Кіріспе

Қалған сүйектері басқа жерде жатқан адамның ескерткіші, кенотафтар жалпы алғанда

Кенотаф – ішінде денесі жоқ қабір немесе сүйектері басқа жерде жатқан адамның немесе адамдар тобының құрметіне орнатылған ескерткіш. Бұл сонымен қатар, кейін басқа жерге қайта жерленген адамның бастапқы қабірі болуы мүмкін. Кенотафтардың көп бөлігі жеке тұлғаларға арналған болса да, танымал кенотафтардың көпшілігі ел немесе империяның қаза тапқан сарбаздары сияқты, адамдар тобының естелігіне арналған.

Тарих

Ежелгі заманда кенотафтар кең таралған. Көбі Ежелгі Мысырда, Ежелгі Грецияда және Солтүстік Еуропада (неолиттік обалар түрінде) салынған. 1919 жылы сэр Эдвин Лютенс жобалаған Лондонның Уайтхолл қаласындағы кенотаф Ұлыбританиядағы және Батыс майданның британдық секторларындағы, сондай-ақ басқа да Достастық елдеріндегі көптеген соғыс ескерткіштерінің дизайнына әсер етті. Лютенс кенотафы әдейі діни сипаты жоқ ескерткіш ретінде таңдалды. Лиссабон, Португалиядағы Санта-Энграсия шіркеуі 1966 жылы Ұлттық пантеонға айналды, онда Луис де Камоэнс, Педро Альварес Кабрал, Афонсо де Альбукерке, Нуно Альварес Перейра, Васко да Гама және Генрих Теңізшіге арналған алты кенотаф орналасқан. Флоренциядағы (Италия) Санта-Кроче базиликасында көптеген кенотафтар бар, оның ішінде Равеннада жерленген Данте Алигьериге арналған кенотаф та бар.

Оңтүстік Африка

Дурбанда граниттен жасалған және көріккі түсті керамикамен әшекейленген ерекше және таңғажайып кенотаф бар. Гкеберхада (бұрынғы атауы Порт-Элизабет) кенотаф бар. Ринк-стриттегі Сент-Джордж паркінің шетінде орналасқан, оны Елизавета Гарднер Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914–1918 жж.) қаза болған ерлерді еске алу үшін жобалаған және оны Пеннакини Бросс монументтік тас шеберлері орнатқан. Орталық саркофагтың екі жағында Техникалық колледж өнер мектебінің директоры Джеймс Гарднер жасаған мүсіндер орналасқан. Біреуі – Георгий мен Аждаһа, екіншісі – отбасылық өмірдің қадір-қасиеті. Саркофагтың төңірегінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі оқиғалар мен адамдарды бейнелейтін бірнеше бейнелеу өрнектері бар. Оны 1929 жылдың 10 қарашасында миссис В. Ф. Савидж ашып, канон Майо киелі деп бағыштады. Айналасындағы ескерткіш қабырғасы Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ерлер мен әйелдерді еске алады.

Қазақстан

Ливингстонда Виктория шарлауығының шығыс катарактасында 1914-18 жылдардағы Ұлы соғыста қаза тапқан Солтүстік Родезия азаматтарының есімдері жазылған кенотаф бар. Оны 1923 жылғы 1 тамызда Коннаут ханзадасы Артур ашты. Лусакадағы Елшілік саябағында, Тәуелсіздік даңғылы бойындағы Министрлер кабинетіне қарсы орналасқан кенотаф, бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарда күресіп, қаза болған замбиялықтарды еске алады. Кенотаф 1977 жылы салтанатты түрде ашылды.

Аргентина

1982 жылы Фолкленд соғысында қаза тапқан аргентиналық сарбаздарды еске алу үшін Буэнос-Айрес қаласының орталығындағы Сан-Мартин алаңында "Сенотаф" деп белгілі болған ескерткіш орнатылды. Ескерткіш құрамында қаза тапқандардың есімдері жазылған қара мәрмәр тақталар мен оларды қоршап тұрған от жалы бар, күндіз оны екі сарбаз күзетіп тұрады. Буэнос-Айрес сыртындағы ірі армиялық база және оқу полигоны – Кампо-де-Майода Фолкленд аралдарындағы Дарвиндегі Аргентина әскери бейіштесінің дәл көшірмесі сақталған тағы бір сенотаф бар.

Бермуд аралдары

Лондондағы Уайтхоллдағы Кенотафтың әк тас көшірмесі Бермуданың Гамильтон қаласындағы Министрлер кабинеті ғимаратының алдына орнатылды (негізгі тасы 1920 жылы қаланды, ал толыққан ескерткіш 1925 жылы ашылды).

Канада

Канадада Бірінші дүниежүзілік соғыста және одан кейінгі қақтығыстарда қаза болған ел жауынгерлерін еске алу үшін негізгі кенотафтар бар. Олардың ішінде Оттавадағы Ұлттық соғыс ескерткіші ("Жауап" атты қола мүсінімен безендірілген кенотаф), Монреаль, Торонто, Гамильтон, Виктория, Сент-Джонс, Галифакс және Британдық Колумбиядағы Ванкувердегі Жеңіс алаңындағы кенотафтар бар.

Фолкленд аралдары

Фолкленд аралдарында 1982 жылы Фолкленд соғысында қаза тапқандарды еске алу үшін бірнеше соғыс ескерткіштері бар. Фолкленд аралдарының тұрғындары үшін негізгі ескерткіш – 1982 жылғы Азаттық мемориалы, 1984 жылы Стэнлиде орнатылған кенотаф. Онда британдық армияның барлық полктері, Әскери-әуе күштерінің эскадрильялары, Корольдік теңіз флотының кемелері және Корольдік мор пехотасының құралымдары мен бөлімшелері тізімделген. Соғыста қаза болған 255 британдық әскери қызметкердің есімдері Мемориалдың артындағы он тақташада, әскери түрлері бойынша бөлініп көрсетілген. Әр жыл сайын 14 маусымда (Азаттық күні) және Еске алу күнінде Мемориалда құрбан болғандарды еске алу рәсімдері өтеді, сондай-ақ Мемориалдың табанына гүл шоқтары қойылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та Йель университетінің Хьюит алаңында (немесе Бейнеке алаңында) соғыста қаза тапқан Йель студенттерін құрметтейтін кенотаф орналасқан. Далластағы Джон Фицджеральд Кеннеди ескерткіші жиі кенотаф ретінде сипатталады. Балтимор, Мэрилендтегі шайқас монументі Балтимор шайқасын, 12 қыркүйек 1814 жылы өткен Солтүстік нүкте шайқасын, 13-14 қыркүйекте Форт МакГенриді бомбалауды және Лоуденшлагер төбесіндегі (қазіргі Паттерсон паркіндегі Хэмпстед төбесіндегі) қақтығысты еске алады. Оның негізі египеттік жаңғыру стиліндегі кенотафтан тұрады, үстінде қаза тапқандардың есімдері жазылған ленталармен байланысқан фасция орналасқан. Оны 1815 жылы француз эмигрант сәулетшісі Максимилиан Годфрой жобалаған, ал құрылысы 1827 жылы аяқталды. Бұл Америкадағы алғашқы соғыс ескерткіші және жеке әскерилерге арналған ескерткіштің ерте мысалы саналады. Монумент Балтимор қаласының мөрі мен логотипінде бейнеленген және қалалық басқару органдарының кез келген мекемесінің символы болып табылады. Аламо шайқасының қорғаушыларына арналған кенотаф (1836 жылғы наурыз) Техас штатының Сан-Антонио қаласындағы Аламо миссиясының шіркеуінің алдында тұр. Кенотаф бос, өйткені қаза тапқандардың денелері өртеліп тасталған. Вирджиния Технологиялық институтының Соғыс ескерткіш шіркеуінің үстінде Вирджиния Технологиялық институтының соғыста қаза тапқан барлық курсанттарын құрметтейтін кенотаф орналасқан. Кенотафқа Құрмет медалімен марапатталған жеті Вирджиния Технологиялық институтының түлектерінің есімдері жазылған. Вьетнам соғысында қаза тапқан шамамен 58 мың әскери қызметшінің есімдері жазылған Вьетнам соғысы ардагерлерінің ескерткішіндегі Майя Линнің Ескерткіш қабырғасы Вашингтондағы ең көп талданған ескерткіштердің бірі болып табылады. Техас штатының Нью-Лондон қаласында 1937 жылғы 18 наурызда Нью-Лондон мектебінің жарылысында қаза тапқан 300-ден астам оқушы мен ұстазға арналған кенотаф тұрғызылған.

Азия

Азияда Гонконг аралының Орталық ауданындағы кенотаф, Малайзиядағы Куала-Лумпур, Джордж-Таун, Ипох, Серембан және Джесселтондағы кенотафтар, Сингапурдағы кенотаф, Коломбодағы кенотаф және Иерусалимнің Ромема ауданындағы жаңа Алленби алаңындағы тас кенотаф – Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарға арналған ескерткіштер ретінде орнатылды. Азиядағы түрлі кенотафтар дәстүрлі батыстық аяқтан тыс қалған оқиғалардағы қаза тапқандарды еске алу үшін де тұрғызылды. Хиросима бейбітшілік саябағындағы бетонды еске алу кенотафы Кензо Танге 1945 жылғы тамыздағы атом бомбасының құрбандарын еске алу үшін жобалаған. Тайбэйдегі 228 бейбітшілік саябағындағы кенотаф 28 ақпан оқиғасының құрбандарына арналған ескерткіш. Филиппинде 11-ші дүниежүзілік скауттық джамбореге бара жатқанда ұшақ апатында қаза тапқан 24 скауттың құрметіне Маниланың Солтүстік зиратында кенотаф орнатылды. Үндістанның Раджастан штатындағы Кеджарлидегі кенотаф 1730 жылы жергілікті кхеджри ағаштарын қорғау кезінде қаза тапқан 363 бишои шейітін еске алады. Түркияның Коджаэли провинциясында Карфаген генералы және мемлекет қайраткері Ганнибалға арналған монументалды кенотаф бар. Османдықтардың билігіндегі Иерусалим Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1917 жылғы желтоқсанда Иерусалим шайқасында генерал Эдмунд Алленби басқаратын британдық Египет экспедициялық корпусына берілді. 1920 жылы капитуляцияның тарихи орнында кенотаф орнатылды, кейін ол Алленби алаңы деп аталды. Ондағы жазу 60-шы Лондон дивизиясының қаза тапқандарына арналған.

Бельгия

Койнттің одақтастар арасындағы ескерткіші, FIDAC (Соғыс ардагерлері ұйымдарының одақтастар арасындағы федерациясы) тапсырысымен салынған және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Льежде тұрғызылған. Бұл кешенде секулярлық ескерткіш ретінде мұнарасы бар кенотаф пен діни құрылыс ретінде Сакре-Кёр шіркеуі орналасқан. Мұнарада және оған жапсарлас эспланадада одақтас елдердің сыйлаған көптеген ескерткіштері көрсетілген.

Франция

Бордодағы Аквитания мұражайында француз қайта өрлеу дәуірінің жазушысы және философы Мишель де Монтеньдің кесенесі орналасқан. Қабір 1593 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, әйелі Франсуаза де ла Шассиньнің өтініші бойынша, бордолық екі безендіруші Прьеор мен Гильерман жасаған. Кенотафта гербінің жанында грек және латын тілдерінде екі эпитафия бар. Латын тіліндегі эпитафия былай басталады: "Пьердің ұлы, Гримонның немересі, Раймонның шөбересі, Сент-Мишель орденінің рыцары, Бордо қаласының бұрынғы мэрі, даңқ үшін туған, адал мінезді, өткір ойлы Мишель де Монтенге".

Лондон

Ұлыбританиядағы Уайтхолл қаласында орналасқан кенотаф Сэр Эдвин Лютенс жобалаған және 1919 жылы Одақтастардың Жеңіс шеруі үшін орнатылған Лютенстің ағаштан және гипстен жасалған кенотафты алмастырған. Бұл ғимарат I санаттағы мәдени ескерткіш болып саналады. Ол екі жағындағы мүсінделген гүл шоғырынан және Ллойд Джордж таңдаған "Даңқты қаза тапқандар" деген жазудан басқа, әсемдемелерден мүлдем айырылған. Бұл ескерткіш бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарын еске алу үшін салынған, бірақ қазір британдық әскер мен әйелдері соғысқан барлық соғыстарда қаза болғандарды еске алу үшін пайдаланылады. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардың жылдары рим цифрларымен жазылған. Бұл жоба Британ империясының көптеген басқа да соғыс ескерткіштерін салуда қолданылды. Кенотаф жыл сайынғы Соғысты тоқтату күні мен Еске алу күні салтанаттарында қолданылады, ол әр қараша айында өткізіледі, онда барлық саяси лидерлер мен бұрынғы премьер-министрлер қатысып, қаза тапқандарға құрмет көрсету үшін гүл шоғын қояды.

Белфаст

Белфаст қаласындағы Кенотаф Белфаст қалалық әкімшілігінің аумағында орналасқан және Еске алу саябағының ішінде тұрғызылған. Оның биіктігі шамамен алты метрдей және жеңіс пен құрметтің символы саналатын лавр гүлдері сияқты бірнеше мүсіндемелермен әсемделген. Кенотаф – Солтүстік Ирландияның жыл сайынғы еске алу күнінің, яғни 11 қарашада (Қару тоқтату күні) тойланатын ең жақын жексенбі күні өткізілетін орны.

Австралия

Австралияда Анзак күнін еске алу шаралары елдегі көптеген соғыс ескерткіштерінде өтеді, бірақ олардың бәрі кенотафтар емес. Кенотафтарға Хобарт кенотафы, Сидней кенотафы және Батыс Австралиядағы Перт қаласындағы Кингс-парктегі Мемлекеттік соғыс ескерткішінің ішіндегі обелиск кіреді.

Жаңа Зеландия

Анзак күнін еске алу шаралары әдетте Жаңа Зеландиядағыдай жергілікті соғыс ескерткіштерінде өткізіледі. Кенотафтардың қатарында Дунедин кенотафы, Веллингтон кенотафы және Окленд соғыс мемориалдық мұражайындағы кенотаф (Уайтхолл кенотафының көшірмесі) бар.

Жоғалғандарға арналған кенотафтар

Көптеген танымал кенотафтар басқа жерде жерленген белгілі тұлғаларды еске алады, бірақ көптеген кенотафтар ешқашан табылмай қалған адамдарға, әсіресе теңізде жоғалғандарға құрмет көрсетеді. Мұндай кенотафтардың кейбіреуі «Титаник» кемесінің құрбандарына арналған, олардың денелері апаттан кейін табылған жоқ. Исидор Штраустың денесі табылыпты, бірақ Ида Штраустың денесі табылған жоқ, ал Бронкстағы Вудлон зиратындағы Штраустардың мавзолейіндегі кенотаф Исидор мен Ида екеуіне арналған. Онда: «Махаббатты көптеген сулар сөндіре алмайды, оны тасқын да батыра алмайды» деп жазылған. АҚШ президенті Уильям Тафттың көмекшісі, майор Арчибальд Батттың әсерлі кенотафы Арлингтон ұлттық зиратында орналасқан. Ирландияның Аран аралдарының бірі – Инишморда, балықшылардың суға батып қалуы бұрын жиі кездесетін, сондықтан әр отбасы теңізде жоғалғандарға арналған естелік ескерткіштерге ие болған, олар «leachtaí cuimhneacháin» (естелік обалар) деп аталған. Көбісі 19 ғасырда тұрғызылған, бірақ кейбіреулері 18 ғасырға дейін жетеді. 1997 жылы заманауи ескерткіш орнатылды.

Шатрилер

Үндістанда кенотафтар – индуистік сәулет өнерінің негізгі элементі, кейін моғолдар да пайдаланған. Көптеген моғол императорларының кесенелерінде екі қабір камерасы болады, жоғарғысы кенотафты қамтиды, мысалы, Делидегі Хұмаюн қабірі немесе Аградағы Тадж-Махал. Ал нағыз қабір көбінесе тікелей төменде немесе одан да алыс орналасқан. Осы шатыр тәрізді құрылыстарды атау үшін қолданылатын "чатри" термині хиндустани тілінен шыққан, сөзбе-сөз "шатыр" дегенді білдіреді. Олар Раджастханның солтүстік-батыс аймағында, сондай-ақ Мадхья-Прадеш және Махараштра штаттарында жиі кездеседі. Раджастханның Шехавати аймағында чатрилер бай немесе еңбегімен көзге түскен адамдардың кремациялық жерлерінде салынады. Шехаватидегі чатрилер қарапайым құрылымнан – төрт бағанамен көтерілген бір күмбезден бастап, бірнеше күмбездері мен бірнеше бөлмелі жертөлесі бар ғимараттарға дейін болуы мүмкін. Кейбір жерлерде чатридің ішкі жағы Хавелилер сияқты әсем суреттермен боялған.

Цифрлық және астрономиялық

Интернет дәуірінде виртуалды кенотафтар World of Warcraft ойынында, сондай-ақ The Elder Scrolls сериясындағы ойындарда моддар арқылы кең таралған. Олар сондай-ақ толықтырылған шындық ойыны Ingress-те MIT полиция қызметкері Шон Коллиердің құрметіне және 1942 жылғы «Струма» апатының құрбандарын еске алу үшін жасалған. 2016 жылдың 13 қаңтарында MIRA қоғамдық обсерваториясының бельгиялық әуесқой астрономдары Studio Brussels радиостанциясымен бірлесіп, Дэвид Боуи қайтыс болған сәтте түсірілген Марс тұсындағы жеті жұлдыздан тұратын жұлдыздар шоқын (астеризм) арнады. Бұл жұлдыздарды дұрыс қосса, олар Aladdin Sane альбомындағы әйгілі шағын найзағай бейнесін құрайды.