Қайын тұқымдасының өсімдіктері: Алдерлер туралы мәліметтер

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы, қайын тұқымдасы (Betulaceae)

Алдерлер – қайын тұқымдасы (Betulaceae) туысына жататын ағаштар. Бұл туысқа шамамен 35 түрі бар, олардың ішінде бір үйлі (моноэцисті) ағаштар мен бұталар бар, кейбіреулері үлкенге жетеді. Олар солтүстік умерен аймақта кеңінен таралған, ал кейбір түрлері Орталық Америкаға, сондай-ақ Солтүстік және Оңтүстік Анд тауларына дейін жетеді. Alnus matsumurae Alnus nepalensis Alnus oblongifolia Alnus orientalis Alnus rhombifolia Alnus rohlenae Alnus balatonialis Alnus cuneata Alnus dimitrovii Alnus djavanshirii – Иран Alnus dolichocarpa – Иран Alnus figerti Alnus frangula Alnus gigantea Alnus glandulosa Alnus henedae Alnus hybrida Alnus laciniata Alnus lobata Alnus microphylla Alnus obtusifolia Alnus oxyacantha Alnus subrotunda Alnus vilmoriana Alnus washingtonia

Ормандық түрлердің азотты бекітуі мен сабақтастығы

Ол, әсіресе, актиномицет, талшықты, азотты бекітетін бактерия Frankia alni-мен маңызды симбиотикалық қарым-қатынасы үшін белгілі. Бұл бактерия тамыр түйіндерінде кездеседі, олардың көлемі адамның жұдырығындай, көптеген кішкентай бөліктері бар және ашық қоңыр түсті. Бактерия ауадан азот сіңіріп, оны ағашқа жеткізеді. Ал алдер бактерияға фотосинтез арқылы шығаратын қантты береді. Осы өзара тиімді қарым-қатынастың нәтижесінде алдер өсетін топырақтың құнарлылығын арттырады және алғашқы түр ретінде ол келесі түрлерге қосымша азот беруге көмектеседі. Қызыл алдер көп болғандықтан орман топырағын байыту үшін азоттың көп мөлшерін береді. Қызыл алдер топыраққа жылына 200-300% азот жеткізеді. Аляскадан Орегонға дейін Alnus viridis subsp. sinuata (A. sinuata, Sitka Alder немесе Slide Alder), кері қайтып жатқан мұздықтардың табанында жаңа, қиыршықты жерлерді дамытады. Зерттеулер көрсеткендей, ситка алдерінің бұталы түрі жылына орташа есеппен топыраққа азот қосып, құнарсыз мұздық жерді қылқан жапырақты орманды қолдауға қабілетті топыраққа айналдырады. Алдерлер су тасқыны, дауыл, өрт, жер сілкінісі және т.б. жағдайлардан зардап шеккен аймақтарды отарлаушы алғашқы түрлердің арасында жиі кездеседі. Алдер тоғайлары көбінесе табиғи өртке қарсы кедергі ретінде қызмет етеді, өйткені бұл кең жапырақты ағаштар қылқан жапырақты ағаштарға қарағанда әлдеқайда аз тұтанады. Олардың жапырақтары мен жапырақтары отты жақсы өткізбейді, ал олардың жұқа қабығы оларды жеңіл беткі өрттерден қорғайды. Сонымен қатар, алдер тұқымының жеңіл салмағы желмен оңай таралуына мүмкіндік береді. Ол 25 жыл бойы жағалаудағы Дуглас шыршасынан өсіп шықса да, көлеңкеге төзімді емес және 100 жылдан аса өмір сүреді. Қызыл алдер – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ең ірі алдер және солтүстік-батыстағы жағалаудағы ең көп және коммерциялық маңызды кең жапырақты ағаш. Диаметрі диаметрдегі қызыл алдер тоғайлары Каскадтардың батысындағы жас Дуглас шыршалары ормандарымен араласады, шамамен алпыс жылда ең биік биіктікке жетеді, содан кейін жүрек шіріуімен зардап шегеді. Алдерлер өз орнын басатын алып шоқ жапырақтылар үшін қолайлы жағдай жасауға көмектеседі және ақуызға бай болуы мүмкін. Олар ащы және жағымсыз дәмді, бірақ тіршілік ету үшін пайдалы. Кейбір алдер түрлерінің ағашы көбінесе кофе, лосось және басқа да теңіз өнімдері сияқты түрлі тағамдарды түтіндеу үшін қолданылады. Алдер суға батып кеткенде өте тұрақты және мыңдаған жылдар бойы пирлер мен кемежайлар үшін тіреулер ретінде қолданылған. Венецияның негізін құрайтын тіректердің көбісі алдер ағаштарынан жасалған. Алдер қабығында денеде салицил қышқылына айналатын қабынуға қарсы салицин бар. Кейбір америкалықтар қызыл алдердің (Alnus rubra) қабығын улы еменді, жәндіктер тістегенді және терідегі қабынуды емдеу үшін қолданады. Қара аяқты үндістер лимфа аурулары мен туберкулезді емдеу үшін қызыл алдер қабығынан жасалған инфузияны дәстүрлі түрде қолданған. Соңғы клиникалық зерттеулер қызыл алдер құрамында бетулин мен люпеол бар екенін растады, бұл заттар түрлі ісіктерге қарсы тиімді. Американың кейбір жергілікті халықтары кинникинник деп аталатын қоспаны темекіге тартады. Алдер Австрияның Гроссарль қаласының гербінде бейнеленген. Электр гитаралары, әсіресе Fender Musical Instruments Corporation компаниясы шығарған гитаралар, 1950 жылдан бастап алдер корпустарымен жасалды. Алдер оның қатты және тепе-теңдігі үшін бағаланады, әсіресе махоганмен салыстырғанда, көптеген электр гитараларын өндірушілер қабылдаған. Әдетте ол мөлдір емес лакпен (нитроцеллюлоза, полиуретан немесе полиэстер) аяқталады, өйткені онда айқын дән жоқ. Ағаштан жасалған жиһаз, шкафтар және басқа да бұйымдар жасауда пайда болады. Бұл қолданбаларда жоғарыда аталған оның көрнекті дәнінің жоқтығы, көбінесе дуб, күл немесе фигуралы кеспеағаш сияқты боялған ашық ағаштармен немесе терек немесе жаңғақ сияқты қараңғы ағаштармен қапталады. Алдер қабығы мен ағашта (мысалы, емен мен тәтті қаштан) танин бар және дәстүрлі түрде былғарыны күйдіру үшін қолданылады. Сондай-ақ, сырт қабығынан қызыл бояу, ішкі қабығынан сары бояу алуға болады.

Alder is particularly noted for its important symbiotic relationship with Frankia alni, an actinomycete, filamentous, nitrogen fixing bacterium. This bacterium is found in root nodules, which may be as large as a human fist, with many small lobes, and light brown in colour. The bacterium absorbs nitrogen from the air and makes it available to the tree. Alder, in turn, provides the bacterium with sugars, which it produces through photosynthesis. As a result of this mutually beneficial relationship, alder improves the fertility of the soil where it grows, and as a pioneer species, it helps provide additional nitrogen for the successional species to follow. Because of its abundance, red alder delivers large amounts of nitrogen to enrich forest soils. Red alder stands have been found to supply between of nitrogen annually to the soil. From Alaska to Oregon, Alnus viridis subsp. sinuata (A. sinuata, Sitka Alder or Slide Alder), characteristically pioneer fresh, gravelly sites at the foot of retreating glaciers. Studies show that Sitka alder, a more shrubby variety of alder, adds nitrogen to the soil at an average rate of per year, helping convert the sterile glacial terrain to soil capable of supporting a conifer forest. Alders are common among the first species to colonize disturbed areas from floods, windstorms, fires, landslides, etc. Alder groves often serve as natural firebreaks since these broad leaved trees are much less flammable than conifers. Their foliage and leaf litter does not carry a fire well, and their thin bark is sufficiently resistant to protect them from light surface fires. In addition, the light weight of alder seedsnumbering allows for easy dispersal by the wind. Although it outgrows coastal Douglas fir for the first 25 years, it is very shade intolerant and seldom lives more than 100 years. Red alder is the Pacific Northwest's largest alder and the most plentiful and commercially important broad leaved tree in the coastal Northwest. Groves of red alder in diameter intermingle with young Douglas fir forests west of the Cascades, attaining a maximum height of in about sixty years and then are afflicted by heart rot. Alders largely help create conditions favorable for giant conifers that replace them. and may be rich in protein. Reported to have a bitter and unpleasant taste, they are more useful for survival purposes. The wood of certain alder species is often used to smoke various food items such as coffee, salmon, and other seafood. Alder is notably stable when immersed, and has been used for millennia as a material for pilings for piers and wharves. Most of the pilings that form the foundation of Venice were made from alder trees. Alder bark contains the anti inflammatory salicin, which is metabolized into salicylic acid in the body. Some Native American cultures use red alder bark (Alnus rubra) to treat poison oak, insect bites, and skin irritations. Blackfeet Indians have traditionally used an infusion made from the bark of red alder to treat lymphatic disorders and tuberculosis. Recent clinical studies have verified that red alder contains betulin and lupeol, compounds shown to be effective against a variety of tumors. The inner bark of the alder, as well as red osier dogwood, or chokecherry, is used by some Indigenous peoples of the Americas in smoking mixtures, known as kinnikinnick, to improve the taste of the bearberry leaf. Alder is illustrated in the coat of arms for the Austrian town of Grossarl. Electric guitars, most notably those manufactured by the Fender Musical Instruments Corporation, have been built with alder bodies since the 1950s. Alder is appreciated for its tone that is claimed to be tight and evenly balanced, especially when compared to mahogany, and has been adopted by many electric guitar manufacturers. It usually is finished in opaque lacquer (nitrocellulose, polyurethane, or polyester), as it does not have a prominent grain. As a hardwood, alder is used in making furniture, cabinets, and other woodworking products. In these applications, its aforementioned lack of prominent grain means that it is often veneered, either by stained light woods such as oak, ash, or figured maple, or by darker woods such as teak or walnut. Alder bark and wood (like oak and sweet chestnut) contain tannin and are traditionally used to tan leather. A red dye can also be extracted from the outer bark, and a yellow dye from the inner bark.

Мәдениет

Ерманно Ольмидің "Ағаштан жасалған сандал ағашы" (L'Albero Degli Zoccoli, 1978) фильмінің атауында қолданылатын қарағаш ағашы, дәл осы фильм сюжетіндегідей, сандал жасау үшін әдетте пайдаланылады.