Кіріспе

Моно (/m//oʊ//n//oʊ/ MOHnoh) – Американың орталық Сьерра-Невада, Шығыс Сьерра (әдетте Бриджпорттан оңтүстікке қарай), Моно алқабы және Ұлы алқаптың іргелес аймақтарында дәстүрлі түрде өмір сүретін жергілікті американдық халық. Олар көбінесе "Пайют" тарихи атауымен Солтүстік Пайют және Оңтүстік Пайют тайпаларымен бірге топтастырылады, бірақ бұл үш топ, Уто-Ацтек тілдерінің нумик тобындағы туысқандық байланысқа қарамастан, Ұлы алқап тайпаларының біртұтас, бірегей және біріккен тобын құрамайды. Бүгінде Моно тайпасының көптеген азаматтары мен ұрпақтары Мадера округының Солтүстік Форк қаласында (сондықтан "Northfork Mono" деп аталады) тұрады. Моно тайпасының өкілдері Калифорния штатында да таралған: Оуэнс өзені аңғарында; Сан-Хоакин аңғарында және тау етегіндегі аймақтарда, әсіресе Фресно округында; сондай-ақ Сан-Франциско шығанағы аймағында.

Мәдениет және география

Қазіргі кездегі тайпалық атау "Моно" – бұл Йокут тілінен алынған қарыз сөз, ол тайпаның батыс көршілері, Йокуттар, Оуэнс аңғарындағы Пайуттарды "Оуэнс көлі" / Моно көлі маңында тұратын ең оңтүстік Солтүстік Пайут тобы ретінде "монахи / моноаче" ("шыбықтар") деп атағандықтан пайда болды. Себебі олардың негізгі тағамы және сауда тауары – шыбық дернәсілі болған, ал "Моно" емес. Өздерін "Kucadikadi Northern Paiute Band" деп атаған тайпаның өзіндік атауы Kutsavidökadö / Kutzadika'a "тұзды көлдегі шыбық дернәсілін жеушілер" дегенді білдіреді. Олар Моно көлінің Пайуттары немесе Оуэнс аңғарының Пайуттары деп те белгілі, бұл ерте антропологиялық әдебиеттен қалған атау, және олар көбінесе Солтүстік Пайут емес, Батыс Моно тайпасымен шатастырылады. "Шығыс Моно" өздерін Моно / Баннок тілінің диалектісінде Нума / Нуму немесе Нүүмү ("Адамдар") деп атаса, батыстағы туыстарын Панан витү / Пана витү ("батыс жері") халқы деп атаған. Ал "Батыс Моно" өздерін Нюхми / Ними немесе Ним / Ниум ("Адамдар") деп атаған, толыққанды "Батыс Моно" адамын cawu h nyyhmy деп атаған.

Тіл

Шығыс Моно тайпасы моно Баннок моно тілінде сөйлейді, ол Солтүстік Пайют тілімен (диалекттік континуум) бірге Уто-Ацтек тілдер отбасының Батыс Нумикалық тармағын құрайды. Географиялық жағдайлардың бөлінуі, сондай-ақ көршілес тайпалар мен халықтармен байланыс (немесе қарыз сөздерді қабылдау, немесе жиі екі тілділік) салдарынан, уақыт өте келе бір-бірін түсіну қиын екі өте ерекше диалект пайда болды. Моно халқының туған тілі "Ним" деп аталады. Мун а ху е босо. Мун а ху е нум. "Мун а ху то е хун но па те" деген сөзді "Достарымға сәлем. Моно халқына сәлем. Әлемнің барлық халқына сәлем" деп аударуға болады. Бүгінде "Моно тілі (Ним)" (оның екі диалектісімен бірге) өте қауіпті жағдайда. 1300-ге жуық "Батыс Моно (Моно немесе Монаше) халқының" ішінде тек 20 белсенді сөйлеуші және 100 жартылай сөйлеуші "Батыс Моно" немесе "Моначи/Монаше" диалектісінде (жақсырақ танымал: "Моно/Монаше" немесе "Моно-көлі Пайют") сөйлейді. 1000 "Оуэнс аңғары Пайют (Шығыс Моно) халқының" ішінде "Шығыс Моно" немесе "Оуэнс аңғары Солтүстік Пайют" диалектісін сөйлейтін бар болғаны 30 адам қалды.

Халық саны

Калифорниядағы көптеген жергілікті тайпалардың байланысқа дейінгі санына қатысты бағалаулар көптеген айырмашылықтарды көрсетті. (Калифорнияның жергілікті халқының саны туралы қараңыз). Альфред Л. Кройбер (1925:883) 1770 жылы Моно тайпасының саны 4000 болғанын ұсынды. Шерберн Ф. Кук (1976:192) Батыс Моно тайпасының саны шамамен 1800 адамды құрағанын көрсетті. Кройбер 1910 жылы Моно тайпасының саны 1500 адамға жететінін хабарлады. Бүгінде тіркелген Моно халқының саны шамамен 2300 адамды құрайды. Колд Спрингс Моно тайпасында 275 мүше бар. Нортфорк Моно тайпасының тізімінде 1800 адам бар, бұл оларды Калифорниядағы ең ірі жергілікті тайпалардың біріне айналдырады. Биг Сэнди Моно тайпасында шамамен 495 мүше бар. Биг Пайн Бандының 462 тайпа мүшесі бар, бірақ олардың нешесі Моно екенін анықтау қиын.