Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голланд сәулетшісі, қала құрылысшы және жиһаз дизайні шебері
Dutch architect, urban planner and furniture designer
Март Стам (5 тамыз 1899 – 21 ақпан 1986) – голланд сәулетшісі, қала құрылысшы және жиһаз дизайні шебері. Стам өте жақсы байланыстарға ие болды, оның мансабы 20 ғасыр еуропалық сәулет тарихындағы маңызды кезеңдермен байланысты, соның ішінде консольдік креслоның ойлап табылуы, Баухауста оқыту, Вайсенхоф эстатесына үлес қосу, Ван Нелле фабрикасы (Роттердамдағы маңызды модернистік нысан), Эрнст Майдың «Жаңа Франкфурт» тұрғын үй кешендері үшін ғимараттар салу, одан кейін КСРО-дағы идеалистік Май бригадасымен жұмыс істеу, Амстердамда және соғыстан кейінгі Шығыс Германияда оқытушылық қызмет атқару. Нидерландыға оралғаннан кейін ол соғыстан кейінгі жаңғыртуға үлес қосты және ақырында Швейцарияда зейнетке шықты (немесе өзін-өзі оқшаулады), сонда қайтыс болды. Оның дизайн философиясы функционализм мен ғылыми коммунизмнен шабыт алды, ал оның дизайн стилі 1920 жылдардағы Германиядағы депрессия кезінде пайда болған «Жаңа обьективтілік» өнер қозғалысына сай келеді, ол экспрессионистік сәулеттен туындаған қарсы бағыт болды.
Mart Stam (August 5, 1899 – February 21, 1986) was a Dutch architect, urban planner, and furniture designer. Stam was extraordinarily well connected, and his career intersects with important moments in the history of 20th century European architecture, including the invention of the cantilever chair, teaching at the Bauhaus, contributions to the Weissenhof Estate, the Van Nelle Factory, (an important modernist landmark in Rotterdam), buildings for Ernst May's New Frankfurt housing estates, followed by work in the USSR with the idealistic May Brigade, to teaching positions in Amsterdam and post war East Germany. Upon return to the Netherlands he contributed to postwar reconstruction and finally retired, (or rather self isolated), in Switzerland, where he died. His design philosophy was inspired by both functionalism and scientific communism and his style of design is in line with the New Objectivity, an art movement formed during the depression in 1920s Germany, as a counter movement and an outgrowth of expressionist architecture.
Ерте өмір және білім
Мартинус Адрианс Стам 1899 жылғы 5 тамызда Нидерландының Пурмеренд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – қалалық салық жинаушы Арий Стам, ал анасы – Алида Гертруида, туған тегі де Грот, ол қоғамдық өмірге белсенді қатысқан. Ол Пурмерендтегі жергілікті мектепте оқыды, содан кейін 1917-1919 жылдар аралығында Амстердамда сурет салу бойынша ұлттық үлгідегі мектепте (Rijksnormaalschool for Teekenonderwijs) екі жылдық оқудан өтті. 1919 жылы біліктілік алғаннан кейін, Стам Роттердамдағы сәулет фирмасында суретші болып жұмыс істеді. Біліктілігі мен алғашқы кәсіби жолының арасында ол "Біз әлемді өзгертуіміз керек" деп батыл айтты. Сәулет фирмасын сәулетші Гранпре Мольер басқарды. Гранпре Мольер дәстүрлі бағыттағы маман болған және Стамнан өзгеше стильде жобалау жасаған, сондықтан ол Гранпре Мольердің кеңсесіне қайта оралды. Кейін, 1920 жылы, ол Гаага қаласының оңтүстік-батысқа қарай кеңеюі үшін қала құрылысы конкурсына қатысты. Бұл жоспар көптеген ұсыныстардан ерекшеленді, себебі ол қасақана монументалдықтан аулақ болды және көлік ағынының тегіс болуына негізделді. Оның ең басты ерекшелігі – жолдар бастапқыда жағалауға параллель жүріп, кейін батысқа бұрылып, саябақ пен жағажайда аяқталады. Осы екі мәселе, яғни жаңа көлік түрлері қаланың морфологиясын анықтауы керек және "барлық түрдегі әшекейлеу немесе театрлық элементтерден қашу керек" – Март Стамның шығармашылығындағы негізгі принциптерге айналды. Жобаға сыйлық берілмеді, бірақ Стам кейіннен осы жобаны өздігінен жариялады.
Martinus Adrianus Stam was born in Purmerend, The Netherlands, on 5 August 1899 to a municipal tax collector, Arie Stam and his wife Alida Geertruida, née de Groot, who was very engaged socially. He attended a local school in Purmerend, before training in Amsterdam at the National Standard School for Education in Drawing (Rijksnormaalschool for Teekenonderwijs) for two years between 1917 and 1919. After qualifying in 1919, Stam began working as a draftsman with an architectural firm in Rotterdam. He boldly stated between his qualification and first career that "We have to change the world". The architectural firm was run by the architect Granpré Molière. Granpré Molière was a traditionalist, and had a different style of design to Stam, and returned to the office of Granpré Molière. Later that year, in 1920, he entered an urban design competition to draw up city plans for the southwesterly expansion of the city of The Hague. The plan deviated from most entries in the sense that it was deliberately anti monumental and predicated on a smooth flow of traffic. Its main striking feature was that the roads first ran parallel to the coast before curving west and terminating in parkland and the beach. These two concerns, i. e. that new modes of transport should govern city morphology, and that "all forms of embellishment or theatrical elements ought to be avoided" became mainstays in Mart Stam's oeuvre. The scheme was not awarded a prize, but Stam later self published the design.
Соғысқа дейінгі жылдар Германияда
1922 жылдың соңына қарай Стам Берлинге көшіп, онда Жаңа объективтілік сәулетшісі ретінде өзінің стилін дамыта бастады. Берлиндегі оның алғашқы маңызды жұмысы көрнекті сәулетші Макс Тауттың жетекшілігімен жасалды. Стамға Германия бойынша әртүрлі ғимараттарды жобалау тапсырылды, атап айтқанда, Дюссельдорфтағы Германия кәсіби одақтар федерациясы ғимаратын жобалауда Таутқа көмектесті. Осы кезде ол орыс авангардист архитекторы Эль Лиссицкиймен танысты. 1924 жылы Лиссицкий таңғажайып Wolkenbügel, яғни «бұлт темір» / «аспан ілгегін» жобалады – 3 металл тіреуі бар, Т-әріпі пішіндес аспан қызыл жол, ол Адольф Бехненің «Der Moderne Zweckbau» кітабының мұқабасында пайда болды және Лиссицкийдің Мәскеудегі ASNOVA News (Жаңа Архитекторлар Ассоциациясы журналы) конструктивистік архитектуралық шолуында жарияланған мақалаларында, сондай-ақ неміс өнер журналы Das Kunstblatt-та жарияланды. Альфред Ротпен бірге Стам Wolkenbügel дизайнын бетоннан жасалған, тіреу аяқтарында бірден көтерілген жолақ ретінде қайта өңдеді. Ешқашан салынбағанымен, екі ұсыныс та Американың капиталистік қалаларының аспан қызыл жолдарына социалистік жауап ретінде қарастырылды. Орындылық жағынан қасақана көлденең бағытталған ғимараттар Мәскеудің сақиналық жолының негізгі қиылыстарына орналастырылды және қала қақпаларының символдық бейнесін қалыптастыру үшін салыстырмалы түрде төмен биіктікте салынды. 1924 жылы Март Стам Лиссицкиймен бірге Базельде ABC Beiträge zum Bauen («Құрылысқа үлес») журналын құрды. Бұл авангардтық журналдың ерекшелігі – оның қазіргі заманғы сәулетке Neue Sachlichkeit («Жаңа объективтілік») баламаларын polemikalyқ түрде пайдалануы, тіпті ол басқа модернистердің ұсыныстарын үлкен әсермен қайта өңдеді. Сондықтан, оның аз таралғанына қарамастан, ол Швейцарияға модернизмді әкелген журнал ретінде танымал болды. Стам мен Лиссицкийден басқа редакторлар швейцариялықтар болды, олардың ішінде Ханс Шмидт, сәулетші және болашақ Баухаус директоры Ханнес Мейер, Ханс Виттвер және Эмиль Рот болды. Стам сонымен қатар 1926 жылдан 1930 жылға дейін салынған Роттердамдағы Ван Нель фабрикасының дизайнының кем дегенде бір бөлігін жасады (күні әртүрлі). Бұл кофе және шай фабрикасы әлі күнге дейін ерте модернистік өнеркәсіптік архитектураның көрнекті мысалы болып табылады және жақында кеңселерге қайта жаңғыртылды. Бұл жобаның авторлығы туралы ұятты дау Стамды кеңсе директоры және дизайнер Леендерт ван дер Влугттың кеңсесін тастап кетуге мәжбүр етті. 1964 жылғы 10 маусымда Дж. Б. Бакемаға жазған хатында Стам өзін дизайнер ретінде таныстырады, ал Л. К. ван дер Влугт клиент алдындағы соңғы жауапкершілікті мойнына алады. Берлинге көшкеннен кейін Стам стандартты газ құбырларының ұзындығы мен стандартты құбыр жалғағыштарын пайдалану арқылы болат түтікшелі консольді орындық жасады. Жаңа зерттеулер көрсеткендей, Стам 1926 жылы Tatra T12 екі есікті седан машинасында орнатылған болат түтікшелі орындықтан шабыданды. Людвиг Мис ван дер Роэ Вайсенхоф тұрақшасын жоспарлау кезінде Стамның креслодағы жұмысымен танысып, ол туралы Баухауста Марсель Брюерге айтты. 1935-1936 жылдары ол голландтық модернист сәулетші Виллем ван Тиеннің кеңсесінде жұмыс істейді. Ол өзінің әйелі Лотте Бизе және ван Тиенмен бірге Амстердамның оңтүстігінде бес үйден тұратын қатарлы үйлерді бастайды, мобильділіктің өрнегін жаңаша зерттейді. Әртүрлі жобалау конкурстарына қатысады, оның ішінде Амстердам қалалық әкімшілігі (В. ван Тийен, Х. А. Мааскант және Л. Стам Биземен), ол Ле Корбюзьенің мақтауына ие болды, және 1939 жылы Нью-Йорктегі Дүниежүзілік көрменің голланд павильоны. Бұл конкурста Стам жеңіп шықса да, жоба голландтық үлесті бақылап отырған үкімет шенеунігімен дос болған дәстүрлі сәулетші Д. Ф. Слотхоуэрге берілді. Бұл голландтық өнер қауымдастығының және MoMA директоры Альфред Баррдың наразылығына қарамастан болды. 1939 жылы Сандбергтің ұсынысы бойынша Стам Амстердамдағы Институт voor Kunstnijverheidsonderwijs, IvKNO директоры болады (қолданбалы өнер институты және қазіргі Ритевельд академиясының алдыңғысы). Нацистердің басқыншылығы кезінде Март Стам мектептегі лауазымын голландтық қарсылық күресіндегі қызметін пайдалану үшін пайдаланады. 1943 жылы екінші әйелі Лотте Бизеден ажырасады және 1946 жылы Институттағы еврей қызметкері Ольга Хеллерге үйленеді, ол соғыста жасырынуға мәжбүр болды. 1946 жылы Сандбергпен бірге «Open Oog» («Ашық көз») журналын құрып, мектепті тастау туралы ойлана бастайды. 1948 жылы ол Дрезденде, Шығыс Германияда Hochschule für Werkkunst (қолданбалы өнер колледжі) және Akademie für bildende Künste (сурет академиясы) біріктіру және қайта ұйымдастыру үшін қызметке орналасады.
By the end of 1922, Stam had moved to Berlin, where he began to develop his style as a New Objectivity architect. His first major work in Berlin was under prominent architect Max Taut. Stam was assigned to design a variety of buildings across Germany, notably assisting Taut in the design of the German Trade Union Federation Building, Düsseldorf. During this time, he met the Russian avant garde architect El Lissitzky. In 1924, Lissitzky had designed the striking Wolkenbügel, or cloud iron / sky hook, a t shaped skyscraper supported on 3 metal framed columns, which appeared on the front cover of Adolf Behne's book, Der Moderne Zweckbau, and was published in further articles written by Lissitzky for the Moscow based constructivist architectural review ASNOVA News (journal of ASNOVA, the Association of New Architects), and in the German art journal Das Kunstblatt. With Alfred Roth Stam reworked the Wolkenbügel design in concrete as a single raised bar on splayed truss legs. Although never built, both proposals were intended as socialist answers to the skyscrapers of America's capitalist cities. Deliberately horizontal in orientation, the buildings were set on the main intersections of Moscow's ring road and only rose to a relatively modest height as to form symbolic city gates. In 1924, Mart Stam co founded the magazine ABC Beiträge zum Bauen in Basel (Contributions on Building) with Lissitzky, while Lissitzky was convalescing from tuberculosis. One of the features of this avant garde magazine was its polemical use of Neue Sachlichkeit (New Objectivity) alternatives to contemporary architecture, and it would even rework proposals by other modernists to great effect. In spite of its limited print run it therefore became known as the magazine that brought modernism to Switzerland. Other editors, beside Stam and Lissitzky, were Swiss and included Hans Schmidt, the architect and future Bauhaus director Hannes Meyer, Hans Wittwer and Emil Roth. Stam is also credited for at least part of the design of the Van Nelle Factory in Rotterdam, built from 1926 through 1930 (dates vary). This coffee and tea factory is still a powerful example of early modernist industrial architecture, recently rehabilitated into offices. An embarrassing dispute over the authorship of this design caused Stam to leave the office of Leendert van der Vlugt, the principal of the office and credited designer. In a letter to J. B. Bakema dated June 10, 1964 Stam qualifies himself as contributing designer with L. C. van der Vlugt having the end responsibility towards the client. After moving to Berlin, Stam devised a steel tubing cantilever chair, using lengths of standard gas pipe and standard pipe joint fittings. New research indicates that Stam was inspired by a cantilever tubular steel seat seen installed in a 1926 Tatra T12 two door saloon car. Ludwig Mies van der Rohe became aware of Stam's work on the chair during planning for the Weissenhof Siedlung and mentioned it to Marcel Breuer at the Bauhaus. In the year 1935/36, he works at the office of Willem van Tijen, prominent Dutch modernist architect. He self initiates a row of five drive in houses with his wife Lotte Beese and van Tijen in Amsterdam South, once again exploring the expression of mobility in an innovative manner. Enters various design competitions, amongst others for the City Hall of Amsterdam (with W. van Tijen, H. A. Maaskant and L. Stam Beese), which garners praise from Le Corbusier., and the Dutch Pavilion for the 1939 World Exhibition in New York. Although Stam won this invited competition, the project went to the traditionalist architect D. F. Slothouwer, who was friends with the government official overseeing the Dutch contribution. This in spite of protests from the Dutch art community and the director of MoMA, Alfred Barr. In 1939, upon referral of Sandberg, Stam becomes director of the Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs, IvKNO in Amsterdam (Institute for Applied Arts, and the predecessor to the current Rietveld Academy). During the Nazi occupation Mart Stam uses his position at the school to employ activities in the Dutch resistance. Divorces his second wife Lotte Beese in 1943 and marries Olga Heller in 1946, a Jewish employee at the Institute who was forced into hiding during the war. Establishes the magazine Open Oog (Open Eye) with Sandberg in 1946, and starts to contemplate leaving the school. In 1948 he takes up a position in Dresden, East Germany to reorganize and combine the Hochschule für Werkkunst (College for Applied Arts) and the Akademie für bildende Künste (Academy for the Arts).
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
1948 жылдан 1952 жылға дейін ол соғыстан кейінгі Шығыс Германияға көшіп барды, онда ірі қайта құру жобалары жүргізіліп жатты. 1948 жылы ол Дрездендегі Бейнелеу өнері академиясында профессорлық қызметке тағайындалды және ауыр қираған қалалық ландшафт үшін заманауи, қатаң құрылымды жақтады. Алайда, көптеген азаматтар бұл жоспарды "қаланың өзіне жасалған шабуыл" деп қарастырып, қабылдамады, себебі ол қалған ескерткіштердің көп бөлігін жоюға әкеп соғар еді. 1950 жылы Стам Берлиндегі Жоғары өнер институтының директоры болды. 1953 жылы Амстердамға оралғаннан кейін, Стам және оның әйелі 1966 жылы Швейцарияға көшіп, қоғамдық өмірден шеттеді. Ол 86 жасында Цюрихте дүние салды.
From 1948 to 1952, he moved to postwar East Germany, with its major reconstruction projects. In 1948, he took a professorship at the Akademie der Bildenden Künste Dresden and began advocating a modern, strict structure for the heavily destroyed urban landscape, a plan which most of the citizens rejected as an "all out attack on the identity of the city", and which would have obliterated most of the remaining landmarks. In 1950, Stam became director of the Advanced Institute of Art in Berlin. Returning to Amsterdam in 1953, Stam and his wife moved to Switzerland in 1966 and withdrew from public view. He died, aged 86, in Zürich.
Мүліктік
Март Стамның барлық мүлігі Франкфурт-на-Майн қаласындағы Deutsches Architekturmuseum DAM мұражайында сақталады.
Mart Stam's complete estate is kept at the Deutsches Architekturmuseum DAM in Frankfurt am Main.