Кіріспе

Тайваньдық жазушы және әлеуметтік белсенді Ян Куй (18 қазан 1906 – 12 наурыз 1985) немесе Йо Ки, шын есімі Ян Куй (楊貴), Тайваньның Тайнань қаласында туған тайваньдық жазушы және әлеуметтік белсенді. Ол Ян куэй (楊逵), Ян Цзиен вэнь (楊建文), Лай Цзиен эр (賴健兒), Лин Ссу вэнь (林泗文) және Ито Рё (伊東 亮) сияқты қалам есімдерін қолданған. Жапон тілінде білім алған Ян Куй Жапонияға барып, қуғын-сүргінді де, қабылдануды да бастан өткізді, әсіресе жапон коммунистері тарапынан. Осының ықпалымен ол пролетариаттық романдар жазушысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1949 жылдан 1961 жылға дейін Гоминьдан үкіметімен түрмеге қамалған. Түрмеден босатылғаннан кейін, ол немересі Ян Цуйден (楊翠) қытай тілін үйренуге мәжбүр болды, себебі ол тұтқындалғанға дейін жапон тілі Тайваньда кеңінен қолданылған. Ян Куй түрлі әлеуметтік қозғалыстар мен ұйымдарға белсенді қатысты, оның ішінде жапон үкімдігі кезінде Тайвань шаруаларының қауымдастығы (臺灣農民組合), Тайвань мәдени қауымдастығы, Тайвань әдебиет және өнер одағы, сондай-ақ ұлтшыл үкімет келгеннен кейінгі оппозициялық қозғалыс. Ян Куйдің құрметіне Тайнань қаласының Синьхуа ауданында Ян Куй әдебиетіне арналған мемориалдық мұражай ашылды. Ол 2005 жылдың 27 қарашасында ресми түрде ашылды және Ян Куйдің қолжазбаларын, құжаттарын, Ху Фэн (胡風) аударған және 1947 жылы Тун Хуа Кітап компаниясынан басылған "Газет тасқышының" (The Newpaper Carrier) бірінші басылымын және басқа да жәдігерлерді қамтиды.

Ерте өмір

Янг Куй қола шеберлерінің отбасында дүниеге келді. Денсаулығының нашарлауына байланысты 1915 жылы Даимокуко мемлекеттік мектебіне түсуді кейінге қалдырды. 1915 жылы Янг Жаобань оқиғасының куәсі болды, бұл оның жапондықтарға деген көзқарасын теріс бағытта өзгертті. Даимокуко мемлекеттік мектебін бітіргеннен кейін Янг Тайнань №2 Жоғарғы мектебінде Нацуме Сосеки, Акутагава Рюносуке және Чарльз Диккенстің әдеби шығармаларын, сондай-ақ орыс және революциялық француз әдебиеттерін оқыды, оның ішінде Виктор Гюгоның "Жәбірленушілер" романы әлеуметтік қақтығыстың сипаттамасы арқылы оны "өте қозғады". 1923 жылы Янг Жаобань оқиғасы туралы өзінің тәжірибесіне қайшы келетін "Тайвань хиси" ("Тайвань көтерілісшілерінің жазбасы") кітабын оқығаннан кейін "тарихты түзеу" мақсатымен жазуға кірісті. 1924 жылы ата-анасының асырап алған қызына үйленуден қашу және әлеуметтік ойды зерттеу үшін Токиоға көшті. Токиода Янг "пролетарлық әдебиетпен" танысты, солшыл журналдарды оқыды және солшыл қозғалыстарға қатысты. 1926 жылы Янг мәдени зерттеулер тобын құрды және авангард драматург Сасаки Такамарумен танысты, ал 1927 жылы "Әлеуметтік ғылымдарды зерттеу үйірмесін" құрды. Кейіннен ол жапонға қарсы лекцияға қатысқаны үшін тұтқындалды.

Тайваньға оралу

1927 жылы Ян Тайваньға оралып, Тайвань шаруалар қауымдастығына қосылды. 1928 жылы Тайвань мәдени қауымдастығы комитетіне сайланды, осы арқылы 1929 жылы өзінің ұстазы Лай Хемен танысты. Екі ұйым да кейіннен 1931 жылғы наурыз айында Тайвань коммунистерін қудалау барысында колониялық үкімет таратып жіберді. Радикализм басылған соң Ян қайтадан жазуға белсенді кірісті.

Жазу

Янг Куй жапон әдеби ортасында алғаш рет 1927 жылы Токио журналистер қауымдастығының ресми журналында жарияланған «Jiyū rōdōsha no seikatsu danmen» (Еркін жұмысшылардың өмірінен үзінді) атты туындысы арқылы танылды. 1932 жылы Янг «Газет тасушы» (The Newspaper Boy) атты еңбегін Тайвань «Синминбао» (Taiwan New People's News) газетінде жариялады. Ол қытай тілінде «Сунбаофу» деп жарық көрді. Лай Хедің ықпалымен Янг өзінің түпкілікті аты Янг Гуйдің орнына Янг Куй деген атпен жарияланды. 1934 жылы оның «Газет тасымалдаушысы» (新聞配達夫) атты әңгімесі Токионың «Бунгаку хёрон» (文學評論) журналына іріктелді, бұл тайваньдық жазушының Жапонияның басты әдебиеттік ағымына енген алғашқы жағдайы болды. Осы кезеңде ол алғаш рет «Янг Куэй» псевдонімін қолданды, бұл Янг Куйдің романист ретіндегі беделін нығайтуға көмектесті. Янг Куэй жапон тілінде жазуды бастады, ал оның алғашқы туындылары эсселер, әңгімелер және романдарды қамтыды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол жазуын жалғастырды, бірақ әлеуметтік қозғалыстарға қатысқандығы және «Бейбітшілік декларациясын» жариялағандығы үшін тұтқындалды. Түрмеде ол қытай тілінде жазу өнерін жетілдірді. Оның «Жасампаз гүл» (алғашқы атауы «Көктемгі шуақ шектелмейді») атты әңгімесі жоғары сыныптың қытай тіліндегі оқулықтарына енгізілді, бұл жапон үкімдігі кезеңіндегі тайваньдық жазушының туындысының оқулыққа іріктелуінің алғашқы мысалы болды. Янг Куэй өзін «имандылыққа толы социалист» деп сипаттады. Ол әдебиетті халықтың көзқарасынан жазу керек деп санайтын, әлеуметтік теңсіздікті, жұмысшы табының қасіреті мен зұлымдықтарын ашу үшін жазуын пайдаланған адам болды. «Taiwan Literature: English Translation Series» журналының 38-шы саны (2016) Янг Куйге арналған арнайы шығарылым болып табылады. Янгқа орыс реалистік әдебиеті, Карл Маркстің «Капитал» еңбегі және жапондық пролетариат қозғалыстары үлкен әсер етті, ол оларды социалистік идеяларын қалыптастыру үшін пайдаланды. Ол сондай-ақ анархизмнің ықпалына ішкен, Осуги Саке қайтыс болғаннан кейін Михаил Бакунин мен Петр Кропоткиннің еңбектерін оқыған. Янг өзін «имандылыққа толы социалист» деп санады және жапондық социалистермен және кәсіби одақтардың өкілдерімен байланыс күйінде болды. Ол реализмді қорғады және әдебиеттің «соғысқа немесе жеке эстетизмге» емес, «өз топырағынан тууы керек» деп сенді.