Жылы өсетін терек түлінің сипаттамасы

Кіріспе

Саликс – ағаштар туысы.

Саз, сондай-ақ сальво және озиер деп те аталатын, Salix туысына жататын 350-ге жуық түр (сонымен қатар көптеген гибридтер) көбінесе жапырақты ағаштар мен бұталардан тұрады. Олар негізінен салқын және қоңыржай аймақтардағы ылғалды топырақта өседі. Көптеген түрлері саз деп белгілі, бірақ кейбір тар жапырақты бұта түрлері озиер, ал кең жапырақты түрлері сальво деп аталады (ескі ағылшын тіліндегі sealh сөзі, латынша саликс – саз сөзімен байланысты). Кейбір саздар (әсіресе арктикалық және альпілік түрлер) төмен бойлы немесе жер бетімен жайыла өсетін бұталар болып табылады; мысалы, шалғын сазы (Salix herbacea) сирек жарты метрден асып өседі, бірақ жер бетінде кеңінен таралады.

Сипаттама

Барлық есек ағаштарының қабық шырыны мол, сулы, салицил қышқылына бай, жұмсақ, көбінесе иілгіш, берік ағаштан, жұқа бұтақтардан және ірі, талшықты, көбінесе жер асты сабақтарынан (stolons) тұрады. Тамырлары өте берік, ірі және тірі қалуға бейімділігімен ерекшеленеді, сондай-ақ өсімдіктің жер үсті бөліктерінен де оңай өсіп шығады.

Жапырақтары

Жапырақтары әдетте сопақ келген, бірақ дөңгелек немесе сопақта да болуы мүмкін, көбінесе тісті жиектері болады. Көптеген түрлері жапырақты; жартылай мәңгі жасыл самырсындар, мысалы, Salix micans және S. australior Шығыс Жерорта теңізінде сирек кездеседі. Барлық бүршіктер бүйірлі болып келеді, ешқандай толыққанды ұшқыш бүршік қалыптаспайды. Бүршіктер бір қабыршақпен жабылады. Әдетте, бүршік қабыршағы шапақ тәрізді пішінде бірігіп кетеді, бірақ кейбір түрлерінде оралғанда шеттері бір-бірін жабады. Жапырақтары қарапайым, қауырсын тәрізді және әдетте жіңішке сопақтанған. Көбінесе тісті, түбі дөңгелек, өткір немесе сүйір болады. Жапырақ сағақтары қысқа, жапырақшалары көбінесе айқын, кішкентай дөңгелек жапырақтарға ұқсап, кейде жаздың жартысына дейін сақталады. Дегенмен, кейбір түрлерінде олар кішкентай, көзге көрінбейтін және тез түсіп қалады. Жапырақтардың түсі сарыдан көкшілге дейін әртүрлі жасыл түстерде болады. Сазгүлдер көктемде жапырақ жарып, күзде жапырақтарын соңғы түсетін ағаш өсімдіктердің бірі. Солтүстік жарты шарда жапырақ жаруы климатқа байланысты ақпан айында басталуы мүмкін және ауа температурасымен ынталандырылады. Күндізгі температура бірнеше күн қатарынан 10 °C (50 °F) жетсе, самырсын жапырақтар мен гүлдерін шығаруға тырысады. Солтүстік жарты шарда күзде жапырақтардың түсуі күн ұзақтығы шамамен он сағат 25 минутқа дейін қысқарғанда болады, бұл ендікке байланысты өзгереді (S. alaxensis сияқты солтүстік түрлері үшін қазанның бірінші аптасында, ал алыс оңтүстік аймақтарда өсетін самырсындар үшін желтоқсанның үшінші аптасында).

Гүлдер

Саликс мартиананы қоспағанда, күңгірттер екіжынысты, аталық және аналық гүлдері жеке-жеке өсімдіктерде мысықша гүлшоғырлары түрінде пайда болады; мысықша гүлшоғырлары көктемнің басында, көбінесе жапырақтардан бұрын гүлдейді. Аталық (еркек) гүлдері күлтесі және гүлшоғырлары жоқ, олар тек қана екіден онға дейін санда өзгеретін тоқсаншалардан тұрады, оларға нектар безі және құлап тұратын шоғырдың сабағына (рахис) бекітілген қабықшаның түбі қосылады. Бұл қабықша төртбұрышты, бүтін және тым түкті. Тоқсаншалар бүршік жағдайында қызғылт түсті, ал гүл ашылғаннан кейін сары немесе күлгін түске енеді; олар екі ұялы және ұялар бойлық бағытта ашылады. Тоқсанша жіптері жіпше тәрізді, көбінесе ақшыл қоңыр, жиі түксіз болады. Аналық (әйел) гүлдері де күлтесі мен гүлшоғырлары жоқ, олар кішкентай, жалпақ нектар безімен бірге жалғыз жұмыртқалықтан тұрады және мысықша гүлшоғырының рахисіне бекітілген қабықшаның түбіне орналасқан. Жұмыртқалық бір ұялы, аналық стилі екі бөлікті, ал жұмыртқашалар көптеген.

Таксономия

Саликс туысының ғылыми атауы 1753 жылы Карл Линнейден бастау алады. Сол кезде қазіргі типтер туралы түсінік болмағандықтан, Линнейдің туыстары үшін типтер кейін анықталды. Туыс атауы негізделген типтік түр – сақталған тип негізіндегі Salix alba. Бір теория бойынша, бұл сөз кельт тілінен шыққан, онда "sal" сөзі "жақын", ал "lis" сөзі "су" деген мағынаны білдіреді, бұл олардың өсетін ортасына сілтеме жасайды. Талдар субжанрларға жіктеледі, бірақ олардың жіктелуі әлі де өзгеріп отырады. Морфологиялық зерттеулер түрлерді 3 немесе 5 субжанрға бөледі: Salix (кейбіреулері Longifoliae және Protitae субжанрларын бөліп қарастырса да), Chamaetia және Vetrix. Филогенетикалық зерттеулер Chamaetia және Vetrix бір клада екенін көрсетті.

Экология

Саздар көлеңкеге төзімді және әдетте қысқа ғұмырлы болады. Олар қылқан жапырақты немесе ірі жапырақты ағаштардан озып кетуі үшін жағдайдың өзгеруін қажет етеді. Тұқымдары өте ұсақ, көп, жел мен су арқылы таралады және тек бірнеше күн ғана тірі қалады; тамырға жаю үшін оларға жылы және ылғалды орта қажет. Өсімдіктер сонымен қатар кесілген түпкілер мен бұтақтардан вегетативті түрде көбейе алады. Саздар аралар бал жасауға болатын шамалы мөлшерде нектар шығарады және олар, әсіресе, аралар үшін ерте көктемдегі тозаңның маңызды көзі болып саналады. Ағаш құмырсқалары сияқты құмырсқалар, көбінесе, құмырсқалар қоныстанған саздарда кездеседі, олар құмырсқалардың тәтті шырынын жинауға келеді, кейде егеуқұйрықтар да солай істейді.

Зиянкестер мен аурулар

Саздар жүзден астам ақшабыл түрінің мекені болып табылады, олар Chaitophorus және басқа да туыстарға жатады. Олар өсімдік шырынын, әсіресе жапырақтардың астыңғы жағында тамақтану үшін ірі топтарды құрайды. Corythucha elegans, әдемі сабан кенесі – Солтүстік Америкадағы саздарда кездесетін Tingidae тұқымдасына жататын кенелер түрі. Rhabdophaga rosaria – сабандағы галлдың бір түрі. Мелампсора туысына жататын саңырауқұлақтар сабандардың жапырақтарына зиян келтіріп, оларды қызғылт-сары дақтармен жабады.

Қорғау

Кейбір үндістер табиғи өрттердің өшуіне рұқсат етіп, сондай-ақ жаңа ормандардың пайда болуына мүмкіндік беру үшін өрттерді қасақана жақты.

Өсіру

Барлық дерлік сабандар кесінділерден немесе сынған бұтақтар жерге түскен жерден өте оңай тамыр жасайды (бірақ бұршақ жапырақты сабан (Salix amygdaloides) – ерекшелік). Мұндай кесінділерден өсудің танымал мысалы – ақын Александр Поуптың Испаниядан леди Саффолкқа жіберілген бұтақтардан бір тал сұрап алғандығы. Ол тал отырғызылып, жақсы өсті, және аңыз бойынша, Англиядағы барлық жылау бұтақтары осы бірінші талдан тараған. Сабандар бүкіл әлемде кеңінен өсіріледі. Олар қоршаулар мен ландшафтық дизайнда қолданылады.

Гибридтер мен тұқымдар

Саздар өте жақсы будандасады, соның салдарынан табиғатта да, егісте де көптеген будандар пайда болады. Белгілі бір сәндік мысалы – жылаушы саз (Salix × sepulcralis), ол Қытайдан келген Пекин сазының (Salix babylonica) және Еуропадан келген ақ саздың (Salix alba) буданынан туындаған. Көп тараған қытай сазы (Salix matsudana) қазір S. babylonica-ның синонимі деп есептеледі. Саздың көптеген сорттары ғасырлар бойы дамытылып, аттары берілді. Күшті техникалық және сәндік қасиеттері бар жаңа сорттар әдейілеп іріктеліп, түрлі мақсаттарда қолданылды. Көптеген сорттар мен өзгесіз саз түрлері Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық Еңбегі сыйлығына ие болды. Соңғы кезде саз биоэнергия өндірісінің және әртүрлі экожүйелік қызметтердің маңызды көзіне айналды. Будандар мен сорттардың атауларын жақында (2021 жылға дейін) БҰҰ ФАО-ның жұмыс тобы, Саз туысы үшін (саздар) Халықаралық сорттарды тіркеу органы (ICRAs) жинақтап келді, бірақ қазір ол тоқтатылды.

Қолданылуы

Квинольт халқы қабықтан кейде арқан ретінде қолданылатын жіп жасады. Кейбір американдық тайпалар ағаштан үйкеліс арқылы от жағу үшін, сабақтарынан себет тоқу үшін, бұтақтары мен сабақтарынан балық аулау тоғаларын қоса алғанда, әртүрлі бұйымдар жасау үшін пайдаланған. Халуппу ағашының тұқымы шумерлік Гилгамеш, Энкиду және әлем астындағы құнарсыздықты емдеу үшін ұсынылған, бірақ «Халуппу ағашы» емен, тобылғы немесе күңгірт болуы мүмкін. Ежелгі Египеттің Эберс папирусы саздан (нақты түрі белгісіз) үш емдеу құралында айтылған. Біреуі, «метті иілгіш» етуге арналған, 36 басқа ингредиенттерді қамтитын күрделі рецепт құрамында, «домалақ жемісі, бұршақ және амаа дәндері» бар. Меттің мағынасы белгісіз, бірақ ол жүйке жүйесімен байланысты болуы мүмкін. Екіншісі – «Ұлы әлсіздікті» емдеудің бір бөлігі ретінде, «жасыл саздан алынған шаш» есек сүрегімен, жаңа нанмен, дала шөптерімен, инжірмен, жүзіммен және шараппен біріктіріледі. Соңында, жүректі дұрыс жұмыс істеуге және тамақтануға мәжбүр ету үшін, оны «майлы ет, инжір, құрма, құрбандық, сарымсақ және тәтті сыра» қоспасында қатайту құралы ретінде қолданады. Римдік автор Аул Корнелий Цельс саздан бір рет ғана айтады: жапырақтары ұсатылып, сірке суына қайнатылған, жатырдың түсуін емдеу үшін пайдаланылатын, бірақ ол емдік әрекеті қандай деп санайтыны белгісіз; ол ауырсынды жеңілдету болмауы мүмкін, өйткені ол келесі абзацта күйдіруді ұсынды. Николас Калпепер «Толық шөп» кітабында саздан көптеген пайдаларды айтады, соның ішінде жараларды тоқтату, еркек немесе әйелдің «ыстық сезімін» тоқтату және несепті қоздыру («тоқталған жағдайда»), бірақ ол ешқандай болжамға сәйкес анальгетикалық қасиеттер туралы ештеңе айтпайды. Оның «көктесін, жүректің қабығын және артық етті» кетіру үшін қышқылға араластырылған саз қабығының күлін қолдану туралы айтқан ұсынысы салицил қышқылының қазіргі қолданылуына сәйкес келеді. 1597 жылы жазылған Уильям Тернердің есебі, егер шарапқа қайнатып, ішсе, жапырақтары мен қабығының «қанды түкіруді және басқа да қан ағынын тоқтату» қабілетіне назар аударады, бірақ қызбаға қарсы емдік құрал деп қосты: «жасыл бұтақтары бар жапырақтарды бөлмелерге алып кіріп, қызбамен ауыратындардың төсектеріне қоюға болады, өйткені олар ауаның ыстығын өте суытады, бұл ауруларға керемет сергіту». 1763 жылы Чиппинг-Нортоннан (Оксфордшир, Англия) Эдвард Стоун пастор Корольдік қоғамға ақ саздан (Salix alba) ұнтақталған қабығымен жасаған тәжірибелерін сипаттайтын хат жіберді. Ол саздан қабығының «Перу қабығы» (синхона) сияқты ащы екенін байқаған, оны қызудан айығу үшін қолданған, сондықтан саздан да осындай әсері болады деп болжаған. Бірнеше жыл бойы ол оны елудей науқаста сынап көрді және оны өте тиімді деп тапты (әсіресе цинхонамен араластырылған кезде). Бұл әсердің шынайы болғаны белгісіз, бірақ Стоунның әдісін сол кезде басқалар сынап көргенмен, оны дәрігерлер ешқашан қабылдамады. Америкада Азамат соғысы кезінде Конфедерация әскерлері саздан безгекті емдеуге арналған дәрі ретінде тәжірибе жүргізді, бірақ нәтиже жоқ. Француз жазушысы Жюль Верн өзінің «Сырлы арал» (1875) романында оның кейіпкерлерінің бірі Герберт (Харберт) Браунның оқпен жараланғаннан кейін қызуы көтерілген кезде, сазданның дәрілік қолданысына қатысты ғылыми білімнің жай-күйін сипаттады: «Саздан қабығы, шын мәнінде, Перу қабығының сукцеданиесі ретінде қарастырылды, сонымен қатар жылқы қаштаны, ағаш жапырағы, жылан түбі және т.б.» деп жазды. Хикаяда Гербертке ұнтақталған самырсын қабығымен емделеді, бірақ әсері жоқ, ал хинин қоры табылған кезде құтқарылады. Романда қызбаның себептері дұрыс түсіндірілмегені және сазданның қолдануынан болатын аналгетикалық әсерлер туралы ешқандай ұсыныс жоқ екені анық. Салицилдың саздан және басқа да өсімдік түрлерінен шынымен де дәрілік мақсатта қолданылатынын дәлелдейтін алғашқы дәлел шотланд дәрігері Томас Маклаган 1876 жылы салицинді ревматизмді емдеу үшін қолданған кезде, ол «Ланцет» журналында жазылғандай, айтарлықтай табысқа жеткен. Осыған дейін неміс ғалымдары салицил қышқылын натрий тұзы ретінде сынап көрді, бірақ нәтиже нашар болды, керісінше, жағымсыз әсерлері де күшейе түсті. Ревматикалық қызуының салицинмен емдеуі медициналық ортада біртіндеп танылды. Ацетанилидтің 1880 жылдары ашылуы «ацетилациялау» маниясына себеп болды, онда химиктер әр түрлі хош иісті органикалық қосылыстарға ацетил тобын қосумен тәжірибе жасады. 1853 жылы химик Шарль Фредерик Герхардт натрий салицилатын ацетилхлоридпен араластырып, алғаш рет ацетилсалицил қышқылын жасады. 40 жылдан астам соң, 1897 жылы Феликс Хоффманн осы қышқылды (оның жағдайында спирея өсімдігінен алынған) жасады, ол 1899 жылы анальгетикалық әсерге ие екені анықталды. Осы қышқыл Хоффманннің жұмыс берушісі Bayer AG компаниясы «Аспирин» деп атады. Аспириннің ашылуы сазданмен тікелей байланысты емес. 1990 жылдардың соңында Дэниел Моерман американдық тайпалардың сазданның көптеген пайдаларын хабарлады. Бір заманауи анықтамалық американдық тайпалардың саздан медициналық емдеулерінің негізгі бөлігіне сенегенін, қабығын ауыздың қабынуы және туберкулез сияқты ауруларды емдеу үшін қолданғанын, сондай-ақ «Көптеген сілтемелерде саздан қабығын бас ауруы және басқа да ауырсындарға қарсы анальгетик ретінде шайнау туралы айтылады, бұл 1800 жылдардың соңында аспириннің дамуына көрінеді» деп мәлімдейді. 20 ғасырдың басында Мод Грив ақ сазданның (Salix alba) қабығы мен ұнтақталған тамырын тоникалық, қызбаға қарсы және байытқыш қасиеттері үшін қолдануды сипаттады және оны диспепсияны, құрттарды, созылмалы диареяны және дизентерияны емдеу үшін ұсынды. Басқа шөпшілер сияқты, ол оның анальгетикалық қасиеттері туралы ештеңе айтпайды, осы уақытқа дейін аспирин кеңінен танымал болса да, ол таниннің белсенді компоненті деп санайды. Аспириннің ойлап табылуынан көп ұзақ соң саздан қабығының тиімді ауырсық басушы екені туралы идея пайда болды. Бұл көбінесе саздан аспирин қамтиды деген сенімге негізделген. Сазданның бұл мақсатта көне заманда қолданылғаны туралы мақалалар «Британдық гематология журналы» сияқты академиялық журналдарда жарияланды. Қазіргі уақытта сазданның ауырсықтан құтылу үшін көне заманда қолданылғаны туралы көптеген мақалалар, кітаптар мен мақалалар бар, сондай-ақ осы мақсатта сазданға негізделген көптеген өнімдерді сатып алуға болады. Қазіргі зерттеулер саздан қоспасынан тек ең жеңіл анальгетикалық әсер алуға болатынын көрсетеді, тіпті ол салицил қышқылынан гөрі флавоноидтар мен полифенолдарға байланысты болуы мүмкін.

The Quinault people made the bark into a twine which sometimes served as harpoon line. The wood was used by some Native American tribes to start fires by friction, the shoots to weave baskets, and both the branches and stems to build various items including fishing weirs. The seeds of the Haluppu tree were recommended in the Sumerian narrative of Gilgameš, Enkidu and the Nether World as treatment for infertility, but the "Haluppu tree" could have been oak, poplar or willow. The ancient Egyptian Ebers Papyrus mentions willow (of uncertain species) in three remedies. One, as part of an elaborate recipe for a poultice to "make the met supple," which involved 36 other ingredients including "fruit of the dompalm, beans and amaa grains." The meaning of met is uncertain, but it may be something to do with the nervous system. The second is as part of a treatment for the "Great Debility," when "rush from the green willow tree" is combined with ass's semen, fresh bread, herbs of the field, figs, grapes and wine. Finally, it is used as a stiffening agent in a concoction of "fat flesh, figs, dates, incense, garlic and sweet beer" to put the heart into proper working order and make it take up nourishment. The Roman author Aulus Cornelius Celsus only mentions willow once: the leaves, pounded and boiled in vinegar, were to be used as treatment for uterine prolapse, but it is unclear what he considered the therapeutic action to be; it is unlikely to have been pain relief, as he recommended cauterization in the following paragraph. Nicholas Culpeper, in The Complete Herbal, gives many uses for willow, including to staunch wounds, to "stay the heat of lust" in man or woman, and to provoke urine ("if stopped"), but he makes no mention of any supposed analgesic properties. His recommendation to use the burnt ashes of willow bark, mixed with vinegar, to "take away warts, corns, and superfluous flesh," seems to correspond with modern uses of salicylic acid. William Turner's account, written about 1597, focuses on the ability of the leaves and bark to "stay the spitting of blood, and all other fluxes of blood", if boiled in wine and drunk, but adds a treatment for fever, saying: "the green boughs with the leaves may very well be brought into chambers and set about the beds of those that be sick of fevers, for they do mightily cool the heat of the air, which thing is a wonderful refreshing to the sick patients." In 1763, Reverend Edward Stone, of Chipping Norton, Oxfordshire, England, sent a letter to the Royal Society describing his experiments with powdered bark of white willow (Salix alba). He had noticed the willow bark tasted bitter, like 'Peruvian Bark' (cinchona), which was used to treat fevers, and he speculated that the willow would have a similar effect. Over several years he tested it on as many as fifty patients and found it to be highly effective (especially when mixed with cinchona). Whether this was a real effect or not is unknown, but although Stone's remedy was experimented with by others at the time, it was never adopted by medical practitioners. During the American Civil War, Confederate forces also experimented with willow as a cure for malaria, without success. In his novel The Mysterious Island (1875), the French novelist Jules Verne outlined the state of scientific knowledge concerning medicinal uses of willow when one of his characters, Herbert (Harbert) Brown, was suffering from a fever induced by a bullet wound: "The bark of the willow has, indeed, been justly considered as a succedaneum for Peruvian bark, as has also that of the horse chestnut tree, the leaf of the holly, the snake root, etc. ", he wrote. In the story, Herbert is treated with powdered willow bark to no effect, and is saved when a supply of quinine is discovered. It is clear in the novel that the causes of fevers were poorly understood, and there is no suggestion at all of any possible analgesic effect from the use of willow. The first lasting evidence that salicylate, from willow and other plant species, might have real medicinal uses came in 1876, when the Scottish physician Thomas MacLagan experimented with salicin as a treatment for acute rheumatism, with considerable success, as he reported in The Lancet. Meanwhile, German scientists tried salicylic acid in the form of sodium salicylate, a sodium salt, with less success and more severe side effects. The treatment of rheumatic fever with salicin gradually gained some acceptance in medical circles. The discovery of acetanilide, in the 1880s, gave rise to an 'acetylation' craze, where chemists experimented with adding an acetyl group to various aromatic organic compounds. Back in 1853, chemist Charles Frédéric Gerhardt treated the medicine sodium salicylate with acetyl chloride to produce acetylsalicylic acid for the first time. More than 40 years later in 1897, Felix Hoffmann created the same acid (in his case derived from the Spiraea plant), which was found in 1899 to have an analgesic effect. This acid was named "Aspirin" by Hoffmann's employer Bayer AG. The discovery of aspirin is therefore only indirectly connected to willow. In the late 1990s, Daniel Moerman reported many uses of willow by Native Americans. One modern field guide claims that Native Americans across the Americas relied on the willow as a staple of their medical treatments, using the bark to treat ailments such as sore throat and tuberculosis, and further alleging that "Several references mention chewing willow bark as an analgesic for headache and other pain, apparently presaging the development of aspirin in the late 1800s." In the early 20th century, Maud Grieve described using the bark and the powdered root of white willow (Salix alba) for its tonic, antiperiodic and astringent qualities and recommended its use in treating dyspepsia, worms, chronic diarrhoea and dysentery. Like other herbalists, she makes no mention of it having any analgesic effect, despite widespread awareness of aspirin by this time, and she considered tannin to be the active constituent. It was long after the invention of aspirin that the idea emerged that willow bark is an effective painkiller. It may often be based on the belief that willow actually contains aspirin. Articles asserting that the ancients used willow for this purpose have been published in academic journals such as the British Journal of Haematology. There are now many papers, books and articles repeating the claim that the ancients used willow for pain relief, and numerous willow based products can be purchased for this purpose. Modern research suggests that only the mildest analgesic effect could be derived from the use of willow extract, and even that may be due to flavonoids and polyphenols as much as salicylic acid.

Өңдеу

Адамзат жасаған ең алғашқы заттардың кейбіреуі сабыздан жасалған болуы мүмкін. Сабыздан тоқылған балық аулау торлары б.з.д. 8300 жылға дейін сақталып қалған. Себеттер, балық тұзақтары, сабақты қоршаулар және сабақ пен саз үй қабырғалары сияқты қарапайым қолөнер бұйымдары озиерлерден немесе витилерден (көбінесе полярларда өсірілетін сабын тәрізді бұтақтар) тоқылған. Уэльс қайығының coracle түрінің бірі дәстүрлі түрде құрылысында сабын қолданады. Жұқа немесе тілінген сабын таяқтарынан ұзақ тарихы бар қайыс тоқылады. Сабын салыстырмалы түрде иілгіш болғандықтан, көптеген басқа ағаштарға қарағанда тоқу кезінде жарылуы аз, және себет тоқу кезінде өткір бұрыштарда иіліп тұрады. Сабын ағашы қораптар, сыпырғыштар, крикет таяқтары, бесік тақталары, орындықтар және басқа да жиһаздар, қуыршақтар, сабын сырнайлары, таяқтар, терлеу шатырлары, ойыншықтар, айналдыру бұйымдары, құрал саптары, ағаш қаптамасы, таяқшалар және сыбызғылар жасау үшін қолданылады. Бұған қоса, ағаштан таннин, талшық, қағаз, арқан және жіп алуға болады. Сабын бас скрипканың артқы бөлігін, қабырғаларын және ішкі қаптамасын жасау үшін, сондай-ақ бас скрипканы жөндеуге арналған кіліптер мен блоктар жасау үшін қолданылады.

Бау-бақша шаруашылығы

Еуропалық Одақта жалбыз қабығының сулы экстракты фунгицид ретінде қолданылады. Жалбыз қабығының экстракты Еуропалық Одақта және Ұлыбританияда жүзім, алма және персик дақылдарындағы қызылша, жалбырақ бұйрасы және ұнтақтық шіруді бақылау үшін «негізгі зат» ретінде мақұлданған.

Арамшөптер

Саз тамыры кеңінен таралады және ылғалды іздеуде өте агрессивті; осы себепті, оларды тұрғын үйлерге отырғызғанда проблема тудыруы мүмкін, себебі тамырлары француз суағыздар, суағыз жүйелері, жылау плиткалары, септикалық жүйелер, дауылдық суағыз және кәріз жүйелерін бітеуімен белгілі, әсіресе ескі, плиткалық, бетондық немесе керамикалық құбырларды. Жаңа, ПВХ кәріз құбырлары біріктіру жерлерінде аз кемшіліктері бар, сондықтан саз тамырларынан туындайтын проблемаларға көбірек төзімді; сумен жабдықтау құбырларына да осы қатысты.

Басқалар

Соғыс: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сабан ағаштары Ұлыбританияның стратегиялық материалы болды. Парашютпен түсірілген барлық заттар жеңіл және берік себеттерге түсірілді: оларды кез келген пішінде жасауға болады және соққыда серпитін. Ұлыбританияда жыл сайын 630 өндіруші 7000 себетшіні жұмыспен қамтып, 2000 тоннаға жуық сабан өндірді. Лоуренс Огилви (1920 жылдары Кембридж университетінде сабан аурулары туралы магистрлік диссертациясын жазып қорғаған өсімдік патологы) Бристольдің жанындағы Лонг Эштон зерттеу станциясында жұмыс істеді және осы сабандар мен олардың ауруларымен тығыз айналысты. Өнер: Сабаннан көмір (сурет салу үшін), сондай-ақ тірі мүсіндер жасауға қолданылады, олар тірі сабан бұтақтарынан дөңгелектер мен туннельдер сияқты пішіндерге тоқылады. Сабан сабақтарынан себеттер, үш өлшемді жануарлар мен басқа да мүсіндер тоқылады. Сабан сабақтары декоративті панельдер мен обелисктер сияқты бақша элементтерін жасауға да қолданылады. Энергия: Сабанды биомасса немесе биожанармай ретінде пайдалану бойынша тәжірибелер немесе математикалық модельдер жүргізілді, оның жылдам өсуіне байланысты энергиялық орман шаруашылығы жүйелерінде. АҚШ-тағы Willow Biomass Project және Ұлыбританиядағы Energy Coppice Project сияқты жобалар арқылы басқа елдерде де бағдарламалар әзірленуде. Сабанды көмір өндіру үшін де өсіруге болады. Қоршаған орта: Сабанды болашақта сарқынды суларды биофильтрациялау үшін (фиторемедиация және жерді қайта қалпына келтіру) пайдалану мүмкіндігі зерттелді, бірақ бұл коммерциялық тұрғыдан тиімді емес. Олар өзен жағалауларын бекіту (биоинженерия), беткейлерді тұрақтандыру, топырақ эрозиясын бақылау, қоршау және желден қорғау, сондай-ақ жабайы жануарлардың мекендеу ортасы үшін қолданылады. Сабандар көбінесе өзендердің жағалауына отырғызылады, осылайша олардың өрілген тамырлары жағалауды судың әсерінен қорғайды. Тамырлары көбінесе олардан өсетін сабақтан ірі болады. Тағам: Бұрын кедей адамдар пісірілген сабанның гүлшоғырларын жеп, одан қою тағам дайындаған. Ішкі қабығын, жас жапырақтары мен жер астындағы өскіндерін шикі немесе пісірілген күйінде жеуге болады.

Warfare: Surprisingly, throughout World War II, willows were a British strategic material. Everything dropped by parachutes was dropped in baskets – light and strong: they could be made in any shape, and bounced on impact. British production of willows was about 2000 tonnes per year by some 630 manufacturers employing 7000 basket makers. Lawrence Ogilvie (a plant pathologist who had studied and written his 1920s Cambridge University master's degree thesis about willow diseases) worked at Long Ashton Research Station, near Bristol and was much involved with these willows and their diseases. Art: Willow is used to make charcoal (for drawing) as well as living sculptures, woven from live willow rods into shapes such as domes and tunnels. Willow stems are used to weave baskets and three dimensional sculptures of animals and other figures. Willow stems are also used to create garden features, such as decorative panels and obelisks. Energy: There have been experiments or mathematical models in using willows for biomass or biofuel, in energy forestry systems, due to its fast growth. Programs in other countries are being developed through initiatives such as the Willow Biomass Project in the US, and the Energy Coppice Project in the UK. Willow may also be grown to produce charcoal. Environment: There has been research into possibly using willows for future biofiltration of wastewater (i. e. phytoremediation and land reclamation), although this is not commercially viable. They are used for streambank stabilisation (bioengineering), slope stabilisation, soil erosion control, shelterbelt and windbreak, and wildlife habitat. Willows are often planted on the borders of streams so their interlacing roots may protect the bank against the action of the water. The roots are often larger than the stem which grows from them. Food: Poor people at one time often ate willow catkins that had been cooked to form a mash. The inner bark can be eaten raw or cooked, as can the young leaves and underground shoots.

Мәдениет

Биіктал 23:40-та айтылғандай, сабан – яһудилердің Суккот немесе Шатырлар мейрамымен байланысты төрт түрдің бірі. Сонымен қатар, сабан бұтақтары Хошана Рабба, яғни Суккоттың жетінші күні, немесе Шатырлар мейрамы кезінде де қолданылады. Буддизмде сабан бұтағы – Kwan Yin, жанашырлық бодисатвасының басты атрибуттарының бірі. Православ шіркеулері Пальма жексенбісінде құрмалардың орнына көбінесе сабан бұтақтарын қолданады. Қытайда кейбір адамдар қабірлерді тазарту немесе Цинмин мейрамы күні сабан бұтақтарын алып жүреді. Сонымен қатар, сабан бұтақтары қақпаларға және/немесе есіктерге қойылады, бұл Цинминде жүрген зұлым рухтарды сүртіп тастауға көмектеседі деп санайды. Аңыз бойынша, Цинмин мейрамында жер астының билеушісі өлгендердің рухтарына жерге оралуға мүмкіндік береді. Олардың қасында болу әрдайым қолайсыз болғандықтан, сабан бұтақтары оларды қашықтықта ұстайды. Мейірімділік құдайы Гуаньиннің дәстүрлі суреттерінде ол көбінесе тасқа отырғызылып, оның жанында су құйылған вазада сабан бұтағы бар. Құдайы осы құпия суды және бұтақты жын-перілерді қашу үшін қолданады. Таоист сыйқыршылары өлгендердің рухтарымен байланыс орнату үшін сабан ағашынан жасалған кішкентай ою-өрнекті де қолданады. Сурет төменгі әлемге жіберіледі, онда тәнсіз рух оған кіреді деп есептеледі және қайтып оралғанда тірі қалған туыстарына қажетті ақпаратты береді. Көптеген Шығыс Азия елдерінің мәдениетінде, әсіресе Қытай мен Жапонияның қаламмен боялған суреттерінде, сабан атақты тақырып болып табылады. Жосон династиясының ортасында өмір сүрген Хонранг есімді гисанг (корейлік куртизан) "Кешке жаңбыр жауғанда саз жанында" деген өлеңін жазды, оны ол өзінің сүйіктісіне (Чой Гён Чанг) берді. Хонгранг: Мен төсегіңдегі саз боламын. Жапон дәстүрінде сабан жындылармен байланысты. Көпшілік арасында арман – құс өскен жерде пайда болады деген пікір кең тараған. Саз ағаштары халық аңыздары мен аңыздарда да жиі кездеседі. Ағылшын фольклорында саз ағашы өте қауіпті, тамырмен құлап, саяхатшыларды қуып жетуі мүмкін деп есептеледі. Римнің жеті төбесінің бірі – Виминаль төбесі өзінің атауын латын тілінен аударғанда, viminia (көпше түрі) деген сөзді білдіреді. Ханс Кристиан Андерсен "Саз астында" (1853) атты әңгімені жазды, онда балалар "саз әке" деп аталатын ағашқа және "көктем ана" деп аталатын басқа тұлғаға сұрақтар қояды. "Жасыл саз" – жапондық арбалы оқиға, онда жас самурай саз ағашымен рухани тығыз байланысы бар Жасыл саз атты әйелге ғашық болады. "Саз әйелі" де осыған ұқсас оқиға. "Саз ағашының даналығы" – Осадж ұлтының әңгімесі, онда жас жігіт саз ағашынан жауап іздейді, әңгімелесуде ағашқа "әже" деп сілтеме жасайды.

The willow is one of the four species associated with the Jewish festival of Sukkot, or the Feast of Tabernacles, cited in Leviticus 23:40. Willow branches are also used during the synagogue service on Hoshana Rabbah, the seventh day of Sukkot, or the Feast of Tabernacles. In Buddhism, a willow branch is one of the chief attributes of Kwan Yin, the bodhisattva of compassion. Orthodox churches often use willow branches in place of palms in the ceremonies on Palm Sunday. In China, some people carry willow branches with them on the day of their Tomb Sweeping or Qingming Festival. Willow branches are also put up on gates and/or front doors, which they believe help ward off the evil spirits that wander on Qingming. Legend states that on Qingming Festival, the ruler of the underworld allows the spirits of the dead to return to earth. Since their presence may not always be welcome, willow branches keep them away. In traditional pictures of the Goddess of Mercy Guanyin, she is often shown seated on a rock with a willow branch in a vase of water at her side. The Goddess employs this mysterious water and the branch for putting demons to flight. Taoist witches also use a small carving made from willow wood for communicating with the spirits of the dead. The image is sent to the nether world, where the disembodied spirit is deemed to enter it, and give the desired information to surviving relatives on its return. The willow is a famous subject in many East Asian nations' cultures, particularly in pen and ink paintings from China and Japan. A gisaeng (Korean courtesan) named Hongrang, who lived in the middle of the Joseon Dynasty, wrote the poem "By the willow in the rain in the evening", which she gave to her parting lover (Choi Gyeong chang). Hongrang wrote:

I will be the willow on your bedside. In Japanese tradition, the willow is associated with ghosts. It is popularly supposed that a ghost will appear where a willow grows. Willow trees are also quite prevalent in folklore and myths. In English folklore, a willow tree is believed to be quite sinister, capable of uprooting itself and stalking travellers. The Viminal Hill, one of the Seven Hills of Rome, derives its name from the Latin word for osier, viminia (pl.). Hans Christian Andersen wrote a story called "Under the Willow Tree" (1853) in which children ask questions of a tree they call "willow father", paired with another entity called "elder mother". "Green Willow" is a Japanese ghost story in which a young samurai falls in love with a woman called Green Willow who has a close spiritual connection with a willow tree. "The Willow Wife" is another, not dissimilar tale. "Wisdom of the Willow Tree" is an Osage Nation story in which a young man seeks answers from a willow tree, addressing the tree in conversation as 'Grandfather'.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Килер, Харриет Л. (1990). Біздің туған жеріміздің ағаштары және оларды қалай анықтау. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары. 393–395 беттер. Ньюсхолм, К. (1992). Сазгүлдер: Salix туысы. Уоррен Рен, С. С. (1992). Сазбендердің толық кітабы.