну және тарихтағы батырлық» (1841) атты ауқымды және ықпалды еңбектері сол кездегі саяси ой-санаға әсер етті. Томас Бэббингтон Маколейдің ағылшын тарихы туралы жазбалары көп жылдар бойы тарихнамада үстемдік құрған вигтердің тұжырымдамасын қалыптастыруға көмектесті. Джон Раскин өнер және өнер тарихы саласында көптеген маңызды еңбектер жазды, сондай-ақ Дж.М.У. Тернер және Рафаэльге дейінгі суретшілер сияқты замандас өнер шеберлерін қолдады. Діни жазушы Джон Генри Ньюменнің Оксфорд қозғалысы Англия шіркеуінде қызу пікірталас тудырды, бұл Ньюменнің католицизмге өтуімен одан әрі күшейді, ол бұл туралы өзінің «Apologia Pro Vita Sua» атты автобиографиясында жазды. Осы дәуірде бірнеше маңызды анықтамалық еңбектер жарық көрді, ең бастысы – ағылшын тілінің ең маңызды тарихи сөздігіне айналған Оксфорд ағылшын сөздігі. Сонымен қатар, Виктория дәуірінің соңында «Ұлттық биография сөздігі» және «Британика энциклопедиясының» тоғызыншы басылымы жарық көрді.

Табиғат жазуы

Америка Құрама Штаттарында Генри Дэвид Тороның шығармалары мен Сьюзан Фенимор Купердің "Ауылдық сағаттар" (1850) туындылары Виктория дәуіріндегі табиғат туралы жазу өнеріне зор ықпал етті. Ұлыбританияда Филип Госс және Сара Боудич Ли Виктория дәуірінің басындағы ең танымал табиғат жазушыларының қатарында болды. 1842 жылы құрылған "Иллюстрациялы Лондон жаңалықтары" әлемдегі алғашқы суреттелген апталық газет еді және жиі табиғатқа қатысты мақалалар мен суреттерді жариялаған. 19 ғасырдың екінші жартысында табиғат туралы кітаптар, мақалалар мен суреттер кеңінен таралды және көбірек қалалық оқырмандардың арасында танымал болды.

Табиғаттан тыс және фантастикалық әдебиет

XIX ғасырдың соңында пайда болған ежелгі готикалық әңгімелер – фантастика жанрының алғашқы үлгілері. Бұл әңгімелер көбінесе Шерлок Холмс сияқты сол заманғы белгілі детективтер, Секстон Блейк және Дракула, Эдвард Хайд, Көрінбейтін адам және осы дәуірдің тағы да көптеген ойдан туған кейіпкерлері туралы болады, олар көбінесе күрделі жаулармен күреседі. 18-19 ғасырларда готика деп аталатын әңгіме жазудың ерекше түрі болды. Готика әдебиеті романтика мен қорқынышты үйлестіріп, оқырманды қызықтырып, қорқытуға тырысады. Готикалық романдарда шетелдік құбыжықтар, әруақтар, қарғыстар, құпия бөлмелер және колдовство сияқты элементтер кездесуі мүмкін. Готикалық әңгімелер әдетте қамалдар, монастырлар және зираттар сияқты орындарда өтеді, бірақ готикалық құбыжықтар кейде Лондон сияқты қалаларға келіп, нақты әлемге еніп жатады.

Виктория дәуірінің әдебиетінің ықпалы

Америка Құрама Штаттары және Австралия, Жаңа Зеландия және Канаданың британдық колонияларындағы жазушылар Ұлыбритания әдебиетінің ықпалында болды және көбінесе Виктория дәуірі әдебиетінің бір бөлігі деп саналады, бірақ олар біртіндеп өздерінің ерекше стильдерін қалыптастыра бастады. Канада әдебиетінің Виктория дәуіріндегі жазушыларына Грант Аллен, Сюзанна Муди және Кэтрин Парр Трейл кіреді. Австралия әдебиетінде «Вальсинг Матильданы» жазған Адам Линдсей Гордон және Банжо Паттерсон, ал Жаңа Зеландия әдебиетінде Томас Браккен және Фредерик Эдвард Мэнинг бар. Осы кезеңдегі Америка Құрама Штаттары әдебиетінен елдің ұлы жазушыларының ішінде Эмили Дикинсон, Ральф Уолдо Эмерсон, Натаниел Хоторн, Оливер Венделл Холмс аға, Генри Джеймс, Герман Мелвилл, Харриет Бичер Стоу, Генри Дэвид Торо, Марк Твен және Уолт Уитманды атауға болады. «Виктория дәуірі әдебиеті» деген жіктемедегі қиындық – осы дәуірдің басындағы және соңындағы туындылардың арасындағы айқын ерекшелік. Артур Конан Дойл, Рудьярд Киплинг, Х.Г. Уэллс, Брам Стокер, Х. Райдер Хаггард, Джером К. Джером және Джозеф Конрад сияқты жазушылар Виктория патшайымның билігі тұсында маңызды туындыларын жазғанмен, олардың шығармаларының сезімталдығы көбінесе Эдвард дәуіріне жатқызылады.