Соғыс қабірінің нысаны: Реджинальд Бломфилдтің салған кресі

Кіріспе

Сэр Реджинальд Бломфилдтің соғыс ескерткішінің дизайны

Құрбандық кресі – 1918 жылы сэр Реджинальд Бломфилдтің Императорлық соғыс қабірлері комиссиясы (қазіргі Commonwealth War Graves Commission) үшін жасаған одақтастық соғыс ескерткіші. Ол 40 немесе одан көп қабірі бар одақтастық әскери зираттарында орналасқан. Оның пішіні – созылған латын кресі, пропорциялары кельт кресіне жақын, тірегі мен көлденең бөлігі сегізбұрышты. Оның биіктігі әртүрлі, ал крестің алдыңғы жағына (кейде артқы жағына да) жүзі төмен қаратылған қоладан жасалған ұзын қылыш бекітілген. Ол әдетте сегізбұрышты тұғырға орнатылады. Ол жеке тұрған немесе зираттың басқа элементтеріне енгізілген болуы мүмкін. Құрбандық кресі кеңінен мақталып, көптеп еліктеліп, британдық соғыс ескерткіштерінің архетипі саналады. Бұл – одақтастық соғыс ескерткіштерінің ең көп көшірілгені, оның көшірмелері мен еліктемелері бүкіл әлемде қолданылған.

Императорлық соғыс қабірлері комиссиясы

Бірінші дүниежүзілік соғыс адам өлтіруді осыншалықты кең ауқымда енгізді, сондықтан азау мемлекеттердің өте шамалы ғанасы онымен күресуге дайын болды. Миллиондаған адамның денесі табылмай қалды немесе олардың кім екенін анықтағаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң табылды. Жүздеген мыңдаған денелер майдан даласында, жатқан жерінде көмілді. Көп жағдайда, қазба жұмыстарын жүргізбей тұрып, денелерді тауып алу мүмкін болмады, ал артиллериялық оқ жауыннан денелер ашылып, ыдыраған денелер ауаға ұшырылып жатты. Көптеген денелер француз қалалық зираттарына жерленді, бірақ олар тез арада толып кетті. Қымбатқа түсуіне және табылған денелердің көптігіне байланысты, Австралия, Канада, Үндістан, Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Ұлыбритания денелерді елге қайтаруға тыйым салды. 1914 жылдың күзінде Рио Тинто кен компаниясының директоры Фабиан Уэр, британдық Қызыл Крест миссиясының бір бөлігі ретінде, бірнеше майдан далаларын аралады. Уэрді британдық соғыс қабірлерінің жағдайы қатты алаңдатты, олардың көпшілігі нашарлап бара жатқан ағаш кресттермен белгіленген, ретсіз орналастырылған және есімдері мен басқа да анықтамалық ақпарат қарындашпен оқылмайтын жазумен жазылған еді. Уэр британдық соғыста қаза тапқандарды табу, тіркеу және белгілеуді қадағалау үшін, сондай-ақ зираттар үшін жер алу үшін британ үкіметіне ресми агенттік құруды өтінді. Императорлық соғыс кеңсесі келісіп, 1915 жылдың наурыз айында Қабірлерді Тіркеу Комиссиясын құрды. Мамыр айында Комиссия британдық Қызыл Крестке жедел жәрдем көрсету қызметін тоқтатты, ал қыркүйекте Корольдік Армиялық Қызмет Корпусына қосылғаннан кейін әскери қызметтің ресми бөліміне айналды. Қысқа ғана уақыт ішінде Комиссия британдық соғыста қаза тапқандардың көптеген зираттарын біріктірді. Уэр француз үкіметімен келісімшарт жасады, оған сәйкес француздар британдық соғыс зираттары үшін жерді сатып алады, ал британ үкіметі осы жерлерді жоспарлау, құру және күту шығындарын өз мойнына алады. Келесі бірнеше ай ішінде Комиссия 50-ден аз денесі бар британдық соғыс қабірлерін жапты, денелерді қазып алып, жаңа жерлеу орындарында қайта жерледі. 1916 жылдың ақпанында Қабірлерді Тіркеу Комиссиясы Қабірлерді Тіркеу және Сұрау Дирекциясы болып қайта құрылды. Соғыс жалғасқан сайын, британдық армияда соғыс аяқталғаннан кейін британдық соғыс қабірлеріне күтім жасау үшін тұрақты ұйым құру қажеттігі туралы сана сезімі артты. 1916 жылдың қаңтарында премьер-министр Х.Х. Асквит осы міндетті атқару үшін Сабаздардың қабірлерін күту жөніндегі Ұлттық Комитетті тағайындады. Уэльс принці Эдвард Комитеттің президенті болуға келісті. Комитет мүшелері Британ Доминиондарының барлық мүшелерін (Үндістаннан арнайы өкілмен) көрсетеді. Келесі жыл ішінде Сабаздардың қабірлерін күту жөніндегі Ұлттық Комитеттің мүшелері өз ұйымдарының осы міндетке жеткіліксіз екенін және кең ауқымды өкілеттіктермен жаңа, ресми ұйым құру қажеттігіне көз жеткізді. Бұл идея 1917 жылдың наурыз айында өткен алғашқы Императорлық Соғыс Конференциясында талқыланды және 1917 жылдың 21 мамырында Императорлық Соғыс Қабірлері Комиссиясы (IWGC) құрылды. Лорд Дерби төрағасы, ал Уэльс принці президенті болып тағайындалды.

The First World War introduced killing on such a mass scale that few nations were prepared to cope with it. Millions of bodies were never recovered, or were recovered long after any identification could be made. Hundreds of thousands of bodies were buried on the battlefield where they lay. It was often impossible to dig trenches without unearthing remains, and artillery barrages often uncovered bodies and flung the disintegrating corpses into the air. Many bodies were buried in French municipal cemeteries, but these rapidly filled to capacity. Due to the costs and sheer number of remains involved, Australia, Canada, India, Newfoundland, New Zealand, South Africa, and the United Kingdom barred repatriation of remains. Fabian Ware, a director of the Rio Tinto mining company, toured some battlefields in as part of a British Red Cross mission in the fall of 1914. Ware was greatly disturbed by status of British war graves, many of which were marked by deteriorating wooden crosses, haphazardly placed and with names and other identifying information written nearly illegibly in pencil. Ware petitioned the British government to establish an official agency to oversee the locating, recording, and marking of British war dead, and to acquire land for cemeteries. The Imperial War Office agreed, and created the Graves Registration Commission in March 1915. In May, the Graves Registration Commission ceased to operate an ambulance service for the British Red Cross, and in September was made an official arm of the military after being attached to the Royal Army Service Corps. During its short existence, the Graves Registration Commission consolidated many British war dead cemeteries. Ware negotiated a treaty with the French government whereby the French would purchase space for British war cemeteries, and the British government assumed the cost of platting, creating, and maintaining the sites. Over the next few months, the Graves Registration Commission closed British war dead cemeteries with fewer than 50 bodies, disinterred the bodies, and reinterred them at the new burying grounds. The Graves Registration Commission became the Directorate of Graves Registration and Enquiries in February 1916. As the war continued, there was a growing awareness in the British Army that a more permanent body needed be organized to care for British war graves after the war. In January 1916, the prime minister H. H. Asquith appointed a National Committee for the Care of Soldiers' Graves to take over this task. Edward, Prince of Wales agreed to serve as the committee's president. The committee's membership reflected all members of the British Commonwealth (with a special representative from India). Over the next year, members of the National Committee for the Care of Soldiers' Graves began to feel that their organization was inadequate to the task, and that a more formal organization, with a broader mandate, should be created. The idea was broached at the first Imperial War Conference in March 1917, and on 21 May 1917 the Imperial War Graves Commission (IWGC) was chartered. Lord Derby was named its chair, and the Prince of Wales its president.

Соғыс зираты идеалының дамуы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын британдықтар (сондай-ақ континенттік еуропалықтар) салты бойынша майданда қаза тапқан офицерлерді жеке қабірлерге, ал қатардағы сарбаздарды жаппай қабірлерге жерлеу болған. Ұлы соғыс бұл көзқарасты өзгертті, себебі ол – барлық қолданылатын ресурстарды, өндіріс тәсілдерін және халықты соғыс үшін толық жұмылдыруға ұмтылған тоталдық соғыс еді. Содан кейін, соғыс жалғасқан сайын, Ұлыбритания халқының арасында жаяу әскерлер де, офицерлер де жеке-жеке жерленуі ғана емес, сонымен қатар еске алуға лайық деген үміт күшейді. Көптеген британдық отбасылар жақындарының қабірлерін барып көргісі келді, бірақ оларды таба алмады. Газеттерде бұл мәселені сынаған көптеген хаттар жарияланды, ал Уэр британдық соғыс күш-жігерінің жұртшылықпен қарым-қатынас апатына ұшырауы мүмкін екенін түсінді. Уэр соғыс тәжірибесінің окоптарда әлеуметтік-экономикалық және таптық кедергілерді азайтатынына сенеді. Ол британдық саясаттың барлық соғыс құрбандарына, олардың әлеуметтік жағдайына немесе төлем қабілетіне қарамастан, бірдей қарауы керек деп нық сенді. Бай отбасылар қайтыс болғандарын елдеріне қайтарып алуға, Францияда жеке жерлеу рәсімін жасауға немесе жақындарының ескерткіштерін орнатуға құқықсыз болуы керек еді. 1917 жылдың шілдесінде Лондондағы сәулет және өнер сарапшыларымен кеңескеннен кейін Уэр архитекторлар Эдвин Лютиенс пен Герберт Бейкерді; Тейт галереясының директоры Чарльз Эйткенді; және жазушы сэр Джеймс Барриді фронт маңындағы британдық майдан зираттарын аралап, соғыстан кейінгі осы жерлеу орындарының дизайны үшін жалпы идеяларды қалыптастыруға шақырды. Сапар 9 шілдеде басталды. Топ сапар аяқталғаннан кейін 14 шілдеде ресми түрде кездесті. Уэр, Лютиенс және Бейкер әрбір зираттың жалпы тақырыпқа бағынуы керек екеніне (тақырып әлі белгіленбесе де), тақырыпқа тек төрт нұсқа болуы керек екеніне (монументалды, бау-бақша немесе орманды, ауылдық және қалалық зираттар), қабір белгілері біркелкі қабір тастары (крест емес) болуы керек екеніне және зират қабырғалары көлденең болуы керек екеніне келісті. Эйткен зираттардың қарапайым және төмен құнмен жасалуын қалады, себебі ол мемлекеттік қаражатты мектептер мен ауруханалар сияқты практикалық мақсаттарға жұмсау керек деп санады. Бейкер әрбір зиратқа крест орнатуды қалады, ал Лютиенс абстрактілірек символ қалады. Эйткен Бейкердің пікірін қолдады, өйткені француздық ауылдарында кресттер көбірек орынға ие. Бір кезде Бейкер бесбұрышты тірегі бар крест (әрбір өзін-өзі басқаратын доминион үшін бір жағы) және үнді зираттары үшін тиісті символмен (мысалы, дхармачакра немесе Үндістан жұлдызы) басында бағана ұсынды. Уэр, Лютиенс және Бейкер 1917 жылдың 21 қыркүйегінде Лондондағы IWGC штаб-пәтерінде зиратты жоспарлау мәселесін талқылау үшін екінші рет кездесті. Оларға Кью бақтарының сол кездегі директорының орынбасары Артур Уильям Хилл қосылды. Бейкер де, Лютиенс те зираттардың әртүрлі типтері үшін эскиздер ұсынды, бірақ жобалау принциптері бойынша келісімге қол жеткізілмеді. Уэр кеңесшілері арасында бірауыздықтың болмауы туралы хабарлағаннан кейін, Уэльс принці Уэрге кез келген келіспеушілік туралы ақпаратты жария етпеуге кеңес берді. Лютиенс, Бейкер және Эйткен арасындағы келіспеушіліктер мен қатал ұстанымдардан көңілі қалған Уэр Британ мұражайының директоры және ежелгі тілдердің беделді ғалымы сэр Фредерик Г. Кенионға жүгінді. Кенион өнер мен сәулет саласында ғана емес, сонымен қатар өз жұмысында жүйелі, ұйымдасқан, іскерлікпен және практикалықпен көзге түсті. Ол сондай-ақ британ армиясының подполковнигі болды және Францияда қызмет еткен, және ол Уэрмен дауларды бақылау үшін өзінің әскери шеніне назар аударуға келісті. Кенионның тағайындалуы IWGC-нің 1917 жылдың 20 қарашадағы алғашқы отырысында қабылданған алғашқы қадамдардың бірі болды. Эйткен сол айда босатылды. Уэр Кенионнан жағдайды мүмкіндігінше тез шешуге көмектесуін сұрады. Келесі екі айда Кенион Франция мен Бельгиядағы майдан зираттарын екі рет аралап, көптеген діни топтармен және суретшілермен кеңес алды. Кенион Комонвелл әскери зираттарының әскери сипатын және қарулы күштердегі жеке тұлғаларға қарағанда ұжымдық рөлін көрсету үшін біркелкі болуы керек екеніне келісті. Бірақ ол одан да әрі барып, британ үкіметі зираттарды мәңгілік сақтауға тиіс екенін мәлімдеді, бұл әскери қабірлердің көп саны үшін бұрын-соңды жасалмаған нәрсе еді. Лютиенс «құндылықтан бос» және пантеистік Естелік тасты талап еткен, ал Бейкер күрделі және шамамен неоклассикалық тәсілге ұмтылған кезде Кенион компромистік шешімді ұсынды. Оның негізгі ойы – зираттар туралы қабылданған кейбір шешімдер өте даулы болуы мүмкін, сондықтан жұртшылықтың қолдауын жеңіп алу үшін бірдеңе жасау қажет. Осы мақсатта Кенион әрбір орынға крест қосуды ұсынды. Бұл қымбатқа түссе де (әсіресе кішкентай зираттарда), Кенион көптеген отбасылар христиан екенін және крест күтетінін, көптеген отбасылар крестті жақындарының өліміндегі құрбандығының белгісі деп санайтынын және крестті қосу Англия шіркеуінің саяси ықпалдылығын басып тастайтынын айтты. Лютиенс крест орнына обелиск жасауды ұсынды. Ол бұл талабына қол жеткізе алмағаннан кейін, кресттің көлденең тармағы қысқартылып, тік тірегі ұзартылуын сұрады, бұл француздық ауылдың ағаштары арасында тік бағытты күшейту үшін жасалды. Бұл ұсыныс та қабылданбады. Кенионның баяндамасы «Соғыс қабірлері: Шетелдегі зираттар қалай жоспарланады» 1918 жылдың ақпанында Уэрге ұсынылды. IWGC оны 18 ақпандағы отырысында қабылдады. Лютиенс пен Бейкер, жақсы достар болғамен, зираттарды қалай жоспарлау керектігі туралы келіспегендіктен, Кенион соғыста қызмет еткен жас архитекторларды ғана зираттарды жоспарлауға тартуды ұсынды. Аға архитекторлар тобы – Лютиенс, Бейкер және тағы біреуі – жобаларды бақылап тексеруі керек еді. Кенионның баяндамасына ұсақ түзетулер енгізіліп, 1918 жылдың қарашасында жарияланды.

Prior to the First World War, the British (as well as continental European) tradition was to bury officers who died on the battlefield in individual graves and common soldiers in mass graves. The Great War changed this sentiment, as it was a total war, one in which nations engaged in the complete mobilization of all available resources, modes of production, and population in order to fight. Subsequently, as the war continued, there was a growing expectation among the people of the United Kingdom that foot soldiers as well as officers should not only be buried singly but commemorated. Many British families had already tried to visit the graves of loved ones, and could not locate them. Numerous letters appeared in newspapers decrying the problem, and Ware realized the British war effort was heading towards a public relations disaster. Ware, too, felt that the experience of war in the trenches was reducing socio economic and class barriers. He firmly believed that British policy should be to treat all war dead alike, regardless of class or ability to pay. Wealthy families should not be able to repatriate their dead, inter remains privately in France, nor erect ornate memorials over their loved ones. In July 1917, after consulting with architectural and artistic experts in London, Ware invited the architects Edwin Lutyens and Herbert Baker; Charles Aitken, director of the Tate Gallery; and the author Sir James Barrie to tour British battlefield cemeteries near the front in an attempt to formulate broad ideas for the post war design of these burying grounds. The trip began on 9 July. The group met formally on 14 July after the trip ended. Ware, Lutyens, and Baker agreed that every cemetery ought to obey a general theme (although the theme was not yet established), that there should only be four variations on the theme (monumental, garden or woodland, village, and town cemeteries), that grave markers should be uniform headstones (not crosses), and that cemetery walls should be horizontal. Aitken insisted on cemeteries of simple design and low cost, feeling public money should be spent on practical items like schools and hospitals. Baker wanted a cross at each cemetery, but Lutyens wanted a more abstract symbol. Aitken supported Baker in thinking that a cross was more appropriate in the French countryside. At one point, Baker suggested a cross with a pentagonal shaft (one side for each self governing dominion), and for Indian cemeteries a column topped by appropriate symbol (such as the dharmacakra or Star of India). Ware, Lutyens, and Baker met for a second time to discuss cemetery planning at the IWGC headquarters in London on 21 September 1917. They were joined by Arthur William Hill, then the assistant director of Kew Gardens. Both Baker and Lutyens presented draft designs for various types of cemeteries, but no agreement was reached on any design principles. After Ware informed him about the lack of unanimity among his advisors, the Prince of Wales advised Ware to keep news of any disagreements out of public view. Frustrated by the lack of agreement among and hardening positions adopted by Lutyens, Baker, and Aitken, Ware turned to Sir Frederic G. Kenyon, director of the British Museum and a highly respected ancient languages scholar. Kenyon not only had expertise in art and architecture, but he was imperturbable, systematic in his work methods, businesslike, and practical. He was also a lieutenant colonel in the British Army and had served in France, and he and Ware agreed to emphasize his military rank as a way of keeping disputes in check. Kenyon's appointment was one of the first actions taken by the IWGC at its inaugural meeting on 20 November 1917. Aitken was released that same month. Ware asked Kenyon to help break the deadlock as quickly as possible. Over the next two months, Kenyon twice visited battlefield cemeteries in France and Belgium and consulted with a wide range of religious groups and artists. Kenyon agreed that Commonwealth military cemeteries should be uniform in order to emphasize their military character and the role the collective has over the individual in the armed forces. But he went a step further, and argued that the cemeteries should also be maintained in perpetuity by the British government, something never before attempted for large numbers of military graves. With Lutyens arguing for a "value free" and pantheistic Stone of Remembrance and Baker pushing for an elaborate and almost Neoclassical approach, Kenyon advocated a compromise solution. His rationale was that some of the decisions made about the cemeteries would prove to be highly controversial, and something had to be done to win over public opinion. To do so, Kenyon pushed for a cross to be added to each site. Although costly (particularly in the smaller cemeteries), Kenyon argued that most families were Christian and expected a cross, most families saw the cross as a sign of the sacrifice their loved ones made in death, and the addition of the cross would mollify the politically influential Church of England. Lutyens argued for an obelisk rather than a cross. When he lost that argument, he argued that the cross should have a shortened cross arm and a lengthened shaft, in order to emphasize its verticality amidst the trees of the French countryside. That argument was also unpersuasive. Kenyon's report, War Graves: How the Cemeteries Abroad will be Designed, was submitted to Ware in February 1918. The IWGC accepted them at its meeting on 18 February. With Baker and Lutyens, although good friends, at odds about how to design the cemeteries despite agreement on general themes, Kenyon recommended that only young architects, who served in the war, be hired as cemetery designers. A team of senior architects—which would include Lutyens, Baker, and one other—would oversee the designs. With minor additions, Kenyon's report was published in November 1918.

Бломфилдтің тағайындалуы

1918 жылдың ақпан айында Кенион есебін алғаннан кейін, келесі айда Уэр Реджинальд Бломфилдті британдық соғыс зираттарының дизайнын қадағалайтын аға сәулетшілердің бірі етіп тағайындады. Бломфилд Кенионның ұсынысымен таңдалды. Бломфилд британдық және француздық сәулет өнерінде сарапшы болды және бақ жоспарлау туралы көптеген еңбектер жазды. Бломфилд комитеттерде, комиссияларда және үкіметтік консультативтік органдарда жұмыс істеуде мол тәжірибе жинады. Уэр Бломфилдтің жасы, тәжірибесі және сәулет саласындағы беделі Бейкер мен Лютенстің ықпалын шектеуге көмектеседі деп үміттенеді. Сондай-ақ, Уэр Бломфилдтің жайлы мінезі мен қатаң тәсілі Бейкер мен Лютенс арасындағы дауды бақылаудан шығармаса дейді. Бұдан өзге, Бломфилд өте нақты шығын сметаларын жасау және тиімді келісімшарттар құру саласындағы белгілі сарапшы еді. Бломфилдке 1918 жылы жылына 400 фунт жалақы төленді, ал 1919 жылы ол 600 фунтқа дейін өсті. Ол аға сәулетшілер комитетіне тағайындалған айда, Бломфилд Лютенс пен Бейкерді француз және бельгиялық шайқас алаңдарын аралауға сүйемелдеді.

Құрбандық айқышқа сурет салу

Кенион, Бейкер және Бломфилд аға архитекторлар комитетіне кресттердің жобаларын ұсынды. Кеньон екі жоба ұсынды, біреуі кельт кресі, екіншісі ортағасырлық христиан кресі үшін (екеуі де көне ағылшын зираттарында кездеседі). Бейкер 1917 жылдың шілдесінен бастап «крест жорығы» тақырыбын қолдаған және (Гёбельдің айтуынша, осы идеяға «қатты берілген») адам болғандықтан, алдыңғы жағында қоладан жасалған ұзын қылышы (Бейкер оны крестонос қылышы деп атаған) бар тас христиан кресінің жобасын ұсынды. Оның «Ипр кресі» деп атаған жобасына, сондай-ақ Корольдік теңіз флотының крест жорықтарындағы және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңісін бейнелейтін теңіздік желкенді кеменің қоладан жасалған суреті де кірді. Ал Бломфилд креске өзгеше көзқарас танытты. Ол Кеньонның жобасын қабылдамай, «руналық ескерткіштер мен готикалық крестердің окоптардың қасіретті қорқынышымен еш қатысы жоқ» деген пікір білдірді. Бломфилд соғысты бейнелейтін дизайнды қалаған, ол жауынгерлік даңқ пен майдан даласындағы қаһармандық туралы ұғымдарды жойған соғыс. «Мен осы кресті жобалау кезінде оны мүмкіндігінше абстрактілі және бейтарап етуге, нақты стильмен байланысты болмауына және, ең бастысы, готиканың сезімталдығынан аулақ болуға тырыстым. Бұл қиял-ғажайыпқа орайласқан тым қорқынышты соғыс болды және мен осы символ арқылы шексіздікке жақындауға үміттендім». Оның дизайнында абстрактілі стильдегі ұзын крест болды, ал алдыңғы жағында төмен қарай бағытталған қылышы бар қоладан жасалған ұзын қылыш бейнеленген. Бұл Лютеннің Еске алу тасына (ол мақсатты түрде осындай байланыстардан айырылған) қарама-қарсы, ашық христиандық символ болуы тиіс еді. Бломфилд қылышқа шабыттанғандығын өз үйінде ілінген қылыштан алды. Аға архитекторлар комитеті Бломфилдтің жобасын тез мақұлдады. Комитет крестің негізіне немесе сатыларына мәтін қосуды қарастырды, бірақ бұл идеядан бас тартты. Архитекторлардың қоғамдық зираттарға қатысты идеяларының далада жақсы жұмыс істейтініне көз жеткізу үшін IWGC үш эксперименталды зират құрылысын қаржыландыруға шешім қабылдады: Le Tréport, Forceville және Louvencourt. Мақсаты – зираттардың қаншалықты қымбатқа түсетінін анықтау. Үлгілік зираттарды Бейкер, Лютенс және Бломфилд жобалады және 1918 жылдың мамырында құрылыс басталды. Құрылыс мәселелеріне байланысты, олар жоспарланған мерзімнен алты ай кешігіп, 1920 жылдың басында ғана аяқталды. Әрбір үлгілік зиратта ғибадатхана мен паналау орны болды, бірақ Еске алу тасы мен Құрбандық кресі болған жоқ. Дегенмен, тіпті осы үлкен қосымшаларсыз да, зираттар тым қымбатқа түсті. Үлгілік зираттардағы эксперимент Еске алу тасын зираттарға орналастыру тәсілін өзгертті және Құрбандық кресінің дизайнына да өзгерістер енгізді. Қымбатты азайту үшін Бломфилд көптеген кресттердің әртүрлі дизайндарын ұсынды, олардың көпшілігі бастапқы дизайнға қарағанда арзан болды, бірақ аға архитекторлар комитеті оның ұсынысын қабылдамады. Эксперименттік зираттарда толық өлшемді крест немесе тас тек ең үлкен зираттарға ғана лайықты екені анық болды. Орташа және кіші зираттарға кішірек ескерткіштер қажет болды. Бломфилд бұл қажеттілікті қанағаттандыру үшін екі кіші өлшемді кресті тез жобалады, бірақ Лютенс толық өлшемді Соғыс тасын (4 метр ұзындығы және 2 метр биіктігі) пайдалануға рұқсат бермеді. Содан кейін, шығындарды үнемдеу мақсатында, 400-ден аз қабірі бар зиратта Еске алу тасы орнатылмады. Бюджеттік мәселелер комитетті 200-ден аз қабірі бар кез келген зиратта паналау орнынан бас тартуға келісімге келтірді. Үлгілік зираттардағы эксперимент сәулетшілерге Құрбандық кресін қайда орналастыруға шешім қабылдауға көмектесті. 1917 жылы Лютенс пен Кеньон Соғыс тасын шығысқа, бірақ батысқа қаратып қоюға келісті. (Барлық қабірлер шығысқа қарауы керек еді, жаумен бетпе-бет, бірақ көптеген ерте зираттарда басқа бағыттағы қабірлер болған, кейде әртүрлі бағыттарда). Бастапқы идея бойынша, Құрбандық кресі Соғыс тасына қарама-қарсы қойылуы керек еді. Бірақ Құрбандық кресінің орналасуы әртүрлі болды. Үлгілік зираттардағы эксперимент Бломфилдтің крестің дизайнын IWGC қолданған жалғыз дизайнға айналдырды. Аға архитекторлардың бастапқы мақсаты әр кіші архитекторға өзінің зираты үшін жеке кресті жобалауға мүмкіндік беру болды. Бірақ Бломфилдтің дизайны соншалықты танымал болды, сондықтан оны барлық зираттарда стандартты элемент ретінде енгізу туралы шешім қабылданды. Бломфилдтің Құрбандық кресін ресми қабылдауы және оның орналасуы, орны және қолданылуына қатысты ұғымдар Кеньонның «Крестті орталық ескерткіш ретінде» атты есепте, 1918 жылдың қарашасынан кейінгі баяндамасына қосымша ретінде 1919 жылдың қаңтарында ұсынылған есепте баяндалды.

Kenyon, Baker, and Blomfield all submitted cross designs to the senior architects' committee. Kenyon submitted two draft designs, one for a Celtic cross and one for a medieval Christian cross (both typically found in old English cemeteries). Baker, who had advocated the cemetery theme of "crusade" since July 1917 and (according to Goebel, was "obsessed" with the idea), submitted the design of a stone Christian cross with a bronze longsword (called a Crusader's sword by Baker) on the front. His design, which he called the "Ypres cross", also included a bronze image of a naval sailing ship, emblematic of the Royal Navy's role in winning both the Crusades and the First World War. Blomfield, on the other hand, took a different approach to the cross. He rejected Kenyon's design, arguing that "runic monuments or gothic crosses had nothing to do with the grim terrors of the trenches." Blomfield wanted a design that reflected the war, which had stripped away any notions about glory in combat and nobility in death on the battlefield. "What I wanted to do in designing this Cross was to make it as abstract and impersonal as I could, to free it from any association of any particular style, and, above all, to keep clear of any sentimentalism of the Gothic. This was a man's war far too terrible for any fripperies, and I hoped to get within range of the infinite in this symbol " His design featured an elongated cross of abstract design, on the front of which was a bronze longsword, blade pointed downward. It was intended to be an overtly Christian symbol, in contrast to Lutyen's Stone of Remembrance (which was purposely stripped of any such associations). Blomfield drew the inspiration for the sword from a sword which hung in his home in Rye. The senior architects' committee quickly endorsed the Blomfield design. The committee considered adding text to the base or steps of the cross, but rejected this idea. In order to ensure that the architects' ideas for Commonwealth cemeteries worked well in the field, the IWGC decided to fund the construction of three experimental cemeteries Le Tréport, Forceville, and Louvencourt. The goal was to determine how expensive the cemeteries were likely to be. The model cemeteries were designed by Baker, Lutyens, and Blomfield, and began construction in May 1918. Due to problems with construction, none were complete until early 1920, six months later than planned. Each model cemetery had a chapel and shelter, but no Stone of Remembrance or Cross of Sacrifice. Nevertheless, even without these major additions, the cemeteries were too expensive. The model cemeteries experiment changed the way the Stone of Remembrance was placed in cemeteries, and almost changed the design of the Cross of Sacrifice itself. To reduce costs, Blomfield offered to design a wide variety of crosses, many of which were less costly than the original design, but the committee of senior architects rejected his offer. What became apparent with the experimental cemeteries was that a full size cross or stone was appropriate only for the largest cemeteries. Mid size and smaller cemeteries needed smaller memorials. Blomfield quickly designed two smaller sized crosses to accommodate this need, but Lutyens refused to allow anything but a full sized War Stone (12 feet (4 m) in length and 5 feet (2 m) in height) to be used. Subsequently, and partly as a cost saving measure, no Stone of Remembrance was erected in a cemetery with fewer than 400 graves. Budgetary issues also led the committee to agree that shelters should be forgone in any cemetery with fewer than 200 graves. The model cemeteries experiment also helped the architects decide where to place the Cross of Sacrifice. As early as 1917, Lutyens and Kenyon had agreed that the War Stone should be in the east, but facing west. (All graves were supposed to face east, facing the enemy, although many of the earliest cemeteries had graves facing in other [sometimes in many different] directions.) The initial idea was to have the Cross of Sacrifice be in opposition to the War Stone. In practice, however, the placement of the Cross of Sacrifice varied widely. The model cemeteries experiment also had one other effect, and that was to make Blomfield's design for the cross the only one ever used by the IWGC. The original intent of the senior architects had been to allow each junior architect to design his own cross for his own cemetery. But Blomfield's design proved so wildly popular that the decision was made to implement it as a standard feature in all cemeteries. The formal adoption of Blomfield's Cross of Sacrifice, and the concepts regarding its placement, position, and use, were outlined by Kenyon in a report, A Memorandum on the Cross as Central Monument, submitted in January 1919 as an addendum to his November 1918 main report.

Құрбандық айқышқа қатысты

Фабиан Уэрдің айтуынша, "Құрбандық айқышы" атауы белгісіз көзден спонтанды түрде пайда болып, айқышқа бекітілген. Құрбандық айқышы ақ тастан қашалған. Әдетте бұл Портленд тасы, бірақ кейде гранит немесе Франция мен Бельгияда көп кездесетін ақ әктастың кез келген түрі болуы мүмкін. Италияда Чиампо Перла әктасы қолданылды. Айқыштың пропорциялары, қысқа қолдары шахтаның жоғарғы бөлігіне жақын орналасқан, кейбір кельт айқыштарына ұқсас, айқыш қолдары шахта ұзындығының үштен бірін құрайды (шахтаның негізінен шығу нүктесінен өлшенеді). Айқыш үш бөліктен тұрады: негізден айқыш қолдарына дейінгі шахта, айқыш қолдары және айқыш қолдарынан жоғарырақ орналасқан шахтаның жоғарғы бөлігі. Айқыш қолдары төменгі және жоғарғы шахталарға екі қола тіреу арқылы бекітіледі. Шахтаның іргетасқа енетін бөлігі (буын ретінде қызмет ететін) жоггл шамамен ұзындығында іргетасқа еніп, қола тіреумен бекітіледі. Шахта мен айқыш қолдары сегізбұрышты пішіндес, ал шахта биіктігіне қарай сәл тарылып, айқышқа энтазис береді. Үлкен нұсқасында шахтаның негізіне жақын үш жай қалып бар, кішірек өлшемдерінде көбінесе бірге дейін азайтылады, ал айқыштың үш ұшы негізгі элементтен бүйірге қарай шығып тұрған жай қалыппен аяқталады. Айқыш қолдары кейде қимасы бойынша ретсіз сегізбұрышты болып келеді, алдыңғы, артқы, жоғарғы және төменгі жағында төрт кең жақтары, ал олардың арасында төрт қысқа жақтары бар. Айқыштың алдыңғы жағына төмен қарай бағытталған стильді қола қылыш бекітіледі. Айқышқа екінші қола қылышты артқы жағына да бекітуге болады. Қылыш орналасқан жерде айқыштың шахтасы мен айқыш қолдарының қиылысқан жеріне сәйкес келеді. Құрбандық айқышының бастапқы биіктігі төрт түрлі болды: 4 метр, 5 метр, 6 метр және 7 метр. Қазір 9 метрге дейінгі өлшемдерге рұқсат етіледі, ерекше жағдайларда одан да үлкен нұсқаларға жол беріледі. 2012 жылғы мәлімет бойынша, ең үлкені – Канаданың Новая Шотландия провинциясындағы Галифакс ескерткішіндегі 12 метрлік айқыш. Шахта сегізбұрышты негізге бекітіледі. Негіздің мөлшері шахтаның биіктігіне байланысты өзгереді, бірақ 7 метрлік шахтасы бар айқыштың негізінің диаметрі 5 метрді құрайды. Бұл ең үлкен негіздің салмағы негіз әдетте үш сегізбұрышты сатыдан тұрады. Бұл айқыштың орналасқан жеріне, бейіттегі орналасуына және ол басқа бейіт элементтерінің бір бөлігі болып табылуына байланысты өзгеруі мүмкін. Комонвеллт әскери бейіттеріндегі Құрбандық айқышының орны көптеген факторларға байланысты әр түрлі болады. Көптеген бейіттер соғыс кезінде кездейсоқ жоспарланған. Архитектордың рөлі – Айқыштың (және Еске алу тасының) қабірлерге қатысты орнын анықтау. Көптеген бейіттерде екі ось бар – негізгі ось және кіреберіс осі, немесе негізгі/кіреберіс осі және бүйірлік ось. Басты принцип – "Соғыс тасы" бейіттің орталық нүктесі болуы керек. Алайда, Құрбандық айқышы әдетте, биіктігіне байланысты бейітке келушілер үшін бағыт-бағдар беруші элемент ретінде қызмет етеді. Таулы жерлерде архитектор айқыштың жолдан немесе жолдан көрінуін қамтамасыз етуі керек еді. (Бұл жазық жерлерде, әрине, аз маңызды еді.) Егер жол тікелей бейіттен өтетін болса, айқыш жолдың жанында және бейітке кіреберіс қақпасының тұсында орналастырылатын. Бұл жобалау ескеретіндері Құрбандық айқышының түрлі орындарда орналасуына мүмкіндік берді. Кейде ол Соғыс тасының қасында, ал кейде оған қарсы орналасатын. Кей жағдайларда Құрбандық айқышы бейіттің алыс бұрышына қойылған, сондықтан оның Еске алу тасымен байланысы анық емес. Құрбандық айқышы да жалғыз тұруы міндетті емес. Кейде ол қабырғаға немесе орындықтарға енгізілген. Құрбандық айқышының орналасуы бейіттің басқа элементтеріне де әсер етеді. Архитектордың орнатуға таңдаған ғимараттары – екі баспана, галереялар, қақпалар, перголалар, қорғалған алькопалар немесе жалғыз баспаналар – Соғыс тасының, Құрбандық айқышының орналасуына және бейіттің мөлшеріне байланысты. Құрбандық айқышы дерлік барлық Комонвеллт әскери бейітінде орнатылды. Кейінгі Комонвеллт соғыс қабірлері комиссиясының саясаты бойынша 40 немесе одан көп қабірі бар Комонвеллт соғыс бейіттеріне айқыш орнатылды. Тек бірнеше ерекшеліктер болды. Қытай немесе үнді қабірлері көпшілігі бар бейіттерде ешқандай айқыш орнатылмады. Түркияда жергілікті мұсылман сезімдерін ескере отырып, айқыш орнатылмады. Оның орнына, қарапайым латын айқышы тасқа оюланып, бейіттің артқы жағына қойылды. Македонияда жергілікті әдет-ғұрыпқа сәйкес айқыш орнына тас үйірмесі қолданылды. Италияның таулы аймақтарындағы бірнеше Комонвеллт бейіттерінде Бломфилдтің дизайны қызыл немесе ақ тастың тікбұрышты блоктарынан жасалған латын айқышымен ауыстырылды. Құрбандық айқышын жасаудың құны қанша екені белгісіз. Алайда, әдетте бейіт салудың құны әр Комонвеллт мемлекеті бейіттегі олардың қаза тапқан әскери қызметшілерінің санына пропорционалды түрде төленді. Әдемі дизайн деп есептелгенімен, Құрбандық айқышы берік емес. Шахта тек ұзындығындағы тас бөлігі мен бір қола тіреумен тік тұрғандықтан, жоғары желде құлауға бейім. Егер тас жоггл немесе тіреу бұзылса, шахта құлайды. Бұл мәселе 1920 және 1930 жылдардағы Еуропадағы жоғары желдерде көптеген айқыштардың құлауынан дереу байқалды. Бір кезде Империялық соғыс қабірлері комиссиясы Бломфилдтің өнер туындысын жеткіліксіз жобалағаны үшін сотқа беруді қарастырды, бірақ ешқандай сот процесі болған жоқ. Вандализм де мәселе болды. Құрбандық айқыштары қиратылды немесе қола қылыштар ұрланды, бұл 1970 жылдары айқын байқалды.

According to Fabian Ware, the name "Cross of Sacrifice" arose spontaneously from an unknown source, and attached itself to the cross. The Cross of Sacrifice is carved from white stone. This is usually Portland stone, but it is sometimes granite or any type of white limestone commonly found in France or Belgium. In Italy, Chiampo Perla limestone was used. The proportions of the cross, with short arms close to the top of the shaft are similar to some Celtic crosses, the crossarm being one third the length of the shaft (as measured from the point where the shaft emerges from the base). The cross consists of three pieces: The shaft, from base to crossarm; the crossarm; and the upper shaft, above the crossarm. The crossarm is fastened to the lower and upper shaft by two bronze dowels. A joggle (a portion of the shaft which extends into the base, acting as a joint) about long extends into the base, where it is secured by another bronze dowel. The shaft and crossarm are both octagonal in shape, and the shaft tapers slightly as it rises to give the cross entasis. On the large version, there are three plain mouldings on the shaft near the base, often reduced to one in smaller sizes, and the three extremities of the cross finish at a plain moulding projecting sideways from the main element. The crossarms are sometimes irregular octagons in section, with four wide faces at front, back, top and bottom, and four shorter faces in between them. A stylized bronze longsword, point down, is fastened to the front of the cross. The cross is designed so that a second bronze sword may be fastened to the rear as well. The sword is positioned so that the crossguard on the sword matches where the cross's shaft and crossarm meet. The Cross of Sacrifice originally came in four heights: 14 feet (4 m), 18 feet (5 m), 20 feet (6 m), and 24 feet (7 m). Sizes up to 30 feet (9 m) are now permitted; exceptionally so too larger versions. As of 2012, the largest stands as the 40 feet (12 m) instance at the Halifax Memorial in Halifax, Nova Scotia, Canada. The shaft is fastened to an octagonal base. The size of the base varies, according to the height of the shaft, but the 24 feet (7 m) high cross has a base 15 feet (5 m) in diameter. This largest base weighs The base usually sits on three octagonal steps. This can vary, however, depending on the height of the cross, its placement in the cemetery, and whether it is part of some other cemetery element. The position of the Cross of Sacrifice in Commonwealth war cemeteries varies depending on a wide range of factors. Many cemeteries were laid out haphazardly during the war. The role of the junior designing architect was to determine the position of the Cross (and Stone of Remembrance) in relationship to the graves. Most cemeteries had two axes—a main axis and an entrance axis, or a main/entrance axis and a lateral axis. An overriding guiding principle was that the War Stone should be the focus of the cemetery. The Cross of Sacrifice, however, usually functioned as the primary orienting feature of the cemetery for visitors, due to its height. In hilly areas, the architect had to ensure that the cross was visible from the road or path. (This was far less important in flat areas, obviously.) When a road passed directly by the cemetery, the cross usually was placed near the road and the entrance to the cemetery associated with the cross. These design considerations meant that the Cross of Sacrifice could be placed in a wide variety of places. Sometimes it was situated next to the War Stone, and sometimes in opposition to it. In some cases, the Cross of Sacrifice was placed in a distant corner of the cemetery, so that its relationship to the Stone of Remembrance was not clear. It was not necessary for the Cross of Sacrifice to stand alone, either. In some cases, it was incorporated into a wall or benches. The placement of the Cross of Sacrifice affected other elements of the cemetery. The architect's choice of buildings to erect—double shelters, galleries, gateways, pergolas, sheltered alcoves, or single shelters—depended on the location of the War Stone, the Cross of Sacrifice, and the size of the cemetery. A Cross of Sacrifice was erected in almost every Commonwealth war cemetery. Subsequent Commonwealth War Graves Commission policy has erected the cross Commonwealth war cemeteries with 40 or more graves. There were only a handful of exceptions. No cross was erected in cemeteries which held a majority of Chinese or Indian graves. In Turkey, no cross was erected in order to accommodate local Muslim feelings. Instead, a simple Latin cross was carved into a stone slab, which was placed at the rear of the cemetery. In Macedonia, a cairn was used in place of a cross to reflect the local custom. In the several Commonwealth cemeteries in the mountains of Italy, Blomfield's design was replaced with a Latin cross made of rough square blocks of red or white stone. It is unclear how much it cost to manufacture a Cross of Sacrifice. Generally speaking, however, the cost of building a cemetery was borne by each Commonwealth nation in proportion to number of their war dead in that cemetery. While generally considered a beautiful design, the Cross of Sacrifice is not a robust one. The artwork is susceptible to toppling in high wind, as the shaft is held upright only by a long piece of stone and a single bronze dowel. Should the stone joggle or dowel break, the shaft topples. This problem quickly became apparent in Europe, where a large number of the crosses fell in high winds in the 1920s and 1930s. At one point, the Imperial War Graves Commission considered suing Blomfield for under designing the artwork, but no lawsuit was ever filed. Vandalism has also been a problem. Crosses of Sacrifice have been smashed or the bronze swords stolen, with the vandalism being particularly bad in the 1970s.

Бағалау

Құрбандық айқышы соғыс өнерінің ең ұлы туындыларының бірі саналады. Тарихшы Аллен Френценнің айтуынша, оның тұрақты танымалдылығы оның қарапайымдылығы мен көркемдігінде, соғыстан кейін адамдар бағалаған заманауи абстракциясында жатыр. Фабиан Уэр оның ұлылығы символикасының мақсатты түрде тұманды болуында екенін айтты: біреулер үшін ол христиандық айқыш, енді біреулер үшін тас ешқандай маңызға ие емес, ал семсердің өзі айқыш, ал үшіншілері үшін бұл өнер туындысы семсерге өмірін құрбан еткендерді бейнелейді. Құрбандық тақырыбы осы туындыда жиі кездеседі. Жерон Гёрст Лютенстің Соғыс тасының соғыс құрбаны болған жауынгерлердің мазасыз бейнесін ойға салады, ал Бломфилдтің айқышы өзінен жанын қию және Иса Мәсіх құрбандығының құтқарушылық рақымы туралы айтады. Семсер де жоғары бағаланған. Френцен кері бұрылған семсердің кең таралған рыцарлық белгі екенін, оны шабуыл және қорғаныс қаруы ретінде қарастыруға болатынын, айқыш құндылықтарын қорғауда қолданылатын күшті бейнелейтінін атап өтеді; ол осы жерде «қарапайымдылық және көркемді функционализм идеалдарын» көрсетеді. Тарихшы Марк Шефталл семсердің рыцарлық тақырыптарды оятуымен келіседі және діни, рыцарлық және классикалық Бломфилдтің үйлесімі «бірден-бір күшті бейне» жасады деп санайды. Бірақ әскери элемент те сынға ұшырады. Гёрсттің пікірінше, семсерді Ұлы соғысты діни крест жорығы деп түсіндіруге болады, бірақ ол мүлдем олай болған жоқ. Құрбандық айқышының соғыс естеліктеріне тигізген әсерін бағалау қиын. IWGC бұл туындыны «қазіргі крест жорығының символы» деп қарастырды. Зират тарихшысы Кен Уорпол құрбандық айқышының «Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін британдық және Ұлттар Достастығының әскери зираттарындағы ең танымал және ерекше артефакттардың біріне» айналғанын айтады. Бірінші дүниежүзілік соғыс тарихшысы Брюс Скейтс оның символикасының мәдени және діни нормалардың айқайшылығына қарамастан, бүкіл Ұлттар Достастығында тиімді болғанын атап өтеді. Тарихшылар бұл туындының Ұлыбританиядағы Ұлы соғысты еске алудың ең көп көшірілген үлгісі екенін келіседі, ал Шефталл оның Ұлыбританиядағы Ұлы соғысты еске алудың архетипік мысалына айналғанын қорытады. Өнер тұрғысынан қарағанда, Құрбандық айқышы «дәстүрлі, бірақ қатал, тіпті аскетикалық» деп сипатталған. IWGC-нің әдеби кеңесшісі Рудиард Киплинг оны «айқыш төсінде ойланып жатқан өткір семсер» деп сипаттады. Бұл сөздер Киплингтің «Патшаның саяхаты» атты өлеңінде кездеседі.

The Cross of Sacrifice is considered one of the great pieces of war related art. Its enduring popularity, historian Allen Frantzen says, is because it is both simple and expressive, its abstraction reflecting the modernity people valued after the war. Fabian Ware argued that its greatness was because its symbolism is so purposefully vague: To some, it is a Christian cross; to others, the stone is irrelevant and the sword itself is the cross; and to others, the artwork symbolizes those who sacrificed their lives to the sword. The theme of sacrifice is commonly seen in the piece. Jeroen Geurst points out that Lutyens's War Stone unsettlingly brings to mind images of soldiers sacrificed on the altar of war, while Blomfield's cross speaks about self sacrifice and the saving grace of Jesus Christ's sacrifice. The sword has drawn praise as well. Frantzen notes that the inverted sword is a common chivalrous emblem which can be seen as both an offensive and a defensive weapon, symbolizing might wielded in defence of the values of the cross; it here embodies "the ideals of simplicity and expressive functionalism". Historian Mark Sheftall agrees that the sword evokes chivalric themes, and argues that by combining the religious and the chivalric with the classical Blomfield created "a single powerful image". But the military element has also been criticized. Geurst argues that one may interpret the sword as implying that the Great War was a religious crusade—which it most certainly was not. The impact of the Cross of Sacrifice on war memorialization is difficult to overestimate. The IWGC considered the artwork a "mark of the symbolism of the present crusade". Cemetery historian Ken Worpole argues that the Cross of Sacrifice "became one of the most resonant and distinctive artefacts in British and Commonwealth war cemeteries, following the end of World War One." First World War historian Bruce Scates observes that its symbolism was effective throughout the Commonwealth, despite widely disparate cultural and religious norms. Historians agree it is the most widely imitated of Commonwealth war memorials, and Sheftall concludes that it has become the archetypal example of Great War commemoration in Britain. Artistically, the Cross of Sacrifice has been called "[t]raditional but austere, even stark". Rudyard Kipling, literary advisor to the IWGC, described it as a "stark sword brooding on the bosom of the Cross". This wording appeared in Kipling's poem "The King's Pilgrimage".

Ерекше қондырғылар

1937 жылға қарай Франция мен Бельгияда Бломфилдтің 1000-нан астам кресттері орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Ұлыбританияда 12 000-нан астам жаңа соғыс қабірлері құрылды. Олардың ішінде тек 416-сы ғана Құрбандық Кресімен (Cross of Sacrifice) белгіленді. Лондонның Бруквуд әскери бейіштерінде екі крест орнатылды, себебі оның орналасуы ерекше. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орнатылған алғашқы Құрбандық Кресі 1946 жылғы шілдеде Ұлыбританиядағы Норфолк графтығындағы Грейт-Бирчем бейіштерінде VI Георгиймен орнатылды. Соғыстан кейінгі алғашқы крест 1948 жылдың жазында Чоуайндегі соғыс қабірлері бейіштеріне орнатылды.

Ұлыбритания

Алғашқы үлгілердің бірі Бломфилдтің туған қаласы Райдегі (Шығыс Суссекс) Сент-Мэри шіркеуінің ауласында орнатылды. Кресттің құрылысын Бломфилдтің өзі ақысыз қадағалаған деп есептеледі және ол 1919 жылдың 19 қазанында ашылды. Құрбандық Кресінің көшірмелері Ұлыбританияның көптеген жерлерінде орнатылды, оның ішінде: Бангор қаласындағы Гландда зираты, Солтүстік Уэльс; Катайс зираты, Кардифф, Уэльс; Пилл Грин зираты, Салфорд, Үлкен Манчестер; Ли зираты, Уиган, Үлкен Манчестер; Хейл зираты, Альтринчем, Үлкен Манчестер; Сент-Лоуренс зираты, Стратфорд-саб-Касл, Уилтшир; Иствуд Жаңа зираты, Шығыс Ренфрюшир; Рутерглен зираты, Оңтүстік Ланкаркшир; Кардонл зираты, Глазго; Глазгодағы Кэтхарт зираты; Глазгодағы Крейгтон зираты; Глазгодағы Шығыс некрополі; Глазгодағы Батыс некрополі; Сэндимаунт зираты, Глазго; Роузбенк зираты, Эдинбург, Шотландия; Каннок Чейс зираты, Хантингдон, Кембриджшир; Миллтаун зираты, Белфаст, Солтүстік Ирландия; және Лервик зираты, Шетланд. Кейбір ескерткіштер ІІ санатқа жатады, мысалы, Маргейт, Кенттегі Сент-Джонс зиратындағы крест. Көптеген ескерткіштердің негізінде төмендегі жазу бар:

Америка Құрама Штаттары

Арлингтон ұлттық зиратында құрбандық шалу айқасы бар, Арлингтон округі, Вирджиния штаты. Оны 1925 жылы Канаданың премьер-министрі Уильям Лайон Маккензи Кинг Еуропадағы соғыста Канада қарулы күштеріне қосылған американдықтарды құрметтеу үшін ұсынды. 1925 жылғы 12 маусымда президент Кальвин Кулидж осы өтінішті мақұлдады, ал ескерткіш 1927 жылғы қарулы күштердің тоқтауы күні салтанатты түрде ашылды. Салтанатқа 200-ден астам канадалық сарбаздың құрмет қарауы қатысты, олардың ішінде Корольдік канадалық полкі, Корольдік 22-ші полкі, Канаданың 48-ші жоғары таулы полкінің сыбызғы тобы және Корольдік канадалық ат артиллериясы мен Корольдік канадалық драгундарының трубашылары болды. АҚШ армиясын 12-ші жаяу әскер полкінің қарауы және 3-ші кавалерия полкінің кернейшілері көрнекті етті. Президент Кулидж қатысып, Соғыс министрі Дуайт Ф. Дэвис сөз сөйледі. 7 метр биіктіктегі сұр граниттен жасалған айқасқа «Канада армиясында қызмет етіп, Ұлы соғыста өмірін берген АҚШ азаматтарына» деген жазу жазылған. Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысынан кейін, ескерткіштің басқа беттерінде осы соғыстарда қызмет еткен американдықтарға арналған ұқсас жазулар орнатылды. Құрбандық шалу айқасы Алабама штатының Монтгомери қаласындағы Оукуд зиратында орналасқан және ол АҚШ-тағы ең ірі одақтас соғыс қабірі болып табылады. Мұнда 78 RAF әскери қызметкері жерленген, олардың көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оқу кезіндегі апаттардан қаза тапқан. 1941 жылдың басында АҚШ әскери-әуе күштері Максвелл әуе базасында орналасқан Оңтүстік-Шығыс әуе корпусының оқу орталығында британдық және одақтас ұшқыштарын даярлауға келісті.

Басқа жерлер

Құрбандық айқышшасы көптеген зираттарда және одақтастық әскери зираттары емес, басқа да жерлерде орнатылған. Ең танымал мысалдардың кейбіреулері:
Аделаида, Австралия – Құрбандық айқышшасы Құрбандық айқышшасы естелік бағында орнатылды. Ол "1914–1920 жылдардағы Ұлы соғыста өмірін берген ерлерге" арналған және Оңтүстік Австралия әйелдерінің құрметі. Бақтар Бейбітшілік паркінің бір бөлігін құрайды, сонымен қатар Принц Генри бақтары, Эстер Липман бақтары және Пионер әйелдерінің ескерткіш бақтары да кіреді.
Дублин, Ирландия – 2014 жылдың 31 шілдесінде Дублиндегі Гласневин зиратында Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қаза тапқан мыңдаған ирланд сарбаздарды еске алу үшін Құрбандық айқышшасы ашылды. Бұл Ирландия жерінде орнатылған алғашқы Құрбандық айқышшасы болды және оның ашылуына Ирландия Президенті Майкл Д. Хиггинс және Кент герцогы Эдуард куә болды. Жоба Гласневин қоры мен Ұлттар Достастығы Соғыс қабірлері комиссиясының бірлескен күш-жігерінің нәтижесі болды.
Гибралтар – Гибралтар Құрбандық айқышшасы 1922 жылы орнатылды. 2009 жылға дейін ол аумақтың Еске алу күнінің (Remembrance Sunday) рәсімдерінің орталық нүктесі болды, содан кейін шара Гибралтар соғыс ескерткішіне көшірілді.