Кіріспе

Morus rubra, көбінесе қызыл тутов деп аталатын, Солтүстік Американың шығысы мен орталығына тән тутов түрі. Ол Онтарио, Миннесота және Вермонт штаттарынан оңтүстік Флоридаға дейін, ал батыста Оңтүстік Дакотаның оңтүстік-шығысына дейін, Небраска, Канзас және Орталық Техас штаттарына дейін таралған. Нью-Мексико, Айдахо және Британдық Колумбияда шашыраңқы (табиғи түрде тараған) популяциялар туралы хабарлар бар. Америка Құрама Штаттарында кең таралған, ал Канадада қорғауға алынған түр ретінде тіркелген, сондай-ақ Азиядан әкелінген инвазивті ақ тутовпен (M. alba) будандасуға ұшырайды.

Сипаттама

Қызыл тутовник – кіші және орташа мөлшердегі жапырақты ағаш, биіктігі 15-20 метрге жетеді, сирек 30 метрге дейін өседі, діңінің диаметрі 1,5 метрге дейін болады. Ол 125 жылға дейін өмір сүре алады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзындығы 7-12 см (сирек 20 см-ге дейін) және ені 5-7 см (ақ тутовник жапырақтарынан шамамен екі есе үлкен). Жапырақ сабағын кескенде сүтті шырын бөлінеді. Жапырақтары күзде сарғаяды. Гүлдері көзге түспейді: кішкентай, сары-жасыл немесе қызғылт-жасыл, жапырақтармен бірге ашылады. Әдетте, аталық және аналық гүлдер бөлек ағаштарда болады, бірақ бір ағашта да кездесуі мүмкін. Жемісі – 3-5 см ұзындығындағы, жиналмалы шоғырлы жеміс, қарақұмыққа ұқсас, ет тәрізді тостағаншамен қоршалған бірнеше кішкентай ахеналардан тұрады. Бастапқыда ашық жасыл, пісіп жетілгенде қызыл немесе қою қызғылт түске айналады. Қызыл тутовник суыққа төзімді, құрғақшылыққа, ластануға және нашар топыраққа салыстырмалы түрде төзімді, бірақ ақ тутовник одан да төзімді. Солтүстік Америкада көктем мен жаздың басында құстар бұл жидектерді іздеп жейді; Арканзас штатында бір жеміс ағашына 31 түрлі құс келгені тіркелген. Қызыл тутовник жел арқылы тозаңданады.

Тарату

Қызыл тутов ағашы АҚШ-та табиғи түрде өседі. M. rubra Атлантика жағалауынан Ұлы жазықтардың шығыс шетіне дейін, оңтүстік Флоридаға дейін және солтүстік Канаданың оңтүстік-батысындағы Онтариоға дейін кездеседі. Жергілікті қызыл тутов ағашы көбінесе су жағалауларында өседі және көптеген аймақтарда, соның ішінде АҚШ-тың солтүстік-шығысында және Канаданың оңтүстік-шығысында сирек және қатерлі түр деп саналады. Морфологиялық жағынан ұқсас M. alba, кең таралғандығы, агрессивті өсуі және M. rubra-дан көбею артықшылықтарының арқасында M. rubra-ның жоғалу қаупін тудыруы мүмкін. Қызыл тутов ағашы қазір Канадада, АҚШ-та Коннектикут және Массачусетс штаттарында жойылып бара жатқан түр ретінде, ал Мичиган және Вермонт штаттарында қатерлі түр ретінде қарастырылады. 1607 жылы Шығыс Вирджинияны зерттеген алғашқы ағылшын отаршылары, тутов ағаштары мен олардың жемістерінің мол екендігін айтқан, оларды жергілікті Powhatan тайпалары шикі немесе қайнатылған күйде жеген. Бүгінде тутов жемістерін шикі жеп, нан-кәмпиттерге қосады және шарапқа айналдырады. Олардан сондай-ақ мармелад, ликер, табиғи бояулар және косметика дайындалады. Жемістердің сақталу мерзімі өте қысқа болғандықтан және тасымалдауға қолайсыздықтарынан олар коммерциялық саудаға түспейді. Ағашын кептіріп, етке жұмсақ және тәтті дәм беру үшін пайдаланады. Одан сондай-ақ қоршау бағаналары да жасалады, себебі ағаш өзегі салыстырмалы түрде берік. Ағаштан шаруашылық құралдар, шелек, жиһаз, интерьерлік әрлеу және табыттар да жасалады.

Тарих

Кейбір американдық тайпалар қабықтың тұндырмасын ішек тазалағыш немесе құстыру үшін қолданған. Тамырдың тұндырмасы әлсіздік пен зәр айналым органдарының ауруларын емдеу үшін пайдаланылған. Сабын теріге теңеқұртты емдеу үшін жағылған. Қызыл түтіннің қолданылуы туралы жазбалар 1500 жылға дейін соқты, Де Сото экспедициясы жергілікті мұскөгі тайпаларының кептірілген жемістер жегенін тіркеген. Әртүрлі жергілікті мәдениеттерде түтіннің алуан түрлі қолданылуы болған. Мысалы, чероки тайпасы жидектерге жүгері ұны мен қант қосып, тәтті печенье жасаған. Кейіннен еуропалықтар да түтін жемістерін пісіру үшін немесе қоймаға дайындау үшін қолданған. Бұл ағаштар малға жем ретінде, сондай-ақ жиһаз немесе қайық жасауға қажетті ағаш ретінде де маңызды болған.

Өсіру

Бастапқы кезеңде, қызыл түтін ағашының берік қаңқасын қалыптастыру үшін кесу қажет. Кейін, қызыл түтін ағашын кесу талаптары негізінен өлі немесе тығыз өскен бұтақтарды жоюды қамтиды. Ағашты ұқыпты күйде ұстау үшін бірнеше негізгі бұтақтарды таңдап, шілде айында бүйір бұтақтарын алты жапыраққа дейін кесу ұсынылады. Бұл негізгі бұтақтарға жақын шұңғырлардың дамуына мүмкіндік береді. Дегенмен, қызыл түтін ағашы кесілгеннен кейін қан кетуге бейім, сондықтан кесуді азайту және ағаш ұйықтаған кезде жүргізу керек, себебі сол кезде қан кету аз болады. Диаметрі 2 еседен асатын бұтақтарды кесуден мүлдем аулақ болу керек. Қызыл түтіннің өмірінің бірінші жылында, тамыр жүйесінің дамуы үшін жеткілікті сумен қамтамасыз ету өте маңызды. Жас түтін ағаштарын жеңіл топырақта аптасына екі рет, ал сазды топырақта аптасына бір рет мұқият суару керек. Кейіннен, қызыл түтін құрғақшылыққа төзімді, бірақ су тапшылығы болғанда жемістерін ертерек түсіруі мүмкін, бұл жидек өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Осылайша, жидек өндірісі үшін құрғақ жағдайда суару ұсынылады. Түтін ағаштарына тыңайтқыш қажет емес немесе аздаған мөлшерде қажет. Жылына екі реттен артық тыңайтқыш салудан аулақ болу керек, ал шілдеден кейін тыңайтқыш салу қыраудан зақымдануына әкелуі мүмкін. 10 10 10 NPK көрсеткішіне ұмтылу керек, ал топырақтағы қоректік заттарға байланысты, темір сияқты басқа да қоректік заттар қосылуы мүмкін. Әдетте, қызыл түтін зиянкестер мен аурулардан азат, бірақ кейбір аймақтарда "попкорн ауруы" пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, жұқтырған жемістерді жинап, өртеп жіберу керек, патогендердің көбеюіне және келесі маусымда тіршілік етуіне жол бермеу үшін.

Климаттық және топырақ талаптары

Мөлберей әр түрлі климаттық жағдайда өседі және орташа және тропиктік белдеулерде кездеседі. Қызыл мөлберей өсімдігіне жылдық жауын-шашын мөлшері қажет, сондай-ақ ол 800 метр биіктікке дейін бейімделген. Қызыл мөлберейдің табиғи ортасы көбінесе ылғалды ормандар, су тасқынына ұшырайтын жазықтар, ылғалды төбелер мен өзен аңғарларынан тұрады. Ол қысқа мерзімді су басуға төзімді және -36 °C (-33 °F) дейін төмен температураны қабылдай алады. Оптималды өсу температурасы жылына кем дегенде 140 күн мұзсыз болуын қажет етеді. Әдетте, ағаш тікелей күн сәулесінде өседі, бірақ жартылай көлеңкеде де өсуі мүмкін. Қызыл мөлберей құрғақшылыққа да төзімді. Өсімдіктер терең, жақсы дренаждалған, құмды-саздақ немесе саздақ топырақты қалайды, олардың су ұстау қабілеті жоғары. Мөлберей ағашының ағашы еменге тең сапалы, оны 1 м³ үшін 90-150 евроға сатуға болады. Дегенмен, 1 м³ көлем алу үшін ағашты толығымен кесу қажет, бұл жеміс өндіру кезінде тиімсіз болуы мүмкін. Бірақ, ағаш кесу қалдықтарын отын ретінде пайдалануға болады, ал үлкен бөліктерін жиһаз жасауға немесе айналдыруға болады. Кішкентай бөліктері мен жапырақтары мал азығы ретінде қолданылып, гектарына 20-30 тонна (акрына 8-12 тонна) қосымша өнім беруге мүмкіндік береді. Жас мөлберейлерді егізгеннен кейін 2-3 жыл өткен соң, ағаш жеміс беруді бастауы керек. Алғашқы жылдары жемістің өнімділігі бір ағаштан 3-5 кг-ға дейін жетеді, ал толыққан ағаштан 300 кг-ға дейін өнім алуға болады.

Экономикалық аспектілер

2015 жылы АҚШ-қа 3,4 миллион фунт мұздатылған тутов импортталды – оның нарықтық құны 2,6 миллион АҚШ долларына бағаланды. Бұл жеміске деген сұраныс әлі де өсуде, ал бағасы жоғары. Бұл тутов өндірушілері үшін зор мүмкіндік.

Тамақ қоректендіру аспектілері

Жаңа түскен түтін негізінен суда тұрады. 100 грамға 1,2 грамм ақуыз және 0,85 грамм май береді. Ең көп жеңілетін түтін – құрғатылған түтін, оның 100 граммында 70 грамм көмірсу, 14 грамм талшық, 12 грамм ақуыз және 3 грамм май болады. Түтін С витамині, кальций, темір және калийге бай.