Кіріспе

Жаңа Зеландиялық социалист, пацифист және саналы түрде әскери қызметтен бас тартушы, шотланд-американдық заңгер және саясаткер Арчибальд Макколл Лирмонд Бакстер (13 желтоқсан 1881 – 10 тамыз 1970) Жаңа Зеландиялық социалист, пацифист және саналы түрде әскери қызметтен бас тартушы болған.

Ерте өмір

Бакстер 1881 жылғы 13 желтоқсанда Отаго штатының Сэдл Хилл ауданында Джон Бакстер мен Мэри Макколл отбасында дүниеге келген. Оның әкесі 1861 жылы Шотландиядан Жаңа Зеландияға көшіп келген. 12 жасында мектепті бітіріп, Бакстер фермада жұмыс істеді және Гладбрук станциясында бас жыртушы болды. 1899–1902 жылдардағы Екінші Бур соғысы кезінде Жаңа Зеландия британдықтарға көмектесу үшін әскер жіберді. Бакстер әскерге жазылуды ойлады, бірақ Дунединдегі заңгер, мүмкін Альфред Ричард Барклейдің, бейбітшілік туралы айтқанын естіп, әскерге жазылудан бас тартты. Ол бейбітшілдік пен әскерилікке қарсы әдебиеттерді оқып, христиандық социалистік көзқарас қалыптастырды. Бакстер 1908 жылы Жаңа Зеландияға келген Кир Хардидің сөйлегенін естіп, соғыс мәселелерді шеше алмайды деген тұжырымға келді. Ол жеті бауырының алтауын соғыстың дұрыс емес екеніне көндірді.

Фронтқа жер аударылу

1917 жылы қорғаныс министрі сэр Джеймс Аллен ар-ожданынан бас тартқандарын айтқан, бірақ олардың талаптары қабылданбаған барлық ер адамдарды Батыс майданға жіберуге шешім қабылдады. Осыған сәйкес, Трентэм лагерінің командирі полковник Х. Р. Поттерге бұйрық берілді, ол өзінің екі бауыры Уильям Литтл (Хикуранги), Фредерик Адин (Фокстон), Гарт Карсли Баллантайн (Веллингтон), Марк Бриггс (саясаткер), Дэвид Роберт Грей (Хиндс, Кентербери), Томас Перси Харланд (Рослин, Дюнедин), Лоуренс Джозеф Кирван (Хокитика), Дэниел Магуайр (Фокстон), Льюис Эдвард Пенрайт (Гивертон, Тасмания), Генри Паттон (Кобден Греймут) және Альберт Эрнест Сандерсон (Бабилори, Солтүстік Вайроа) сияқты тағы 13 ар-ожданнан бас тартушымен бірге жіберілсін. 24 шілдеде олар Уайтемата әскери кемесімен Кейптаунға жол асты, бірақ кемеде қызылша індеті тарағандықтан сапар тоқтатылды. Арчибальд, Джек және Сандерсон, сондай-ақ бірнеше сарбаз ауруханаға жатқызылды, ал кеме порт билігі тарапынан әскер тасымалдауға жарамсыз деп танылды. Сондықтан, негізгі әскери топты, соның ішінде басқа ар-ожданнан бас тартушыларды Англияға жеткізу үшін азаматтық лайнер «Норман Касл» пайдаланылды. Жазылғаннан кейін Арчибальд және тағы екі ар-ожданнан бас тартушы «Лланстефан Касл» азаматтық лайнерімен 26 желтоқсанда Плимутқа жетті. Бакстер әлі де әскери форма киюден және әскерге қызмет етуден бас тартты. Ол Солсбери жазығындағы Слинг лагерінде ұсталды, содан кейін Францияға, Фолкстоун-Бюлоньге және Этаплға жіберілді. Сол кездегі британдық газеттерде ол майданға жіберілгендіктен, бұйрыққа бағынбағаны үшін атуға берілуі мүмкін екені хабарланды. Бакстер сол жерде қамауда болып, әскери міндеттерден бас тартты. Ол 28-ші толықтырушы бөлімнің E ротасына тағайындалды, оны капитан Фредерик Гарольд Баттен басқарды, ол авиатор Жан Баттеннің әкесі болды. Ол 3-ші Отаго резервтік батальонының подполковнигі Джордж Митчеллге тапсырылды, ол оның ісін тергеп, оның сенімдері туралы сұрақтар қойды, бірақ ақырында Жаңа Зеландия үкіметі оны солдат деп санайтынын анықтады. Митчелл Бакстерге егер ол әскери бұйрықтарға бағынбаса, жазаға тартылатынын, жазаның шаралары Митчеллтің өзі белгілейтінін айтты. Ақырында Митчелл Бакстерді Оудердомда (Бельгиядағы Ипрге жақын) 28 күндік No.1 далалық жазамен жазалады. Дәрігер жазадан бұрын Бакстерді қарап шықты және оның жазаға жарамсыз деп ойлағанына қарамастан, оны жарамды деп таныды. Оудердомдағы персонал оны жазаламағандықтан, ол Батыс Фландриядағы Дикебушқа (Дикебус деп те аталады) жақын маңындағы саз фермасына көшірілді, онда ол күн сайын екі сағат жазаланды. Соңында ол Абильге, содан кейін Митчеллге қайтарылды. 5 наурызда Митчелл оны Ипрдегі желіге жіберуге бұйрық берді. Провост-сержант Бут Бакстерді бақылауға алды және бір кезде оның бетіне соққы беріп, ұрып-сапалады, Бутқа бұл бұйрықпен жасалғаны айтылды. Бакстер капитан Филипстің қарамағына қойылып, Отаго жаяу әскер полкінің лагеріне жеткізілді. Содан кейін ол Буттың бақылауына қайта оралды. Бір кезде Бут капитан Стивенсонның нұсқауымен Бакстерді немістердің бомбалауынан зардап шеккен оқ-дәрі қоймасының жанына орналастырды. Ауыр артиллериялық оққа түскеніне қарамастан, Бакстер зардап шекпеді. Одан әрі зорлық-зомбылық көрсетіліп, ашаршылыққа ұшырағаннан кейін, ол толыққанды физикалық және психикалық күйзеліске ұшырады және 1918 жылдың мамыр айында Англиядағы ауруханаға жіберілді. Оның жазбаларына сәйкес, ауруханаға түскен кезде ол 3-ші Жаңа Зеландиялық бекініс батальонына тағайындалған. Бакстердің меланхолиямен ауыратыны анықталды. Ол Жаңа Зеландияға қайтарылды, бірақ сапар барысында оның психикалық және физикалық денсаулығы жақсы екені анықталды. 1918 жылдың 21 қыркүйегінде ол елге оралды және соғыстан кейін Отагодағы фермасына қайтып оралды. Бакстерге көрсетілген физикалық зорлық-зомбылықты қорғаныс министрі Алленнің, Англиядағы Жаңа Зеландия күштерінің қолбасшысы, бригадир генерал сэр Джордж Ричардсонның және Жаңа Зеландия экспедициялық күштерінің қолбасшысы генерал Годлидің көзқарастарына тікелей байланыстыруға болады. Годли Бакстер мен басқалар бағынбаса, оларды «тез жазалау немесе қазіргі толықтыру лагерьлерінде қарау керек, оларды майданға жібермеу керек» деп бұйырды. Алленнің де, Ричардсонның да мұндай алаңдаушылығы болмады және олар Бакстердің майданға жіберуіне себеп болуы мүмкін.

Жаңа Зеландия мен Англиядағы реакция

Бахтер мен Францияға жіберілген басқалардың тағдыры туралы алаңдаушылықты Әйелдер халықаралық лигасының Дунедин бөлімшесі көтерді. Кентербери әйелдер институты да алаңдаушылығын білдіретін хат жолдады. 1917 жылдың соңында ағылшын квакері, марқұм Джон Эллистің жұбайы Мария Раунтри 14 наразының тағдырын анықтауға тырысып, бірақ Жаңа Зеландия әскерінің қолбасшысы Ричардсон тарапынан тоқтатылды. Гарри Холланд депутаты 21 қарашадағы «Доминион» газетіндегі мақалаға сілтеме жасап, британ үкіметі Жаңа Зеландия үкіметінің саналы түрде наразылық білдіргендерді майданға жіберуін айыптағанын мәлімдеді. Газетте «Империялық билік соғысуға ниеті жоқ адамдармен айналысқысы келмейді» деп жазылған. Бұл мұндай депортацияларды тиімді түрде тоқтатты, бірақ Францияда қалып қойғандарды босатуды білдірмеді. 1918 жылдың ақпанында Жаңа Зеландияның Ұлттық бейбітшілік кеңесі Қорғаныс министрі Джеймс Алленге Бахтер мен басқалардың жағдайына қатысты алаңдаушылық білдіріп хат жазды. Ерекше алаңдаушылық тудырған мәселе – наразыларды майданға жіберу, онда олар жаумен соғыспағаны үшін әскери сотқа беріліп, атылуы мүмкін еді. Гарри Холланд депутаты да олардың мәселесімен айналысып, Премьер-министрге және газеттерге хаттар жолдады. Бахтерге әскерилер тарапынан көрсетілген қатігездік туралы қосымша хабарлар келгеннен кейін, 1918 жылдың маусымында Халықаралық әйелдер лигасының делегациясы Премьер-министр міндетін атқарушы және Қорғаныс министрі сэр Джеймс Алленмен кездесті. Оған және басқа наразыларға қатысты жағдай соғыстан кейін де Гарри Холланд және басқалар тарапынан көтеріліп отырды. 2014 жылы оның тағдыры туралы «Еңбек жазасы №1» атты деректік-драмалық фильм көрсетілді. Сол кездегі әскерилердің Бахтерге деген көзқарасы Жаңа Зеландия әскери штабының генерал-адъютанты полковник Роберт Тейттің хатында жиынтықталды. Онда ол Арчибальд Бахтерге қатысты, саналы түрде наразылық білдірушілердің жағдайын жеңілдетуді қалайтын көптеген адал адамдардың ықыласы, ешқандай санасы жоқ, тек барлық бақылауға қарсы және өздерінің құлшыныстарына ғана бағынуға дайын адамдарға [Бахтерге] ысырап болады деді.

Соғыс аралығы

1921 жылы 12 ақпанда Арчибальд Хелен Коннонның қайтыс болған қызы, Милисент Амиэль Макмиллан Браунға және Кентербери колледжінің негізін қалаушы профессоры Джон Макмиллан Браунға үйленді. Браун бұл некеге қарсы болды, себебі жұбайлардың әлеуметтік жағдайы мен білімі арасында үлкен айырмашылық болды – Милисент шетелде білім алған, ал Арчи бастауыш біліммен ғана шектелген. Милисент өзінің өмірбаяннда 1918 жылы Бакстер туралы естігенін және көп ұзамай бейбітшілдік жақтасы болғанын айтты. 1920 жылдары Бакстерлер Брайтон қаласында ферма шаруасын жүргізіп, екі ұл өсірді: Теренс (1922 жылы туған) және Джеймс Кир (1926 жылы туған). Джеймстің екінші есімі Ұлыбританиядағы Лейборист партиясының негізін қалаушы Кир Хардидің құрметіне берілді, ол 1914 жылы 2 тамызда Лондондағы митингте соғысқа қарсы сөз сөйлеген еді – бұл Ұлыбританияның (және Жаңа Зеландияның) соғыс жариялауынан екі күн бұрын болған. Джеймс өсіп, Жаңа Зеландияның ең танымал ақындарының біріне айналды, ал екі ұлы да бейбітшілдік жақтастары болды. Милисенттің қолдауымен ол 1931 жылы Жаңа Зеландияның «Енді соғыс болмасын» қозғалысының Дунедин бөлімшесін құрды. Бұл қозғалыстың мақсаты – әскери шақыруды тоқтату және қаруды таратқанды қолдау болды. Оның қайнағасы 1930 жылдары қайтыс болды, ал Бакстерлер оның мүлігінен саяхаттауға жеткілікті қаражат мұраға алды. Олар Вангануиге көшіп, содан кейін 1937 жылы Англияның Солсбери қаласына барды. Бакстер 23-26 шілдеде Копенгагенде өткен 5-ші Халықаралық соғысқа қарсылар конференциясында (Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі соңғы конференция) сөз сөйледі. Солсбериде тұрғанда ол Бірінші дүниежүзілік соғыстағы өмірі туралы естеліктерін жазып, 1939 жылы «Біз тоқтамаймыз» деген атпен жариялады. Отбасы 1938 жылы Жаңа Зеландияға оралды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бакстердің екі ұлы да ата-аналарының бейбітшілік ұстанымын қабылдады. Оның үлкен ұлы Теренс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерге шақырылудан бас тартқаны үшін түрмеге қамалды. 1940 жылғы "Ұлттық қызмет туралы" төтенше ережелер, оған шақырылған кезде, 1916 жылғы заң сияқты, ар-ождан бойынша наразылық білдіру негіздерін де шектеді. 21 (2) тармақ бойынша наразылық білдіруші адам "қандай жағдайда болмасын соғысқа қатысудың бұрыс екеніне шын ниеттен сенетінін" дәлелдеуі тиіс болды. Ережеде сондай-ақ "Пацифист діни ұйымның белсенді және шынайы мүшелігі наразының сенімдерінің дәлелі ретінде қабылдануы мүмкін" делінген. Соғыс басталғанға дейін Достар қоғамының немесе Христиаделфиандардың белсенді және үздіксіз мүшелігі жеткілікті дәлел ретінде қарастырылды. Ереже бойынша құрылған апелляциялық кеңестер ар-ожданнан бас тартушыларға қатысты өте тар және кейде өзара қайшы келетін көзқарас танытты. 1941 жылғы сәуірдегі британдық сот ісінен кейін саяси негіздегілердің қабылдануы күмәнді болды. Әскерге шақырудың жалғасуы Бакстер үшін иронияға толы болған болар, өйткені қазіргі үкіметтік Еңбек партиясының көптеген мүшелері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерге шақыруға қарсы шыққандары үшін түрмеге жабылды. Сол соғыста премьер-министр Майкл Джозеф Савидж әскерге шақыруға қарсы белсенді түрде сөйлеген. Соғыс кезінде Бакстер Жаңа Зеландияның Бейбітшілікке берілгендік лигасының Дунедин бөлімшесінің белсенді мүшесі болды.

Кейінгі жылдар

Соғыстан кейін Бакстерлер бейбітшілік қозғалысына қатысуын жалғастырды. Олар ядролық қаруға қарсы лобби жасады, Amnesty International ұйымын қолдады және Вьетнам соғысы туралы жазды, ол туралы 1968 жылы Арчибальд былай деді: соғыстың болған жалғыз себебі – кейбір өмірлерді құртып, басқаларын сақтап қалу мүмкіндігі еді. Бірақ қазір тіпті сондай ақталудың да жолы қалмады. Біз негізінен бейбіт азаматтарға қарсы соғыс жүргіземіз және адам өміріне құрмет көрсету бұрынғыдай болмай қалды. Мұндай жағдайды қабылдау – шайтанның философиясын қабылдаумен тең. 1950-60 жылдары Бакстерлер ботаникамен қызығушылық танытып, Дунстанға саяхат жасағанда жаңа өсімдік түрін тапты, ол қазір Гингидия бакстера деп аталады. 1965 жылы Бакстердің кіші ұлы Джеймс Арчибальд пен Миллисентті римдік католик дініне өтуге көндірді. Бакстер 1970 жылдың 10 тамызында қайтыс болғанға дейін Дунединде тұрды.