Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Болгар революционері (1897–1934)
Bulgarian revolutionary (1897–1934)
Владо Черноземски (болг. Владо Черноземски; туған аты – Величко Димитров Керин; 19 қазан 1897 – 9 қазан 1934), болгар революционері және қаскөй. "Шофер Владо" деп те аталатын Черноземски бүгінде Болгарияда батыр саналады. Солтүстік Македонияның ресми тарихнамасы оны даулы болгар ретінде қарастырады. Черноземский революциялық қызметін 1922 жылы Ішкі Македониялық революциялық ұйымына (ИМРО) қосылғаннан кейін бастады. Ұзақ өтпей ол ИМРО-ның қаскөйіне айналды. Ол екі танымал болгар саясаткерін – коммунист Димо Хаджидимовті және ИМРО мүшесі Наум Томалевскийді өлтірді. Екі рет өлім жазасына кесілгенімен, алғашқы қамаудан қашып, екіншісінен босатылды. 1932 жылы босатылғаннан кейін ол усташтарға оқытушы болды. Ол үш усташтан Югославияның Александр I-ін өлтіруді үйретті, бірақ ақырында 1934 жылдың 9 қазанында Марсельде Александрды өзі өлтірді. Кейін француз полициясы мен көрермендер оны ұрып-салып, сол күні қайтыс болды. Француз сыртқы істер министрі Луи Барту да шабуылдан кейін болған қақтығыс кезінде француз полициясының оғынан зардап шегіп қаза тапты. Хорват және македондық айналымдары оның осы әрекетін құттықтады. Александр I патшаны өлтіргені үшін Черноземский қайтыс болғаннан кейін Еуропадағы ең қауіпті террорист деп жарияланды.
Vlado Chernozemski (Bulgarian: Владо Черноземски; born Velichko Dimitrov Kerin, ; 19 October 1897 – 9 October 1934), was a Bulgarian revolutionary and assassin. Also known as "Vlado the Chauffeur", Chernozemski is considered a hero in Bulgaria today. The official historiography in North Macedonia regards him as a controversial Bulgarian. Chernozemski began his revolutionary activities in 1922 when he joined the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO). Soon after, he became an assassin for the IMRO. He killed two notable Bulgarian politicians, communist Dimo Hadzhidimov, and IMRO member Naum Tomalevski. Both times he was sentenced to death, but he escaped from his first imprisonment and was released from the second. After his release in 1932, he became an instructor for the Ustaše. He trained a group of three Ustaše to assassinate Alexander of Yugoslavia, but eventually killed Alexander himself on 9 October 1934 in Marseille. He was then beaten by French police and spectators, and died the same day. French Foreign Minister Louis Barthou was also killed by a stray bullet fired by French police during the scuffle following the attack. Croat and Macedonian circles celebrated his act. For murdering King Alexander I, Chernozemski was posthumously declared the most dangerous terrorist in Europe.
Ерте өмір
Величко Димитров Керин Каменица ауылында дүниеге келді, ол кезде Болгария княздығының құрамында болған, қазір Велинград қаласының бір бөлігі. Оның әкесі Димитар Керин және анасы Риза Балтадзева – жергілікті шаруалар еді. Ол бастауыш білімін туған ауылында алды. Анасы 14 жасында қайтыс болғаннан кейін, жас Керин әкесіне отбасын асырауда көмектесті, кіші інісі мен екі әпкесімен бірге. Черноземский Пловдивте әскерге шақырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде инженерлік корпуста қызмет етті. Соғыстан кейін ол жүргізуші және сағатшы болып жұмыс істеді. Жастық шағында ол алкогольге құмар болған, бірақ кейіннен түзетіліп, вегетариандыққа көшті. 1919 жылы үйленді. 1923 жылы оның қызы Латинка дүниеге келді. 1925 жылы ажырасып, қайтадан үйленді. 1932 жылға дейін Софияда тұрды. Өзінің тарапынан ұсынылған теория бойынша, ол Штипке жақын Патрик деген ауылда туған, ол Екінші Балқан соғысы кезінде серб әскерімен өртеліп, қайта жаратылмаған. Сондықтан оның анасы мен әкесі Болгарияда босқындар ретінде өмір сүрген. Ол әртүрлі псевдонимдер мен лақап аттарды қолданды, мысалы, Владо Георгиев Черноземский, Питер Келемен, Владо-жүргізуші, Рудольф Сук, Владимир Димитров Владимиров және т.б. Тіпті екінші әйелі де оның нағыз есімін және өткені туралы ештеңе білмеді. Болгарияда 1932 жылдан кейін оның жайлы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ ол Францияда қайтыс болғаннан кейін 1934 жылы қайта танылды.
Velichko Dimitrov Kerin was born in the village of Kamenitsa, then in the Principality of Bulgaria, now a quarter of the town of Velingrad. His father, Dimitar Kerin, and his mother, Risa Baltadzieva, were both local peasants. He received primary education in his native village. His mother died when he was 14 years old and the young Kerin was induced to help his father feed the family along with his younger brother and two sisters. Chernozemski joined the military in Plovdiv. During World War I, he served in the engineer corps. After the war, he worked as a driver and watchmaker. As a youngster, he was prone to drinking alcohol, but later reformed and became a vegetarian. He married in 1919. In 1923, his daughter Latinka was born. In 1925, he divorced and remarried. He lived in Sofia until 1932. According to a conspiracy theory promoted by himself, he was born in a village called Patrick near Štip, that was burned down by the Serbian army during the Second Balkan War, and was never restored. His mother and father were therefore living in Bulgaria as refugees. He used different aliases and pseudonyms such as Vlado Georgiev Chernozemski, Peter Kelemen, Vlado the Chauffeur, Rudolph Suk, Vladimir Dimitrov Vladimirov etc. Even his second wife did not know his real name or anything about his past. There are no records of him in Bulgaria beyond 1932, but he was re identified in 1934, after his death in France.
IMRO
Черноземскийді Володя Шофер деп сипаттайтын аңыз Македонияда пайда болды, себебі ол Дупницадағы бір компанияда қысқа мерзімге жүргізуші болып жұмыс істеген. 1920 жылдардың басында ол Банскоға көшіп келді, сол кезде Тодор Александров Ішкі Македониялық революциялық ұйымын (IMRO) қайта құрды. Черноземский 1922 жылы IMRO-ға, воевода Иван Барлоның отрядына қосылды. 1923-1924 жылдары Траян Лакавишкидің четасының мүшесі болды. Черноземский IMRO жасақтарымен бірге Вардар Македониясы аймағына кірді және югослав полициясымен 15-тен астам шайқасқа қатысты. Ұзақ уақыт өтпей ол ұйымдағы ең шебер мергендердің біріне айналды. Черноземскийді Хаджидимовты өлтіргені үшін тұтқынға алып, асылып өлім жазасына кесті, бірақ оны атқарылмады. 1925 жылы Черноземский полициядан қашып құтылды. 1927 жылы Черноземский IMRO Орталық Комитетіне Париждегі Ұлттар Лигасының бас конференц-ғимаратына кіріп, денесіне бекітілген гранаталарды жаруды ұсынды, мақсаты – әлемнің назарын аудару және Македониядағы болгарлар мәселесіне жариялылық жасау болды, бірақ ұсынысы қабылданбады. 1929 жылы IMRO жетекшілігі Анте Павелич пен Усташелермен ынтымақтастыққа шақырды. 1930 жылы Черноземский Михайловтың бұйрығымен IMRO-ның тағы бір мүшесі, Наум Томалевскийді және оның күзетшісін өлтірді. Содан кейін ол Венгриядағы Нагиканицаға жақын Янка-Пуштадағы Усташе лагеріне ауыстырылды. Бұл лагерьдің басты мақсаты – Александр I патшаны өлтіруді жоспарлау болды. Черноземский патшаны өлтіруге дайындалып жатқан үш усташ – Мийо Кральж, Звонимир Поспишил және Иван Райчтің нұсқаушысы болды. 29 қыркүйекте төрт террорист Парижге келді, ал 6 қазанда екі топқа бөлінді. Черноземский мен Кральж Марсельге кетті, онда патшаның 9 қазанда келуі күтілуде, ал Поспишил мен Райч Версальге кетіп, егер біріншісі сәтсіз аяқталса, екінші шабуылды жоспарлады. Кейін Черноземский топтың қалған мүшелерінің психологиялық тұрғыдан дайын болмағанын түсінді. Александр патшаның автокортежі Марсель көшесімен сағатына бірнеше шақырым жылдамдықпен келе жатқанда, Черноземский көпшіліктен шығып, патшаның машинасына жақындады және гүл шоғына жасырылған Mauser C96 тапаншасын қолға алып, "Vive le roi" ("Патша гүлденсін!") деп айқайлап, машинаның басқыштарына секірді. Ол Александрға бірнеше рет оқ атты, екі оқ тиді – біреуі қарнына, екіншісі жүрегіне; Александр патша бірнеше минуттан кейін қайтыс болды. "Черноземскийді машинадан итеруге тырысқан жүргізуші" және генерал Жорж та оққа ұшты. Черноземский шоферді қасақана өлтірмеген. Бір полицей Черноземскийге оқ атқан, бірақ ол Александрды жаралады. Шофер дереу көз жұмды, аяғымен тежегішті басып, машинаның сыртында тұрған фотографқа оқиғаның көп бөлігін суретке түсіруге мүмкіндік берді. Барто аман қалуы мүмкін еді, бірақ тиісті медициналық көмек болмағандықтан көз жұмды. Ол Марсель зиратында белгісіз қабірге жерленді. Қабірге тек екі детектив пен қабір қазушылар ғана қатысты. Татуировканы көрген югослав журналисі баспасөзге бұл IMRO символы екенін мәлімдеді. 10 қазанға қараған түні француз полициясы Парижде Усташе террористері Звонимир Поспишил мен Иван Райчті тұтқындады. Бес күннен кейін Мийо Кральж тұтқындалды және ол барлығын мойындады. Соның нәтижесінде эксгумация жасалды және саусақ іздері Парижден София мен Белградқа жіберілді. 17 қазанда Болгария полициясы өлтірушінің Владо Черноземский екенін ресми түрде жариялады. Оның осы әрекеті хорват және македондық айналымдарда тойланды.
A legend describing Chernozemski as Vlado the Driver appeared in Macedonia, since he worked for a company in Dupnitsa as a driver for a short time. In the early 1920s, he moved to Bansko, when the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) was re established by Todor Alexandrov. Chernozemski joined the IMRO in 1922 in the unit of the voivode Ivan Barlyo. From 1923 to 1924, he was a member of Trayan Lakavishki's cheta. Chernozemski also entered the region of Vardar Macedonia with IMRO bands and participated in more than 15 skirmishes with Yugoslav police. He soon became one of the best marksmen in the organization, Chernozemski was arrested and sentenced to death by hanging for Hadzhidimov's assassination, but his execution was never carried out. In 1925, Chernozemski escaped from a police escort. In 1927, Chernozemski proposed to the IMRO Central Committee to enter the main conference building of the League of Nations in Paris and detonate grenades attached to his person, in order to attract the attention of the world and generate publicity over the question of the Bulgarians in Macedonia, but his proposal was rejected. In 1929, the leadership of the IMRO called on Ante Pavelić and the Ustaše for cooperation. In 1930, Chernozemski, following an order by Mihailov, assassinated another member of the IMRO, Naum Tomalevski, and his bodyguard. He was then transferred to the Ustaše camp in Janka Puszta, near Nagykanizsa in Hungary. The main purpose of this camp was planning for the assassination of King Alexander I. Chernozemski was the instructor of the group of three Ustašas: Mijo Kralj, Zvonimir Pospišil, and Ivan Raić, who were preparing to assassinate the king. On September 29, the four terrorists arrived in Paris, and on October 6 they split into two groups. Chernozemski and Kralj moved to Marseille, where the king was expected to arrive on October 9, and Pospišil and Raić, moved to Versailles where they planned a second attack in case of failure of the first one. Chernozemski later concluded that the other members of the group were unprepared psychologically. As King Alexander's motorcade drove at a few miles per hour down a Marseille street, Chernozemski emerged from the crowd, approached the king's car and leapt onto its running board while concealing his Mauser C96 semi automatic pistol in a bouquet of flowers and chanting "Vive le roi" ("Long live the King"). He shot Alexander repeatedly, hitting him twice, once in the abdomen and the other in the heart; King Alexander died within minutes. The chauffeur—who tried to push Chernozemski off the car—and General Georges were also shot. Chernozemski killed the chauffeur, apparently unintentionally. A police officer fired at Chernozemski but missed and fatally wounded Alexander's companion French Foreign Minister Louis Barthou. The chauffeur died almost immediately, with his foot pressed on the brake of the car, providing the opportunity for a photographer outside the car to photograph most of the grisly affair. Barthou might have survived, but did not, apparently because of inadequate medical attention. He was buried in an unmarked grave in the Marseille cemeteries with only two detectives and the gravediggers present. A Yugoslav journalist who saw the tattoo told the press it was the symbol of the IMRO. In the night of October 10, the French police arrested in Paris the Ustaša terrorists Zvonimir Pospišil and Ivan Raić. Five days later Mijo Kralj was arrested, who admitted everything. As a result, an exhumation was organized and fingerprints were sent from Paris to Sofia and Belgrade. On 17 October it was officially announced from Bulgarian police that the killer was Vlado Chernozemski. His act was celebrated in Croat and Macedonian circles.
Мұра
1934 жылы оның атымен аталған Македония патриоттық ұйымының бөлімдері Канаданың Онтарио штатындағы Виндзор қаласында және Австралияның Виктория штатындағы Шеппартон қаласында құрылды. IMRO-ның соңғы басшысы Иван Михайловтың 1971 жылы Македония патриоттық ұйымының газеті «Македония трибунасы» басылымында жарияланған «Қажетті түсіндірме. Владо Черноземскийдің ұлты қандай?» деген мақаласында былай делінген: Черноземский хорват және болгар халықтары арасындағы берік достықтың символы болып қалады, бірақ ол ешқандай жағдайда македон ұлтының символы емес, себебі Черноземский Македонияда ешқашан кездеспеген, бірақ ол ұзақ уақыт бойы партизан ретінде сонда болған. Михайловтың сөзінше, оның болгар еместігін айту – оның естелігін қорлаумен тең. 2000 жылдың қазан айында македониялықтардың бір тобы оны македондық ісі үшін шейіт деп еске алды. VMRO DPMNE де бұл еске алу шарасына қатысты. 2005 жылдың қазан айында Велинградта оның құрметіне VMRO BND және Охридтен (қазіргі Солтүстік Македония) шыққан «Көріністер» (Хоризонти) македон-болгар қауымдастығының қаржылық қолдауымен ескерткіш тақта орнатылды. Болгарияда Благоевград және Велинград қалаларында оның атымен аталатын көшелер бар.
In 1934, sections of the Macedonian Patriotic Organization, named after him, were founded in Windsor, Ontario, Canada, and Shepparton, Victoria, Australia. According to an article by the last leader of the IMRO, Ivan Mihailov, published in 1971 in the Macedonian Patriotic Organization's newspaper Macedonian Tribune under the headline: "A necessary clarification. What was Vlado Chernozemski's nationality", the following is stated: Chernozemski remains a symbol of lasting friendship between the Croatian people and the Bulgarians, but in no case he is a symbol of any Macedonian nation, such as Chernozemski had never met anywhere in Macedonia, although he had been there for a long time as a guerrilla We need to point out that both, under the Ottoman regime and in the Great war against Serbia, as well as between the two world wars, not some imagined Macedonians, but only Bulgarians, fought against the Serbian rule in Macedonia. Per Mihailov, anyone who claims he was not a Bulgarian insults his memory. In October 2000, he was commemorated by a group of Macedonians as a martyr for the Macedonian cause. VMRO DPMNE also participated in the commemoration. A memorial plate was erected in his honor in Velingrad in October 2005, with the financial support of VMRO BND and a Macedonian Bulgarian association "Horizonti" (Horizons) from Ohrid, current North Macedonia. In Bulgaria, there are streets named after him in Blagoevgrad and Velingrad.