Кіріспе

Көлеңке (Fraxinus quadrangulata), көк көлеңке деп те аталады, негізінен АҚШ-тың Оклахомадан Мичиганға дейінгі орталық бөлігінде, сондай-ақ Кентуккидің Блюграсс аймағында және Теннессидің Нэшвилл бассейнінде өсетін көлеңке түрі. Жекелеген популяциялары Алабама, Оңтүстік Онтарио және Аппалачи тауларының шағын аудандарында кездеседі. Әдетте 120–600 метр биіктіктегі әктас сияқты карбонатты субстраттарда, әктас беткейлерінде және ылғалды аңғар топырақтарында өседі.

Сипаттама

Көк күл – орташа мөлшердегі жапырақты ағаш, әдетте 10–25 м биіктікке жетеді, ал діңінің диаметрі 50–100 см. Бұтақтарында әдетте төрт коркалы қырқалар болады, бұл ерекшелік оларға тікбұрышты пішін береді (көлденең қимада), сондықтан түрдің атауы quadrangulata, яғни «төрт бұрышты» деген мағынаны білдіреді. Қысқы бүршіктері қызғылт қоңыр түсті. Жапырақтары 20–38 см ұзындығында, 5–11 (көбінесе 7) жапырақшадан тұрады, жапырақшалар 7–13 см ұзындығында және 2,5–5 см енінде, тісті жиектері және қысқа, бірақ айқын жапырақ сағақтарымен ерекшеленеді. Гүлдері кішкентай, күлгін түсті және жапырақтар пайда болмас бұрын ерте көктемде гүлдейді. Жемісі – қанатты самар, ұзындығы 2,5–5 см, ені 6–12 мм. Солтүстік Американың тума күл ағаштары Солтүстік Америка бақалары үшін маңызды тамақ көзі болып табылады, себебі ағаштардан түскен жапырақтар дерікөздерге тоғандарда (уақытша және тұрақты), үлкен шұңқырларда және басқа да су көздерінде тамақтануға өте қолайлы. Күлдің орнын алып жатқан қызыл жапырақтың (red maple) сияқты түрлер бақалар үшін тамақ ретінде әлдеқайда қолайсыз – нәтижесінде бақалардың тіршілік ету көрсеткіштері төмендеп, олардың мөлшері кіші болады.

Қорғау мәртебесі

2014 жылғы мәліметтер бойынша, көк күл зөміргүл күл бұрғышының таралуына қатысты Солтүстік Америкадағы басқа күл түрлерімен салыстырғанда аз қорқауға ұшыраған. Бұл жат ағылшын қоңызы 2002 жылы Солтүстік Америкада алғаш рет анықталғаннан бері осы ағаш өсетін көптеген аймақтарға тарады. Көк күлдің шамамен 60-70 пайызы сақталса, қара күл және жасыл күл сияқты басқа күл түрлерінің 99 пайызы зөміргүл күл бұрғышынан қырылады. 2017 жылы көк күл, сондай-ақ АҚШ-тың шығысында өсетін қара күл, жасыл күл және ақ күл сияқты басқа күл түрлері де IUCN ұйымы тарапынан жоғары деңгейдегі қауіпті түрлер тізіміне енгізілді. Бұл, осы ағаштардың табиғи ареалында зөміргүл күл бұрғышының санының күрт өсуіне байланысты.