Кіріспе

Гүлді өсімдіктер отбасы

Platanaceae, "жапырақты қарағайлар отбасы", – Proteales қатарына жататын гүлді өсімдіктер отбасы. Отбасы тек бір ғана қазіргі Platanus туысынан тұрады, онда он екі белгілі түрі бар. Бұл өсімдіктер – Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында өсетін биік ағаштар. Лондондық гибридтік жапырақты қарағай әлемнің көптеген қалаларында кеңінен егіледі.

Экология

Анофильді шаңдау; гүлдеу көктемнің басында, жаңа жапырақтар шыға бастағанда басталады. Жемісті сақтайтын гүлшоғырлар піскеннен кейін әдетте бір жылдан соң, күзде түсіп қалады. Жеке жеміс денелерінің таралуы анемохорлық арқылы жүзеге асады (кейде олар су арқылы да таралады, бұл қосымша механизм). Бұл өсімдіктер қоңыржай климаттағы салқын жерлерде өседі және көбінесе өзендер мен ағындардың жағасында кездеседі. Олар құрғақ немесе тым суық аймақтарда табылмайды.

Фитохимия

Олардың құрамында тирозиннен алынған цианогенді гликозидтер, проантоцианидиндер тобына жататын флавоноидтар (мысалы, продельфинидин) және флавонолдар (каемферол, кверцетин, мирицетин) қатар, тритерпенолдар (соның ішінде бетулин қышқылы) бар. Оларда эллаг қышқылы, сапониндер және сапогениндер жоқ.

Өсіру

Бірқатар түрлердің басты қолданысы – қоңыржай аймақтардағы жаяу өтетін жерлерде көлеңке беру, әсіресе Лондон платаны (Platanus x hispanica), ол Еуропа мен Солтүстік Америкада кеңінен таралған. Ол өте төзімді, бұл гибридтік күш деп аталатын нәрсеге байланысты болуы мүмкін, бірақ аллергия тудыратын ұшқынды таратуына байланысты оны қолдануда сақтық қажет. Бастапқы түрлер де осы мақсатта өсіріледі, бірақ олар ластануға төзімділігі нашар болғандықтан және басқа да себептермен нәтижесі нашар болады. Ағашы қабылдама жасауға, қаптауға және басқа да интерьер жұмыстарына қолданылады, сонымен қатар ұзақ жанатын қасиеттері үшін де бағаланады.

Қалдықтар

Бұл тұқымдастың көптеген қазба қалдықтары Төменгі креда дәуірінен (98-113 миллион жыл бұрын, Платанокарп) табылды. Сол кездегі мысалдарда өте кішкентай (8-10 мкм) тозаң және жақсы дамыған гүл қабығы болған, ал жақшаның түбінде түк болмаған. Бұл өсімдіктің жәндіктер арқылы тозаңдануға бейімделгендігі айтылады. Орта креда дәуірінде платаноид жапырақты қазбаланған түрлер, қанатты жапырақтармен (Сапиндопсис) немесе бөлінген жапырақтармен (Дебейя, Девалькея) араласып, эоценге дейін сақталды. Platanus туысына жататын ерекше жапырақтары Палеоцен формацияларында (60 миллион жыл бұрын) кеңінен таралған. Қазіргі кездегі жалғыз Platanus туысы – тірі қазба саналатын реликт деп есептеледі. Оның саңылауларының мөлшеріне қарағанда, эволюция барысында полиплоид болған болуы мүмкін.

Жүйелі позиция

APG II жүйесі (2003) оны Proteaceae тұқымдастығына қосуға немесе оны жеке тұқымдас ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. APG II бұл тұқымдасты қабылдаса, ол Proteales қатарына, эвдикотылар кладына жатқызылады. Бұл 1998 жылғы APG жүйесінен шамалы өзгеше, себебі ол бұл тұқымдасты қабылдаған болатын. 1981 жылғы Кронквист жүйесі бұл тұқымдасты мойындап, оны Hamamelidales қатарына, Magnoliopsida (dicotyledons) класындағы Hamamelidae кіші класына орналастырды. Дальгрен және Торн жүйелері (1992) де бұл тұқымдасты мойындап, оны Rosanae суперқатарындағы Hamamelidales ретінде Magnoliidae sensu Dahlgren және Thorne (дикотиледон) кіші класына жатқызды. Энглер жүйесі 1964 жылғы жаңартуында да бұл тұқымдасты мойындап, оны Dicotyledoneae класының Archichlamydeae кіші класындағы Rosales ретінде орналастырды. 1935 жылы соңғы рет қайта қаралып жаңартылған Ветштейн жүйесі де бұл тұқымдасты мойындап, оны Hamamelidales ретінде Монохламидеа класының Dicotyledones класындағы Choripetalae кіші класына жатқызды. Молекулалық және морфологиялық деректерге сүйене отырып, APW (Гүлді өсімдіктер филогенезиясы веб-сайты) бұл тұқымдасты Proteales қатарына Proteaceae тұқымдастығына жақын тұқымдас ретінде орналастырады, осылайша оны осы тұқымдастың Солтүстік жарты шардагы нұсқасы деп қарастырады (AP веб-сайтына қараңыз).