Кіріспе

Өлім салты

Үндеу сәті (бір минут үнсіздік немесе минуттық үнсіздік деп те аталады) – үнсіз ой елегі, дұға, терең ойға дамылу немесе медитация уақыты. Туды жартылай түсіріп ілгендей, үндеу сәті көбінесе құрмет көрсетудің белгісі болып табылады, әсіресе жақында қайтыс болғандарға аза тұту кезінде немесе трагикалық тарихи оқиғаның бір бөлігі ретінде, мысалы, Еске алу күнінде. Еске алу үшін әдетте бір минут немесе 60 секунд бөлінеді, бірақ ұйымдастырушылар оқиғаның маңызына байланысты басқа уақыт аралықтарын да таңдауы мүмкін (мысалы, әрбір қаза болған адам үшін бір минуттан берілуі мүмкін). Үндеу сәті кезінде қатысушылар әдетте бас иіп, бас киімдерін шешіп, осы уақыт ішінде сөйлеуден немесе қимыл жасаудан аулақ болады.

Шығу тегі

Өлген адамға арналған алғашқы ресми үнсіздік сәті 1912 жылдың 13 ақпанында Португалияда болды. Португалия Сенаты 10 минуттық үнсіздікпен Бразилияның Рио-Бранко бароны, сондай-ақ Бразилия үкіметінің сыртқы істер министрі Жозе Мария да Силва Паранос Жуниорды еске алды, ол 10 ақпанда, үш күн бұрын қайтыс болған еді. Бұл үнсіздік Сенаттың сол күнгі хаттамасына енгізілді. Сол жылы АҚШ-тың көптеген аймақтарында «Мэйн» және «Титаник» кемелерінің қаза тапқандарын құрметтеу үшін салтанатты үнсіздік сақталды. Соғыстың қайғысы мен зиянын еске алу үшін үнсіздік сәтін алғаш ұсынған адам – Оңтүстік Африкалық жазушы және саясаткер Джеймс Перси Фитцпатрик немесе Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы, австралиялық журналист Эдвард Джордж Хони болды. Австралия үкіметі Хонидің идеяның бастамашысы болғанын мәлімдесе де, соғыс естелігіне қатысты Хонидің ұсынысы Фитцпатриктің ұсынысынан бұрынғы күнін нақты растайтын бастапқы деректер жоқ. Дегенмен, екеуінің де идеялары бір жылдай уақыт аралығында пайда болған, сондықтан ортақ идеяның параллель ойлаудың нәтижесі болуы мүмкін. Эрик Хардингтің 1965 жылы орнатылған ескерткішті қолдау мақсатында жазылған кітапшасында бұрын да үнсіздіктер болғаны мойындалады (Эдуард патшаның қайтысымен байланысты, Оңтүстік Африкада «соғыс одақтастар үшін қиын болған кезде», Австралияда жоғалған шахтерлерге арналған рәсімдер, АҚШ-та «Мэйн» суға батқан кезде және т.б.), бірақ оның сөзімен айтқанда, «Хонидің ұсынысының ерекшелігі – тарихта алғаш рет жеңіс оған қол жеткізу үшін өмірін және денсаулығын құрбан еткендерге құрмет ретінде тойланды». Хардинг сондай-ақ, жан-жақты зерттеулерге қарамастан, Хонидің Букингем сарайындағы репетицияға қатысқанына ешқандай дәлел табылмағанын, сондай-ақ Хонидің хаты ескерткіш дәстүрін қабылдауға ықпал еткенін көрсететін ресми хабарлама жоқ екенін мойындайды, ал жалғыз «дәлел» – хаттың Патшаға ресми түрде жүгінуден бірнеше ай бұрын жазылғаны. Алайда ол сондай-ақ «Сэр Персидің мәселені ресми түрде көтергені үшін танылуға құқығы, Хонидің ұсынысты бірінші жасағаны үшін танылуға құқығын ешқандай жағдайда жоққа шығармайды» деп жазады. Австралиялық соғыс мемориалында жарияланған мақалада Хони Букингем сарайындағы Гренадер гвардиясымен бірге сынаққа қатысқандығы, сондай-ақ Фитцпатрик та қатысқандығы айтылады (бірақ олардың кездесіп, идеяларын талқылаған-жоқпағы белгісіз). Алайда, Хонидің әйелі (ол оны «Милли» деп атаған), оның досы М. Ф. Орфордтың 1961 жылғы мақаласында айтқандай, ол «Үнсіздік сақтау кезінде ешқашан көшеге шықпаған» және олар алғашқы Екі минуттық үнсіздік туралы тек Букингем сарайынан жарияланған бұйрық арқылы естіген.

Мысалдар

Көптеген адамдар Ұлттар Достастығында әр жыл сайын 11 қарашада сағат 11:00-де екі минут үнсіздік сақтайды (Кару-қару тоқтату күні), бұл қарулы күштердің мүшелерінің және соғыс кезінде бейбіт тұрғындардың құрбандықтарын еске алу үшін жасалады. Сонымен қатар, Ұлыбританияда қарашаның екінші жексенбісінде де екі минут үнсіздік сақталады, ол соңғы кезде Еске алу жексенбісі деп аталады және Big Ben сағатының сағат 11-ді соғуы мен кернейшілердің сағат 11:02-де соңғы сигналды орындауы тікелей эфирде көрсетіледі. Австралия мен Жаңа Зеландияда бұл рәсім тез арада 25 сәуірде ANZAC күні таңертең өткізілетін еске алу рәсімдеріне қабылданды. Бұл үнсіздік сәті Бірінші дүниежүзілік соғыста және одан кейінгі қақтығыстарда қаза тапқан әскерилер мен әйелдерді еске алуға арналады. Израильде Холокост құрбандарын еске алу үшін Йом ХаШоа күні, ал Израильдің тәуелсіздік күнінен бұрын қаза тапқан сарбаздар мен терроризм құрбандарын еске алу үшін үнсіздік сәттері өткізіледі. Жапонияда әр тамыз айында Хиросима мен Нагасаки қалаларында атом бомбасы түскен сәтте бір минут үнсіздік сақталады (және бүкіл ел бойынша теледидардан көрсетіледі). Үнсіздік сәттері көбінесе басқа шаралар алдында, соның ішінде спорттық жарыстар сияқты жиналыстар алдында сақталады, мұндай үнсіздіктің себептері ұлттық және халықаралық трагедиялар немесе белгілі бір топқа байланысты адамдардың қаза болуымен байланысты. Соңғы жылдары Ұлыбритания мен Израильде футбол сияқты спорттық іс-шараларда бір минут үнсіздік бір минуттық қол соғумен ауыстырылды.

Үнсіз дұға

Құдайға үндемей дұға етудің Киелі кітаптағы тамырлары бар, және еврейлер мыңдаған жылдар бойы үнсіз дұға етеді. Квакерлер 300 жылдан бері үнсіз ғибадат етуді қанағаттандырып келеді, олардың пікірінше, әрбір адамның ішінде Құдайдың нұры бар және Құдайдың сөйлеуі үшін діни қызметкердің араласуы қажет емес. Квакерлер қауымының жиналыстарындағы үнсіз ғибадат әдетте толық үнсіздік емес, адамдар рухтың шақыруымен сөйлейді. Мүмкін, кең қоғам үнсіз дұғаны қоғамдық жиналыстарда қабылдады, себебі үнсіздікте сенімдерге қатысты ешқандай мәлімдеме немесе болжам жоқ. Оны түсіну үшін тіл білудің қажеті болмағандықтан, әртүрлі діни және мәдениеттік топтар бірге қатысқанда ауызша дұғаға немесе рәсімге қарағанда оңай қабылданады және қолданылады. Бүгінде үнсіздік сәті діни пафоспен адамдарды ренжітпеу және жеке тұлғаларға осы сәтті өздері қалағандай түсіндіруге мүмкіндік беру үшін қолданылады. АҚШ-тың отарлық кезеңінде Пенсильвания квакерлері квакер емес адамдармен бірге ғибадат етпеді, тек олардың дінге өтуі мүмкін болғандармен ғана. Олар өздерін бөліп алып, экуменикалық жиналыстарда немесе мекемелерге қызмет етуде дұға етпеді. Соңғы уақытта квакер стиліндегі үнсіздіктің секталық емес және даулы емес қоғамдық шаралар үшін қолданылуы ағылшын тілді әлемде және басқа да көпұлтты қоғамдарда оның кеңінен қолданылуына әкелді. Бұл сондай-ақ үкімет, мектептер, коммерциялық компаниялар және әскери сияқты әртүрлі топтардың қатысуы күтілетін, бірақ міндетті түрде сенімдерін бөліспейтін көптеген зайырлы институттарда да орын алады. Мысалы, қаза тапқан әскерлерді еске алу немесе мемлекеттік мектептерде жеке ойлануға мүмкіндік беру үшін үнсіздік минутын енгізуді квакерлердің өзі бастаған жоқ.

АҚШ мектептерінде

1962 жылы АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуіне сәйкес, мемлекеттік мектептерде мектеп дұғаларын ресми ұйымдастыру, демеушілік ету немесе қолдау көрсетуге тыйым салынды деп шешті. Мұғалімдер мен мектеп қызметкерлері сабақтарды дұғамен бастауға құқылы емес, бірақ ерікті діни клубтарда дұға етуге рұқсат етіледі, ал оқушылар өздері дұға етуге тыйым салынбайды. Басқа да шешімдер мектеп жиналыстарында, спорттық жарыстарда және мектеп ұйымдастырған басқа да іс-шараларда қоғамдық, ұйымдастырылған дұға етуге тыйым салды. АҚШ-тағы үнсіздік минуты мәселесі дұға мен дін мен мемлекеттің бөлінуі туралы пікірталасқа себеп болып отыр. Үнсіздік минутының нақты діни мазмұны жоқ, сондықтан ол белгілі бір дінді қолдамай, ойлану мен құрмет сезімін қалыптастырудың бір жолы ретінде ұсынылады. Президент Рональд Рейган американдық мектептерде үнсіздік минуттарын қолдады. 1981 жылы Рейган мемлекеттік мектептерде ұйымдастырылған дұғаға рұқсат беретін конституциялық түзетуді ресми түрде ұсынды. 1984 жылы Рейган Конгреске сөз сөйлегенде, күнделігін дұғамен бастайтын конгрессменге: "Егер сіздер күніңізді дін қызметкерінің осы жерде тұрып, дұға етіп бастауымен бастай алсаңыздар, онда неге осы елдегі әрбір мектеп баласы Құдайды тану еркіндігінен айырылған?" - деп сұрады. Колин Пауэлл, бұл мәселені ұзақ жылдар бойы қолдап келген саясаткер, әрбір оқу күнінің басында үнсіздік минуттарын енгізуді ұсынды. Оның сөзіне қарағанда, оқушылар осы уақытты дұға етуге, медитациялауға, ойлануға немесе оқуға пайдалана алады. Дегенмен, кейбір сыншылар үнсіздік минуттарын жасырын түрде дұғаны қолдау ретінде қарастырады. Бұл мәселені әсіресе атеисттік топтар мен жақтастары көтерді, олар ресми үнсіздік минуттарының дінге жат мақсаты жоқ екенін айтады. Үнсіздік минуттары АҚШ Конституциясы мен қоғамындағы дінге ымыраға келу мен қолдау арасындағы шиеленісті көрсетеді. Дінге ымыраға келу – адамның немесе оқушының өз дінін таңдау және оны ұстану ортасын қамтамасыз ету. "Үнсіздік минуттары" заңдарына қатысты мәселе – оқушының ресми үнсіздік минуттары болмаса да, өз бетінше дұға етуіне немесе медитациялауына мүмкіндік берілгендігіне қол жеткізілді ме екендігі. "Дін мен мемлекеттің бөлінуі үшін біріккен американдықтар" ұйымының өкілі Барри Линн "үнсіздік минуты" ісі бойынша: "Заңға түзетулер енгізілгенге дейін студенттерге дұға етуге, медитациялауға немесе ойлануға рұқсат етілген. Қажетсіз жерге "дұға" деген сөзді қосу, заң шығарушылардың дінді қолдау ниетін анық көрсетеді, ал бұл олардың жұмысы емес" деді. Соттар осы үнсіздік минуттарына қатысты істерде зайырлы мақсаттың қажет екенін айтты және Уоллес пен Джафри ісіне сәйкес, "егер заң дінді ілгерілету мақсатымен қабылданған болса, онда ол күшін жояды". 1976 жылдан бастап Вирджиния штатының заңы мектеп округтеріне әрбір оқу күнінің басында 60 секунд үнсіздік ұстауға рұқсат берсе де, 1985 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Алабама штатының "үнсіздік немесе ерікті дұға" заңының конституцияға қайшы екенін шешті, Уоллес пен Джафри ісі бойынша. 2000 жылдың сәуір айында жаңа заң қабылданды, ол Вирджиния штатының барлық мемлекеттік мектеп оқушыларын бір минут үнсіздік сақтауға міндеттейді. Сондай-ақ, 2005 жылы Индиана штатында барлық мемлекеттік мектептерде оқушыларға әр күні адалдық ант беруге және үнсіздік минуттарын сақтауға мүмкіндік беретін заң қабылданды. 2007 жылдың қазанында Иллинойс штаты мемлекеттік мектептерге оқу күнінің басында оқушыларға үнсіздік минуттарын ұсынуды талап ететін заң қабылдады, бұл заң қазіргі уақытта Иллинойс штатының соттарында қаралып жатыр. Мемлекеттік заң шығарушы органдардың ұлттық конференциясының мәліметінше, Алабама, Джорджия, Луизиана, Массачусетс, Невада, Нью-Гэмпшир, Оклахома, Род-Айленд, Оңтүстік Каролина, Теннеси, Техас және Вирджиния штаттары да сыныпта үнсіздік минуттарын талап етеді. 20-дан астам басқа штаттарда мұғалімдерге осындай сыныптағы үзіліс жасау туралы шешімді өздері қабылдауға рұқсат беріледі. 2000 жылдың қазанында АҚШ-тың аудандық судьясы Клод М. Хилтон "үнсіздік минуты" заңының конституциялық екенін шешті. Хилтон судья былай деді: "Сот Комонвеллдің бір минут үнсіздік актісін күнделікті сақтауын конституциялық деп санайды. Акт зайырлы мақсатпен қабылданды, дінді қолдамайды, оған кедері келтірмейді және дінмен тым жақын байланысқа түспейді. Оқушылар өздері қалаған нәрселерді ойлай алады – бұл ойлар діни сипатта да, зайырлы сипатта да болуы мүмкін. Олар тек үнсіз отырулары керек". Оның шешімі 4-ші апелляциялық сотта бекітілді. Басқалар заңның зайырлы мақсатпен қабылданбағанын, заңды қолдаушылардың мәлімдемелеріне назар аударды. Вирджиния штатының сенаторы Чарльз Р. Хокинс (Р, Пенсильвания) үнсіздік минуты "өте үлкен мәселені шешуге арналған өте шағын қадам" екенін айтты. Ол сондай-ақ: "Дұға менің сөздігімде жаман сөз емес" деді. Вирджиния штатының Американдық азаматтық еркіндіктер одағының атқарушы директоры Кент Уиллис заң шығарушылар "кем дегенде Вирджиния заңын дін мен мемлекеттің ажыратылуының шегінде немесе одан да асып түсуде" екенін айтты. Ол сондай-ақ: "Мемлекет отпен ойнап отыр" деді. Американдық азаматтық еркіндіктер одағы 1990-жылдардың басында Ньют Гингрич ұсынған конституциялық түзетуге қарсы болды, ол мектеп күнінде ерікті дұға сәтін бөлуді көздеді, бұл кейінірек президент Билл Клинтон "үнсіздік минуты" деп сипаттады.

Террорлық шабуылдар

2015 жылғы қаңтардағы Франциядағы теракт, 2015 жылғы қарашадағы Париж шабуылы немесе 2023 жылғы Хамас Израильге жасаған шабуыл сияқты террористік шабуылдар болған кезде, футбол федерациялары келесі матчтарда бір минут үнсіздік жариялауға құқылы. Бұл үнсіздік террористік шабуылдардың салдарынан қаза тапқан барлық құрбандарға көрсетілетін құрметтің белгісі болып табылады.

Футболшы қайтыс болды

Футболшы қайтыс болған кезде, футбол федерациялары қайтыс болған адамға бір минут үнсіздік жариялауға құқылы. 2016 жылдың қарашасында «Шапекоэнсе» клубының LaMia 2933 рейсі апатына ұшырап, Бразилия құрамасының дерлік барлық ойыншысы қаза тапты. Олар 2016 жылғы Копа Судамерикана финалының бірінші ойынын 2016 жылғы Копа Либертадорес жеңімпазы «Атлетико Насьональға» қарсы өткізуге тиіс болған. Апаттың салдарынан финал тоқтатылды, көптеген еуропалық футбол федерациялары бір минут үнсіздік жариялады, ал «Атлетико Насьональ» КОНМЕБОЛ-дан «Шапекоэнсеге» титул беруді сұрады. Ойынның жоспарланған күні «Насьональ» және Медельин қалалық кеңесі апатта қаза тапқандарды еске алу үшін ескерткіш шарасын ұйымдастырды. Стадионда 45 000-ға жуық адам, ал көшелерде мыңдаған адам болды. 5 желтоқсанда КОНМЕБОЛ «Атлетико Насьональдің» өтінішін қабылдап, «Шапекоэнсеге» 2016 жылғы Копа Судамерикана титулын берді, ал «Атлетико Насьональ» «CONMEBOL Centenario Fair Play» сыйлығымен марапатталды. 2019 жылдың қаңтар айында тағы бір оқиға болды: «Эмилиано Сала» француз Лига 1-дегі бұрынғы клубы «ФК Нанттан» Англия Премьер-лигасындағы «Кардифф Ситиге» Piper PA 46 ұшағымен ауыстырылды. Алайда, ұшқыштың бақылауын жоғалту салдарынан ұшақ Гернси аралынан бірнеше шақырым қашықтықта құлады. 2019 жылдың 7 ақпанында теңізден мәйіт табылып, анықтау үшін Дорсет полициясына жеткізілді. Кейін полиция қызметкерлері мәйіттің «Салаға» тиесілі екенін ресми растады. Осы хабардан кейін Премьер-лига, Лига 1 және Еуропа чемпионаттарының матчтары алдында көптеген минуттар үнсіздік сақталды.