Кіріспе
Лондон қаласындағы Тринити Сквер бақшасындағы соғыс мемориалы, Англия. Тауэр Хилл мемориалы – Англияның Лондон қаласындағы Тауэр Хиллдегі Тринити Сквер бақшасында орналасқан Ұлыбритания Соғыс қабірлері комиссиясының ескерткіштері. Мемориалдардың біреуі Бірінші дүниежүзілік соғысқа, екіншісі Екінші дүниежүзілік соғысқа арналған. Олар жаудың шабуылынан қаза тапқан, бірақ қабірі белгісіз азаматтар, теңізшілер мен балықшыларды еске алады. Алғашқысы, Сауда флоты соғыс мемориалы, сэр Эдвин Лютенс жобалап, 1928 жылы ашылды; екіншісі, Сауда теңізшілері мемориалы, сэр Эдвард Мауф жобалап, 1955 жылы ашылды. 1982 жылғы Фолкленд соғысында қаза тапқан сауда теңізшілерін еске алу үшін үшінші мемориал 2005 жылы орнатылды. Бірінші мемориал Бірінші дүниежүзілік соғыста сауда кемелерінің ауыр шығындарына байланысты салынды – 17 000-нан астам адам қаза тапты және 3 300-ге жуық британдық және Ұлыбритания империясына тиесілі сауда кемелері жаудың әрекеттерінен батты. Императорлық Соғыс қабірлері комиссиясы (IWGC) Лютенске тапсырма берді, ол бастапқыда Темза өзенінің жағасында үлкен арка салуды жобалады, бірақ бұл Лютенстің наразылығына қарамастан билік тарапынан қабылданбады. Келісімге келді, нәтижесінде ескерткіш Тауэр Хиллдегі Тринити Сквер бақшасында, өзеннен алысрақ, бірақ теңіз тарихымен байланысты жерде салынды. Бұл жер мемлекеттік жер болғандықтан, құрылысқа рұқсат беру үшін Парламенттің арнайы заңы қажет болды. Королева Мэри 1928 жылдың 12 желтоқсанында радио арқылы тікелей эфирде көрсетілген салтанатты шарада ескерткішті ашты – бұл оның радионы алғашқы рет пайдалануы болды. Ескерткіш – дориялық ғибадатхананы еске түсіретін күмбезді дәліз және Батыс майданындағы зираттардағы Лютенс құрылыстарына ұқсас. Қабырғалары жоғалғандардың есімдері жазылған қола панельдермен қапталған. Екінші дүниежүзілік соғыста сауда кемелерінің шығындары бірінші дүниежүзілік соғысқа қарағанда едәуір жоғары болды (4 786 кеме, 32 000 адам), сондықтан IWGC бірінші мемориалды толықтыру мақсатында сол жерде екінші мемориалды салды. Мауф батыстағы бақшаны жобалады, оған бастапқы ескерткіштің артындағы баспалдақтар арқылы кіруге болады, оның қабырғалары жоғалғандардың есімдері жазылған қола панельдермен жабылған. Панельдер арасында жеті теңізді бейнелейтін рельефтік мүсіндер (Чарльз Уилердің еңбектері) орналасқан. Уилер сонымен қатар сатының үстінде тұрған сауда флотының теңізшісі мен офицерінің мүсіндерін жасады. Жаңа ескерткішті 1955 жылдың қараша айында королева Елизавета II ашты, содан кейін оған аталғандардың туыстары гүлдер қоюға шақырылды. Екі дүниежүзілік соғысқа арналған мемориалдар – тізімдегі ескерткіштер. Сауда флоты мемориалы I санаттағы мүлік және Лютенстің соғыс мемориалдарының ұлттық жинағының бөлігі, ал Мауфтың Сауда теңізшілері мемориалы II санаттағы мүлік ретінде тізімделген. Фолкленд соғысы мемориалы тізімде жоқ.
The Tower Hill Memorial is a pair of Commonwealth War Graves Commission memorials in Trinity Square Gardens, on Tower Hill in London, England. The memorials, one for the First World War and one for the Second, commemorate civilian, merchant seafarers and fishermen who were killed as a result of enemy action and have no known grave. The first, the Mercantile Marine War Memorial, was designed by Sir Edwin Lutyens and unveiled in 1928; the second, the Merchant Seamen's Memorial, was designed by Sir Edward Maufe and unveiled in 1955. A third memorial, commemorating merchant seamen who were killed in the 1982 Falklands War, was added to the site in 2005. The first memorial was commissioned in light of the heavy losses sustained by merchant shipping in the First World War—more than 17,000 people died and some 3,300 British and Empire registered commercial vessels sunk as a result of enemy action. The Imperial War Graves Commission (IWGC) commissioned Lutyens, who initially designed a massive arch on the banks of the River Thames, but this was rejected by the authorities, to Lutyens' disdain. A compromise was struck, as a result of which the memorial was constructed in Trinity Square Gardens on Tower Hill, a site further from the river but with a long maritime history. The site was Crown land, meaning a special Act of Parliament was required to allow the construction. Queen Mary unveiled the memorial on 12 December 1928 at a ceremony broadcast live on the radio, her first use of the medium. The memorial is a vaulted corridor reminiscent of a Doric temple and similar to Lutyens' structures in cemeteries on the Western Front. The walls are clad with bronze panels which bear the names of the missing. Merchant shipping losses in the Second World War were significantly higher than in the first (4,786 ships, 32,000 lives) and the IWGC commissioned a second memorial on the same site, intended to complement the first. Maufe designed a sunken garden, accessed by steps behind the original memorial, the walls of which were again clad with bronze panels with the names of the missing. At regular intervals between the panels are relief sculptures (by Charles Wheeler) representing the seven seas. Wheeler also sculpted two sentries, a Merchant Navy sailor and officer, which stand at the top of the steps. The new memorial was unveiled by Queen Elizabeth II in November 1955, after which relatives of those named on it were invited to lay flowers. The memorials to the world wars are both listed buildings—the Mercantile Marine Memorial is gradeI and part of a national collection of Lutyens' war memorials, and Maufe's Merchant Seamen's Memorial is listed at gradeII*. The Falklands War memorial is not listed.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан және оның бұрын-соңды болмаған қаза тағлымдарынан кейін Ұлыбритания мен басқа да зардап шеккен елдерде мыңдаған соғыс ескерткіштері салынды. Атап айтқанда, Императорлық соғыс қабірлері комиссиясы (IWGC) Британ империясының барлық қаза тапқандарын еске алу үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Комиссия 1917 жылы құрылды, оның алғашқы басты сәулетшілерінің бірі – сэр Эдвин Лютенс, ағылшын сәулетшісі, ел үйлерін салумен танымал болды, кейіннен Нью-Делидің көп бөлігін жобалады. Лютенс соғыс кезінде IWGC-ге ақысыз кеңесші ретінде қызмет етті, ол Францияға бірнеше рет барып, ұйымдастырылған зираттардың алғашқы жоспарларын жасады. Соғыс Лютенске терең әсер етті; содан кейін ол уақытының көп бөлігін оның қаза тапқандарын еске алуға арнады. Ол Лондонның орталығындағы Уайтхоллдағы Кенотафты (Британияның екі дүниежүзілік соғысқа арналған ұлттық мемориалы) және IWGC үшін көптеген басқа зираттар мен мемориалдарды, соның ішінде Типваль мемориалын (1932 жылы аяқталды) жобалады. IWGC және оның негізін қалаушы Фабиан Уэр, әскери шеніне немесе әлеуметтік статусына қарамастан, барлық қаза тапқандарды жеке және тең дәрежеде еске алу керек деп шешті. Егер қабір тастағы орнату мүмкін болмаса (мысалы, мәйітті табу мүмкін болмағандықтан), қаза тапқан адамның аты Тауэр-Хилл сияқты комиссияның үлкен ескерткіштерінің біріне жазылды. Әскери-теңіз министрлігі бастапқыда IWGC-нің құзыреті теңізде қаза тапқан теңізшілерге де қатысты деп санамады және өз естелік шараларын жоспарлады, бірақ келіссөздерден кейін комиссия құрлықта қаза тапқандармен бірдей теңізшілерді еске алуға жауапкершілікті өз мойнына алатыны туралы келісімге келді. Комиссияның жарғысында оның қызметі «Таждың әскери және теңіз күштерінің мүшелері» деп анықталды; 1921 жылы комиссия мүшелері бұл Меркантильдік флотқа және соғыс күш-жігеріне қатысқан басқа да азаматтық ұйымдарға да қатысты деп шешті. Сауда кемелері мен балық аулау флоты Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның соғыс күш-жігерін қолдауда маңызды рөл атқарды. Соғыстың басынан бастап, әсіресе Германияның шексіз су асты кемелері соғысын бастағаннан кейін, сауда кемелерін Германияның әскери-теңіз флоты үнемі батырып отырды. Соғыс аяқталғанға дейін 3300-ден астам британдық және империялық тіркелген сауда кемелері батып, 17000-нан астам адам қаза тапты. Лютенс RFAC-тің пікірін «бош» деп сипаттап, Уэрге олар бұған қарамастан жалғастырып, қақтығысқа мәжбүрлеу керек деп ұсынды. Уэр дипломатиялық тұрғыдан көбірек әрекет етті және IWGC Тауэр-Хиллдегі Тринити сквері бағында жаңа орынды таңдады, ол Тауэр көпірінің батысында, бірақ өзеннен алыстау болды. Бұл орын орынды деп саналды, өйткені ол Темзаға көз жеткізе алды, бірақ өзен жағалауында емес, ал аймақта теңіз байланыстары болды, соның ішінде Лондон порты басқармасының штаб-пәтері 10 Тринити скверінде, Тринити үйі және Тауэрдің жанындағы Барлық Әулиелер шіркеуі (өзінде көптеген теңіз тақырыбындағы ескерткіштер). Филип Лонгворт IWGC тарихында бұл орынның Лондондағы комиссияның жалғыз ескерткіші «лондандықтардың көпшілігі ешқашан көрмейтінін, тіпті Лютенстің Уайтхоллдағы ескерткіші сияқты ұлттық санада орын таба алмайтынын» айтты. (Кенотаф IWGC-мен тапсырылмаған.) Тринити сквері – мұрагерлер басқаратын патшалық жер. Мұрагерлер ескерткішке қарсы болмайтындарын ұсынғанмен, олардың толық келісім беру өкілеттігі болмады және Парламенттің арнайы заңы қажет болды. Заң жобасы 1926 жылдың желтоқсанында Парламентке ұсынылып, 1927 жылдың маусым айында патшаның келісімін алды, соның нәтижесінде «Меркантильдік теңіз мемориалы заңы» қабылданды. Құрылыс жұмыстарын Холлоуэй бауырлары (Лондон) атқарды, ал мемориалды Мэри патшайым (күйеуі Георг V патшаның орынбасары) 1928 жылдың 12 желтоқсанында ашты, бұл оның осындай тапсырманы жеке орындауының алғашқы жағдайы болды. Ашылу рәсімі радио арқылы тікелей эфирде көрсетілді, бұл патшайымның медиумды алғаш рет пайдаланғаны еді. Күн күшті жауатын болса да, салтанатты ашылу рәсіміне көп адам келді, олар патшайымды көлікпен кетіп бара жатқанда ықыласпен қарсы алды.
Дизайн
Негізгі құрылымы Портленд тасынан тұрғызылған. Ол дориялық ғибадатхананы еске түсіретін, бірақ екі жағынан ашық күмбезді жол немесе павильон сияқты. Құрылыс көше деңгейінен сәл жоғары платформада орналасқан, шығыстан батысқа қарай бағытталған және көшеден әр жағынан бес тас саты арқылы кіруге болады. Құрылыстың ұзындығы, ені және биіктігі бірдей. Ол екі жағында сегіз кезектесіп орналасқан шаршы тіреулер мен алты жұп дөңгелек бағаналардан тұратын үш бөліктен тұрады. Сегіз тіреу тікбұрышты қола панельдермен қапталған, бұл оларға жалпақталған түрі береді. Панельдер (24 нөмірленген бөлікке бөлінген) жоғалған теңізшілердің есімдерін қамтиды, олар кеме аты бойынша, содан кейін капитанның немесе кеме басшысының атымен әліпбилік тәртіппен тізімделген. Сауда флоты мен балық аулау флотының кемелері бөлек тізімделеді. Бөліктердің үстінде дориялық антамент орналасқан. Төмен, еңкейген шатырдың екі жағында да аз тереңдіктегі парапеттері және үшбұрышты ұштары бар; шатырдың ортасында үлкен шаршы төбешік орналасқан, ол үлкен тас барабанын қолдайды. Төбешік Льютиенстің Йорк қаласының соғыс ескерткішіне арналған бастапқы жобасына ұқсас, онда барабанның орнына естелік тас болған. Мүсіншілік жұмысты Уильям Рид Дик жасаған, ол бірнеше басқа соғыс ескерткіштерінде де жұмыс істеген, соның ішінде Бельгияның Ипр қаласындағы Менен қақпасында. Ескерткіштің негізгі арнауы қола әріптермен төбешіктің алдыңғы (оңтүстік) жағына жазылған: "Құдайдың даңқы үшін және он екі мың сауда флоты мен балық аулау флотының құрметі үшін, олардың қабірі теңіз ғана"; оның үстінде Бірінші дүниежүзілік соғыстың жылдары (1914–1918) жазылған, сондай-ақ солтүстік жағындағы тасқа да ойылған. Екі жағында әсем қола гүл шоқтары орналасқан. Ішкі жағында қара және ақ тастан жасалған шахмат тәрізді еден төселген. Солтүстік жағында ашық бөліктерде қола тікенектер орналасқан. Ескерткіште ең көп адам өмірін құрбан еткен оқиға – 1915 жылдың 7 мамырында "Люзитания" кемесінің батып кетуі. 1200 қаза тапқандардың 350-ден астамы британдық экипаж мүшелері, олардың есімдері Сауда флоты ескерткішінде сақталған. Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан 12000-ға жуық адамның есімдері ескерткіште жазылған. Лютенстің тағы бір биографы Кристофер Хасси оны "классикалық киелі орын" деп сипаттаған. "Лютенс және Ұлы соғыс" кітабының авторы Тим Скелтон жолдың Франция мен Бельгиядағы Лютенстің зираттарындағы паналау ғимараттарына ұқсастығын атап өтеді және ескерткіш "Лондонның ортасында да, Батыс майданында да жақсы сезінеді" деп болжайды. Зираттағы ғимараттарға ұқсастық туралы голланд сәулетшісі Жерон Гёрст те айтады, ол оны әсіресе Бельгиядағы Хуге кратеріндегі және Францияның Серре жолындағы ғимараттармен салыстырады. Тарихшы Дэвид Крейннің пікірінше, ескерткіш өзінің "қасіретті бастамасынан" ешқашан толыққан жоқ және сондықтан Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін IWGC-нің негізгі жұмыстарының ең нашары болып саналады. Архитектор Эдвард Мауф болды, ол мансабын шіркеулерді жобалаудан бастады және 1950 жылдары IWGC-нің Ұлыбританиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс ескерткіштерінің бас архитекторы болды. Мауф сонымен қатар Суррейдегі Әуе күштері ескерткіші мен Плимут, Портсмут және Чатем теңіз ескерткіштеріне қосымшалар жасауға жауапты болды.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін IWGC жаңа қаза тапқандарға арналған мемориал үшін әртүрлі орындарды қарастырды, бірақ тиісті мемлекеттік органдармен кеңескеннен кейін Тауэр Хилл ең қолайлы орын деп шешті. Комиссия Мауфқа жаңа мемориал Лутиенстің дизайнын толықтырып, аймақтағы қолданыстағы сәулетке, соның ішінде Лондон порты басқармасы ғимаратына сәйкес келуі керектігін тапсырды. Мауф бастапқыда Лутиенс құрылысын қосымша колоннадамен кеңейтуді ұсынды, бірақ бұл қабылданбады. Оның келесі жобасы – суға батып қалған бақ қабылданды. 1952 жылдың шілдесінде «Сауда флоты мемориалы туралы» акті ретінде қабылданған Парламенттің тағы бір заңы қажет болды. Жұмыс 1952 жылдың соңында басталды және 1955 жылы аяқталды. Мауфтың жобасына кейбір түзетулер енгізу қажет болды. Мауф бастапқыда Лутиенс колоннадасы мен суға батып қалған бақ арасында естелік тасын орнатуды жоспарлаған. Ескерткіштің жалпы көлемін азайту және жергілікті тұрғындардың алаңдаушылығын сейілту үшін тас алынып тасталды, ал шөптің көлемі шектелді. Лондон метросының туннеліне байланысты бақтың оңтүстік жағындағы тереңдігі азайтылуы керек болды. Ашылғаннан кейін, мемориалда еске алынғандардың 16 000 туысы оның төңірегіне гүлдер қойды, бұл процесс кешкі уақытқа дейін жалғасты. Архитектура тарихшысы Николаус Певснер Мауфтың кеңейтуін бастапқы мемориалға қарағанда «әлсіз» деп сипаттады; ол жоғалғандарға арналған мемориалды бос орын (суға батып қалған бақ) түрінде жасау идеясын мақтады, бірақ оны Уилердің есімдер тізімдері арасындағы «ерекше көңіл көтеріңкі» рельефтерімен кемшілікке ұшыратты. Екінші дүниежүзілік соғыс мемориалының жер деңгейіндегі кіреберіс аймағы суға батып қалған бақтың оңтүстік жағында орналасқан және Бірінші дүниежүзілік соғыс мемориалының алдындағы төмен қабырғаға іргелес екі пилоннан тұрады. Төмен қабырғаға орнатылған тас Лутиенстің Естелік тасына ұқсас, ол соғыс жылдарын (1939–1945) көрсетеді және мемориалға арналған арнауды қамтиды: ОСЫ БАҚША ҚАБЫРҒАЛАРЫНДА АТЫ АТАЛҒАН ЖИЫРМА ТӨРТ МЫҢ САУДА ФЛОТЫ МЕН БАЛЫҚ АУЛАУ ФЛОТЫНЫҢ ӨМІРЛЕРІН ӨЗ ЕЛІ ҮШІН ҚҰРБАН ЕТКЕНДЕРІН, АЛ ҚАБІРЛЕРІ ТЕҢІЗ БОЛҒАНДАРЫН ЕСКЕРЕДІ. Әр пилонның үстінде сауда флотының теңізшісін (шығыс жағында) және офицерін (батыс жағында) бейнелейтін өмірлік мөлшерден асып түсетін мүсін орналасқан. Пилонның екі жағындағы кіреберіс сатылары суға батып қалған баққа түседі, онда есімдері жазылған панельдер орналасқан. Бақтың қабырғалары 8 фут (2 метр) биіктікте Портленд тасынан жасалған, бастапқы мемориалға сәйкес келеді, қабырғаларға бекітілген 132 қола панельде Екінші дүниежүзілік соғыста жоғалғандардың есімдері тізімделген. Есімдер панельдері бүкіл бақты айналып, солтүстік және оңтүстік қабырғаларды, сондай-ақ шығыс және батыс қабырғаларды жабады. Мемориалдың жартылай шеңберлі (солтүстік) бөлігінде Жеті теңізді бейнелейтін жеті аллегориялық мүсін белгілі бір аралықпен орналасқан. Бұл Чарльз Уилердің жұмысы, ол сонымен қатар Корольдік теңіз флотының мемориалдарын кеңейту үшін мүсіндер жасаған. Бақша негізінен шөппен жабылған, ортасында магниттік солтүстікке бағытталған қоладан жасалған компас мүсіні орналасқан. Қызыл ту (Британдық тіркелгідегі азаматтық кемелердің туы) осы жерде желбірейді. Тауэр Хиллде тек қабірі белгісіз саудагерлердің есімдері ғана тіркелген. Мәйіті табылған немесе басқа ұйымдарда (мысалы, Үндістанның сауда флоты) қызмет еткендер басқа жерлерде еске алынады. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік теңіз флотында қызмет еткен 1200 сауда теңізшісі Ливерпуль теңіз мемориалында еске алынған. Сауда теңізшілерінің мемориалының тізілімі 1928 жылы IWGC тарапынан тоғыз томдық түрде жарияланған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1958 жылы Көлік және азаматтық авиация министрлігі Сауда флотының және Балық аулау флотының 1939–1945 жылдардағы үш томдық Құрмет кітабын шығарды және оны Ұлыбритания мен шетелдегі бірқатар ұйымдарға таратты. Бұл құрмет кітабының алғашқы екі томында Тауэр Хиллдегі саудагерлер мемориалында жазылған есімдер бар. Тауэр Хилл мемориалдарының тізілімдері Троица Сквер-Гарденстің солтүстік жағындағы Троица үйінде сақталады. 2000 жылдан бері 3 қыркүйек жыл сайын Саудагерлік теңіз флоты күні ретінде атап өтіледі; осы күнге жақын жерде Тауэр Хилл мемориалында еске алу рәсімі өткізіледі. 2005 жылы Сауда флоты қауымдастығы осы жерде тағы бір мемориалды ашты. Гордон Ньютонның еңбегі 1982 жылғы Фолкленд соғысында қаза тапқан Сауда флоты мен Корольдік флот көмекшілеріне арналған. Ол гранит негізге орнатылған қоладан жасалған күн сағатынан тұрады; сағаттың ортасында үлкен қола якорь орналасқан. Негіздің айналасында қола тақталар орналасқан, олардың бірінде «1982 ЖЫЛЫ ФОЛКЛЕНД АРАЛДАРЫНЫҢ БОСТАНДЫҒЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҮШІН ӨМІРЛЕРІН ҚҰРБАН ЕТКЕН САУДА ТЕҢІЗШІЛЕРІНІҢ ЕСКЕРУІНЕ» деген жазу бар. Қалғандары кеме бойынша реттелген 17 қаза тапқанның есімдерін жазады. Фолкленд мемориалы, тізімге енбеген, 2005 жылдың 4 қыркүйегінде Бас теңіз лорды, адмирал сэр Алан Уэст ашты және Қоғамдық соғыс қабірлері комиссиясы (IWGC 1960 жылы атын өзгерткен) күтіп бағуда. Ливерпуль Атлант соғысының 70 жылдығын, Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең ұзақ әскери кампанияны пор арқылы өтетін жиырма бес соғыс кемесімен атап өтті. 2013 жылдың 11 мамырында Тауэр Хилл мемориалында және басқа да лондондық және британдық шараларда да рәсімдер өтті. Лутиенстің Бірінші дүниежүзілік соғыс мемориалы 1973 жылы II санаттағы тізімге енгізілді. Тізімге енгізу бұзу немесе өзгертуден заңдық қорғауды ұсынады; II санат «өте маңызды мүддеге ие ерекше маңызды ғимараттарға» арналған және тізімнің шамамен 5,5% құрайды. 2015 жылдың қарашасында Лутиенстің соғыс мемориалдары ұлттық жиын деп жарияланғанда ол I санатқа (тізімдегі ғимараттардың шамамен 2,5% құрайтын, «ең үлкен тарихи қызығушылыққа ие» ғимараттар) жаңартылды. Мауфтың Сауда теңізшілерінің мемориалы 1998 жылдан бері II санаттағы тізімге енгізілген.