Америка шағасы (Fraxinus americana) – Солтүстік Америкаға тән, жылдам өсетін ағаш. Эмеральд шаға бөгетінен қорғау қажет! Ағаштар туралы көбірек біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күл ағашының түрлері
Species of ash
Fraxinus americana, ақ күл немесе американдық күл – Солтүстік Американың шығыс және орталық бөлігіне тән, жылдам өсетін күл ағашы. Бұл түрдің өсіп-өнімді жерлердегі қатты ағаш ормандарына жататын ареалы – Жаңа Шотландиядан батысқа қарай Миннесотаға дейін, оңтүстікке Флориданың солтүстігіне дейін және оңтүстік-батысқа Шығыс Техасқа дейін созылады. Батыс Техас, Вайоминг және Колорадода оқшауланған популяциялар да табылды, ал бұл түр Гавайиде табиғи түрде тараған деп хабарланады. АҚШ-та шамамен 8 миллиард күл ағашы бар, олардың көп бөлігі ақ күл және жасыл күл ағаштарынан тұрады. Ақ күл ағаштарына 2002 жылы Мичиган штатының Детройт қаласында анықталған, қазір Шығыс Канада мен АҚШ штаттарының көп бөлігінде кездесетін, күл ағаштарын қырып тастайтын жасыл күл қоңызы (Agrilus planipennis) қауіп төндіреді. Ақ күлдің күрделі жапырақтарында әдетте бір жапыраққа 7 жапырақша келеді, ал басқа күл ағаштарында жапырақшалардың саны көбінесе өзгеріп тұрады. Melioides бөліміндегі басқа түрлер сияқты, Fraxinus americana екі үйлі, яғни еркек және әйел гүлдері бөлек өсімдіктерде пайда болады.
Fraxinus americana, the white ash or American ash, is a fast growing species of ash tree native to eastern and central North America. The species is native to mesophytic hardwood forests from Nova Scotia west to Minnesota, south to northern Florida, and southwest to eastern Texas. Isolated populations have also been found in western Texas, Wyoming, and Colorado, and the species is reportedly naturalized in Hawaii. There are an estimated 8 billion ash trees in the United States – the majority being white ash trees and green ash trees. White ash trees are threatened by the spread of the invasive emerald ash borer (Agrilus planipennis), detected in Detroit, Michigan in 2002 and now found in eastern Canada and the majority of U. S. states, whose larvae kill ash trees. The white ash's compound leaves usually have 7 leaflets per leaf whereas the counts in other ash trees more often vary. Like other species in the section Melioides, Fraxinus americana is dioecious, with male and female flowers produced on separate individuals.
Өсіру және пайдалану
Ақ күл – күнделікті қолдануда ең көп пайдаланылатын ағаштардың бірі және жоғары сұранысқа қанағат ету үшін мүмкін болған жердің барлығында өсіріледі. Ағашы ақ түсті және өте тығыз (670 кг/м³-тің 20%-ына дейін), берік және түзу талшықты. Оның түрінде қалыпты емес, биік өсетін, доминантты тәж құрылымы қалыптасады. Бұл бейсбол таяқтары мен құрал саптарын жасау үшін дәстүрлі таңдаулы ағаш. Ағаштан жиһаз және еден жабдықтарын жасау да ыңғайлы. Бір зерттеуде оны сегіз басқа түрмен салыстырғанда, кесу тақталарын жасауда ең жоғары бактерияға қарсы белсенділігі байқалды. Ағаш өңдеушілер ағашты негізінен ішкі жұмыстарда қолданады, себебі ол топырақпен тікелей жанасқанда тез бұзылады. Дұрыс өңделген жағдайда, ол жарамды ұзын садаққа айналады. Ағаш 1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың ортасына дейін төбелік желдеткіштердің қанаттарында қолданылған, бірақ кейде олар пластикпен құмыра сияқты жасалған. Қазіргі таңда көптеген елдерде төбелік желдеткіштердің қанаттарында қолданылмайды. Ақ күл, жасыл күлге қарағанда, өсіруде сирек кездеседі, себебі ол қалалық ластанудан және топырақтың тығыздалуынан алыс, бұзылмаған ормандық жерлерді ұнатады. Кейде оны тұрақты және әдемі күзгі түстері үшін отырғызады, олар әдетте басқа күл түрлерінің біртекті сары түсіне қарағанда, жарқын қызыл және қызыл түстерде болады. Ақ күлдің өсірілуі Солтүстік Америка құрлығында әртүрлі. Мысалы, Чикаго қаласының аймағында 2010 жылғы статистика бойынша, көшеде өсетін ағаштардың ең көп тараған түрі – ақ күл, ол 6,2% құрайды. Үшінші орында тұрған жасыл күл (4,9%) ескерілгенде, күл қалалық көшелердегі ағаштардың 11% құрайды, ал тек Кук округінде 13 648 044 миллион ағаш бар. Күзгі қызғылт күл немесе Юнгер, американдық ақ күлдің қызғылт жапырақтары үшін таңдалған жабайы түрі, Висконсин университетінің бағбаншысы Карл Юнгермен Айова штатының Ватерлоо қаласындағы МакКей балабақшасында ашылған. 1956 жылы енгізілгеннен кейін ол тез арада ең танымал және ең қымбат ландшафттық өсімдікке айналды, қымбат гинкго, Лондон платаны және ақ/жылқы еменнен де асып түсті. Билтмор күлі сияқты туыс түрлер кейде ақ күлдің бір түрі ретінде қарастырылады. Басқа таксономистер Билтмор күлінің жеке түр екенін (Fraxinus biltmoreana) айтады. Солтүстік Американың тума күл ағаштарының түрлері Солтүстік Америка бақалары үшін маңызды тамақ көзі болып табылады, себебі ағаштардан түскен жапырақтар, әсіресе, шабақтар (уақытша және тұрақты), үлкен су тобырлары және басқа да су көздерінде тамақтануға өте қолайлы. Күлдің орнын алып жатқан қызыл жапырақты қарағай сияқты түрлер бақалар үшін тамақ көзі ретінде нашар, нәтижесінде бақалардың тіршілік ету деңгейі төмендеп, олардың мөлшері кішірейеді.
White ash is one of the most used trees for everyday purposes and, to keep up with high demand, is cultivated almost everywhere possible. The wood is white and quite dense (within 20% of 670 kg/m3), strong, and straight grained. Its species produces an ideal, atypical dominant excurrent structured crown. It is a traditional timber of choice for production of baseball bats and tool handles. The wood is also favorable for furniture and flooring. A study compared it to eight other different species, and it showed the highest antibacterial activity in the context of manufacturing chopping boards. Woodworkers use the timber mainly for interior uses due to high perishability in contact with ground soil. It makes a serviceable longbow if properly worked. The wood was used in ceiling fan blades from the 1970s through the mid 1980s, though cane was sometimes simulated with plastic then. It is no longer used for ceiling fan blades in most countries. White ash is not seen in cultivation as often as green ash, due to its preference for undisturbed forest sites away from urban pollution and soil compaction. It sometimes has been planted for its consistently reliable autumn colors, which typically are bright orange and red hues as opposed to other species of ash that produce a uniform yellow color. Cultivation of white ash differs across North American continent. For example, within the City of Chicago region, 2010 statistics show most common street tree species is white ash at 6.2%. Along with third ranked green type at 4.9%, ashes combine to make up 11% percent of the city's street trees, with an overall population of 13,648,044 million standing ashes within Cook County alone. Autumn Purple, or Junginger, a wild variety of American white ash selected for its purple leaf color, was discovered by University of Wisconsin horticulturist Karl Junginger of McKay Nursery in Waterloo, Iowa. After its introduction in 1956, it quickly became the most popular and most expensive landscaping selection, surpassing the high priced ginkgo, London plane and white/burr oak. A related species, Biltmore ash, is sometimes treated as a variety of white ash. Other taxonomists argue that Biltmore ash is its own species (Fraxinus biltmoreana). North American native ash tree species are used by North American frogs as a critical food source, as leaves that fall from the trees are particularly suitable for tadpoles to feed upon in ponds (both temporary and permanent), large puddles, and other water sources. Species such as red maple, which are taking the place of ash due to the ash borer, are much less suitable for the frogs as a food source—resulting in poor frog survival rates and small frog sizes.
Смарагдтық күл бұрғылаушы
ЕАБ (Agrilus planipennis) – Азияға тән жасыл қоңыз. Солтүстік Америкада ЕАБ инвазивті түр болып саналады және тараған аймағында күл ағаштарына қатты зиян келтіреді. Бұл жәндіктің келтіретін зияны каштанаттың қурауы мен голландтық шырша ауруының зиянымен шайқасады. Зиянды салыстыра келгенде, каштанат қурауы салдарынан шамамен 3,5 миллиард каштанат ағашы қырылса, Огайо штатында ғана 3,5 миллиардтан астам күл ағашы бар. Голландтық шырша ауруы 200 миллион шыршаның өліміне себеп болды, ал ЕАБ АҚШ-та 7,5 миллиард күл ағашына қауіп төндіреді. Бұл жәндік Солтүстік Американың Fraxinus туысына қауіп келтіреді. 1990 жылдары АҚШ және Канадаға әкелінгеннен кейін, 2002 жылы анықталғаннан бастап, ол он бір штатқа және Канаданың іргелес аймақтарына тарады. Қазірге дейін кем дегенде 50 миллион күл ағашы құрбан болды және Солтүстік Америкадағы күл ағаштарының көп бөлігіне қауіп төндіріп тұр. Ақ күл, жасыл күлге қарағанда ЕАБ-қа сәл кедергі келтіреді, бірақ бұл ақ күлдің ландшафт дизайнында осыншалықты кеңінен қолданылмауы немесе жоғары стресстік ортаға орналастырылмауымен байланысты болуы мүмкін. Зақымдалған ағашты тамыз және қыркүйек айының соңғы апталарында жапырақтарының ерте түсіп, сарғуынан тануға болады. ЕАБ ресми түрде анықталғанға дейін, мұндай құрғау белгілері күлдің сарғаюы деп аталатын тамыр жүйесінің ауруынан туындаған деп есептелді. Бұл жәндіктің әлсіз ағаштардың мүмкіндігін пайдаланып, зиян келтіргені болжалды. Басқа да анықталатын белгілерге жоғарғы жапырақтарының құрғауы, эпикормдық бүршіктер, қабықтың зақымдануы, личинкалардың жасаған галереялары және деформацияланған шығу тесіктері жатады. "Жазық бас" қоңызы толық дамығаннан кейін, ағаштан, осы жағдайда, деформацияланған "D" әрпі пішіндес тесік арқылы шығады. Бұрын, егер қандай да бір белгілер көріне бастаса немесе ағаш зақымданса, оны емдеу үшін кеш болады деп есептелді. Бүгінде, тек ағашты жеке-жеке диагностикалайтын мамандар ғана мұндай шешімдерді жасай алады.
The emerald ash borer (Agrilus planipennis), also commonly known by the acronym EAB, is a green beetle native to Asia. In North America, the EAB is an invasive species, highly destructive to ash trees in its introduced range. The damage of this insect rivals that of chestnut blight and Dutch elm disease. To put its damage in perspective, the number of chestnuts killed by the chestnut blight was around 3.5 billion chestnut trees while there are 3.5 billion ash trees in Ohio alone. Dutch elm disease killed only 200 million elm trees while EAB threatens 7.5 billion ash trees in the United States. The insect threatens the entire North American genus Fraxinus. Since its introduction into the United States and Canada in the 1990s, and its subsequent detection in 2002, it has spread to eleven states and adjacent parts of Canada. It has killed at least 50 million ash trees so far and threatens to kill most of the ash trees throughout North America. White ash exhibits a little more resistance to the EAB than green ash, which has nearly no resistance; however this could also possibly be due to white ash not being used in landscaping as extensively or placed in high stress environments. An infested tree can be recognized by premature fall color and leaf senescence observed on affected branches between August and last week of September. Before the EAB was officially identified, such dieback symptoms were thought to have been caused by a vascular disease classified as ash yellows. It was assumed damage was caused by the EAB taking advantage of weakened trees. Other recognizable signs regularly observed have been upper crown dieback, epicormic shoots or sprouts, bark lesions, frass filled larval galleries, and deformed exit holes. When the "flatheaded" beetle has fully developed, it will bore out of the tree, in this instance, with a hole in a deformed "D" shape. In past it was assumed, once any symptoms had started to show, or once a tree had become infested, it was likely too late to begin management. Today only on site professionals diagnosing an individual tree can responsibly make such determinations.
Ащы саңырауқұлақтың ауруы
Hymenoscyphus fraxineus – күл ағаштарына шабуыл жасайтын саңырауқұлақ ауруы. Бұл ауру жапырақтардың түсуіне, ағаш басының құрғауына және қабықта зақымдануға себеп болады. Бұл саңырауқұлақ көбінесе тікелей де, жанама да ағаштың иммунитетін әлсіретіп, оны жәндіктер мен патогендердің шабуылына осал етеді, сондықтан одан өлімге алып келеді. Осы себепті, жас ағаштар көбірек зардап шегеді, ал толық пісіп жетілген күл ағаштары көбейіп ұрпақ беруге қабілетті болмайды. Ауру Еуропаның көп бөлігіне тараған және Ұлыбританияда анықталған, бірақ Солтүстік Америкада әлі табылмаған. Қауіптің масштабы әлі толық белгілі емес, бірақ Еуропа мен Ұлыбританияның күл ағаштарының ландшафтына елеулі зиян келтіруі мүмкін деп саналады.
Hymenoscyphus fraxineus is a fungal disease that attacks ash trees. The disease causes leaf loss, crown dieback, and lesions in the bark. This fungus is, for the most part, fatal, both directly and indirectly, by weakening the tree's immune system so that it is more susceptible to attacks from pests or pathogens. Because of this, younger trees are more affected, and fully mature ash trees are incapable of living long enough to reproduce. The disease has spread over most of Europe and has been confirmed in Britain, however, it has not yet been found in North America. The scale of the threat is not yet known, but is thought to be able to cause significant damage to the ash landscape of Europe and the UK.