Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вайау өзені – Жаңа Зеландияның Саутленд аймағындағы ең ірі өзен. "Waiau" сөзі "Айналмалы ағыстар өзені" деп аударылады. Бұл Те-Анау көлінің шығару арнасы, ол Манапури көлінің оңтүстігіне ағып құяды, ал одан оңтүстікке қарай ағып, Туатапереден оңтүстікке қарай Фовео бұғазына жетеді. Өзен Моновай көлінен де су алады. Манапури және Те-Анау көлдері арасында ағатын Вайау өзенінің жоғарғы бөлігі "Сақиналардың Иесі" фильмінің бірінші бөлімінің соңындағы түсірілімдерде, Урук-хайлардың Фратриямен өзен жағалауында қуалау сахналарында, ойдан шығарылған Андвин өзені ретінде пайдаланылды. 2009 жылдың сәуір айында Жаңа Зеландияның Географиялық кеңесі "Balloon Loop" деп белгілі аймақтан төменге қарай созылған өзеннің бөлігіне, Жаңа Зеландияның кинорежиссері Питер Джексонды осы аймақты Андвин өзені ретінде пайдаланғаны үшін құрмет көрсету мақсатында "Андвин Рич" деп атау туралы ұсынысты қабылдамады.
The Waiau River is the largest river in the Southland region of New Zealand. 'Waiau' translates to 'River of Swirling Currents'. It is the outflow of Lake Te Anau, flowing from it into Lake Manapouri to the south, and from there flows south for before reaching the Foveaux Strait south of Tuatapere. It also takes water from Lake Monowai. The Upper Waiau River that flows between Lakes Manapouri and Te Anau doubled as the fictional River Anduin at the end of the first film of The Lord of the Rings film trilogy, for the scenes where the Uruk hai chase the Fellowship along the river banks. A proposal that a stretch of river below the area known as Balloon Loop be named the Anduin Reach to honour New Zealand film maker Peter Jackson for his use of the area as the River Anduin was rejected by the New Zealand Geographic Board in April 2009.
География
Вайау өзені – Оңтүстік аралдың оңтүстік-батыс бұрышындағы ең ірі өзен жүйесі. Оның бастаулары Эглинтон және Клинтон өзендерінде, екеуі де Те Анау көліне ірі сала болып құяды. Те Анауға құятын басқа өзендер – Глайснок өзені, Вапити, Дун және Упукерора өзендері, сондай-ақ көптеген шағын арналар, олардың ішіндегі ең ірілері – Джанкшн, Вудроу, Эттрик, Снаг және Маккензи арналары. Вайау өзені Те Анау көлінің оңтүстік жағынан басталып, шағын жазықтың батыс жиегімен шамамен 12 километрге дейін ағып, Вайау жүйесіндегі екі ірі көлдің екіншісі – Манапури көлінің солтүстік-шығыс бұрышына құяды. Манапури көлін Спей және Греб өзендері, сондай-ақ Фриман, Аве және Айрис арналарымен қоректендіреді. Вайау көлден оңтүстік-шығысқа қарай Манапури қаласына жақын жерден ағып шығады. Көп ұзамай оған Марароа өзені қосылады. Осы жерден Вайау салыстырмалы түрде тар жазық арқылы оңтүстікке қарай ағып, көптеген кішкентай салалармен және арналармен толығады, олардың ең ірілері – Экселсиор, Уэйр және Редклиф салалары және Борланд арнасы. Моновайда Вайау өзені Моновай өзенімен кездеседі, ол да мұздықтан пайда болған Моновай көлінің ағысы болып табылады. Вайау өзенінің шағын Уайраки өзенімен қосылған жерінде жазық кеңейеді. Бұл жерде Вайау көптеген басқа өзендермен және арналармен толығады, атап айтқанда Клифден мен Алтон арналарының жанындағы Лилл арнасымен, сондай-ақ Туатапереге жақын жердегі Орауэа өзенімен. Өзен жағалауға жақындағанда кеңейеді, оның арналарында бірнеше кішкентай, жазық аралдар орналасқан. Те-Вэваэ шығанағындағы өзен сағасында өзен ұзын тасқын лагунасын құрайды, ол бірнеше шақырымға созылған тар құм сілтісімен теңізден бөлінген.
The Waiau River is the largest river system in the southwestern corner of the South Island. It has its sources in the Eglinton and Clinton Rivers, both of which are major inflows to Lake Te Anau, one of the two large lakes formed from glaciation which are part of the Waiau's system. Other rivers to flow into Te Anau include the Glaisnock River, Wapiti, Doon, and Upukerora Rivers, as well as numerous burns, of which the largest are the Junction, Woodrow, Ettrick, Snag, and Mackenzie Burns. The Waiau, so named, flows from the southern tip of Te Anau and meanders for some 12 kilometres along the western edge of a small plain before entering the northeastern corner of Lake Manapouri, the second of the two large lakes in the Waiau system. Manapouri is also fed by the Spey and Grebe Rivers, as well as the Freeman, Awe, and Iris Burns. The Waiau flows out of the lake in the southeast, close to the small town of Manapouri, and shortly thereafter is joined by the waters of the Mararoa River. From here, the Waiau continues south across a relatively narrow plain, fed by numerous small creeks and burns, the largest of which are the Excelsior, Whare and Redcliff Creeks and the Borland Burn. At Monowai it is met by the Monowai River, the outflow of a further glacially formed lake, also named Monowai. At the Waiau's junction with the small Wairaki River the plain widens. From here the Waiau is fed by numerous other streams and burns, notably the Lill Burn close to Clifden and the Alton Burn, as well as the Orauea River, close to Tuatapere. As the river nears the coast it widens, with several small low lying islands contained within its channels At its mouth on Te Waewae Bay, the river forms a long tidal lagoon separated from the sea by a narrow sandbar which extends along the coast for several kilometres.
Геология
Вайау өзені және оған байланысты бірнеше жерлер Жаңа Зеландия геологиялық уақыт шкаласының қабаттарына аттарын берді. Бұл Альтондық (Алтон Берннен кейін), Клифдендік (Клифденнен кейін), Лиллбурндық (Лилл Берннен кейін) және Ваяулық қабаттары, олар тізбектей 18,7-ден 11,01 миллион жыл бұрынға дейін созылады.
The Waiau River and several places connected to it have given their names to stages of the New Zealand geologic time scale. These are the Altonian (after Alton Burn), Clifdenian (after Clifden), Lillburnian (after Lill Burn), and Waiauan stages, which consecutively run from 18.7 to 11.01 million years ago.
Флора мен фауна
Уаяу өзенінің орманды су жиналатын алабында әртүрлі түрлер кездеседі. Фиордланд ұлттық паркінің көп бөлігіндегі өсімдік жамылғысында көптеген папоротник түрлері, соның ішінде тақта папоротник (Lomaria discolor) өседі. Те Анау көлінің жағалауында және Уаяу өзенінің жоғарғы ағысында, әсіресе Такахе (Notornis hochstetteri) құсының бірнеше сирек түрлері мекендейді. Орталық және Оңтүстік фиордтар арасындағы Мурчисон таулары осы құстар үшін арнайы сақталған қорық болып табылады. Те-Анау көлінің батыс жағалауында Те-Ана үңгірлері орналасқан, көл осы үңгірлердің есімімен аталады. 2018 жылдың желтоқсанында Уаяу өзені Туатапере қаласынан өтетін жерде улы балдырлардың – бентосты цианобактериялардың (көк балдырлардың) қауіпті деңгейі анықталды. Су жолдарына көп мөлшерде қоректік заттар мен шөгінділердің ағып түсуі, сондай-ақ жазғы температураның жоғары болуы және су ағынының азайуы – улы балдырлардың өсуіне себеп болатын негізгі факторлар. 2019 және 2018 жылдары Уаяу өзенінде Escherichia coli бактериясының жоғары деңгейі тіркелді, Environment Southland өзенге "сарғыш" ескерту берді, жүзу кезінде сақтық танытуға кеңес берді. E. coli адамдар мен жануарлардың ішегінен шығады және нәжіс арқылы қоршаған ортаға таралады. 2019 жылдың желтоқсанында Жаңа Зеландия үкіметі «Гүлденген Саутленд» атты өзгерістер мен инновациялар жобасын бастады, Саутлендтің 21 өзен бассейніне 9 миллион доллар бөлді, бұл фермерлер мен өсірушілерге экологиялық тұрақтылықты арттыруға көмектеседі.
There are diverse species in the forested catchment basin of the Waiau River. Vegetative understory within most of the Fiordland National Park includes numerous fern species including the crown fern (Lomaria discolor). Several species of endangered birds live around the shores of Lake Te Anau, and the upper Waiau River, notably the Takahē (Notornis hochstetteri). An area between the Middle and South Fiords called the Murchison Mountains is a sanctuary set aside for these birds. The western shore of Lake Te Anau also holds the Te Ana au Caves, from which Lake Te Anau derives its name. Toxic levels of the algae benthic cyanobacteria were found in December 2018 where the Waiau River runs by Tuatapere. High levels of nutrients or sediment run off into waterways combined with high summer temperatures and low summer flows are the main factors that lead to the growth of toxic algae. In Summer 2019 and 2018 the Waiau River had high levels of Escherichia coli, Environment Southland gave the river an 'amber' warning, advising caution if swimming. E Coli comes from the intestines of humans or animals and is introduced to the environment through feces. In December 2019 the New Zealand Government set up the 'Thriving Southland' Change and Innovation Project, allocating nine million dollars across Southland's 21 river catchment groups to help farmers and growers lift their environmental sustainability.
Балық шаруашылығы және жануарлар дүниесі
Вайу өзенінің сағасына жақын жерде, Мердиан Энергиясы және Табиғатты қорғау департаментінен жалға алынған 25 гектар жерде Вайу балық шаруашылығы мен жабайы табиғат мекендерін жақсарту қоры құрған Те Вайу Вэй батқықтары орналасқан. Бұл батқық мекені жас аққұбалардың жетіліп, өсуіне, сондай-ақ басқа батқық түрлерінің көбеюіне мүмкіндік береді. Бұл, Вайу өзеніндегі жергілікті түрлердің әртүрлілігі мен тіршілік ортасын арттыру және өзен суының сапасын жақсарту мақсатында қорымен құрылған бірнеше батқық аймақтарының ішіндегі ең ірісі болып табылады. Бұл аймақ бұрын батқық болған, бірақ шаруашылыққа пайдалану үшін кептірілген. Вайу балық шаруашылығы мен жануарлар дүниесін жақсарту қоры 1996 жылы Манапури су электр станциясының салдарынан туындаған зиянды азайту үшін құрылды. Қор жер иелері мен фермерлермен су жолдарын жақсарту бойынша жұмыс істейді. "Шаруашылық Вайу бассейніне әсер еткендіктен, қоры үшін жеке фермерлермен және өзенде бірнеше шаруашылығы бар Landcorp компаниясымен байланыс орнату маңызды болды", - деді қордың өкілі Марк Саттон. Ауыл шаруашылығынан ағып түсетін суларды кіші өзендер мен тоғандарда сүзу және малдың су жолдарына жақындауына жол бермеу арқылы Вайу өзенінің жалпы денсаулығын жақсартуға болады. Соңғы 150 жылда Жаңа Зеландияның батқықтарының шамамен 90% кептірілуі немесе толтырылуы салдарынан жойылған. Вайу өзенінің төменгі ағысында әлі де өте аз батқықтар сақталған. 2019 жылы Вайу өзенінің төменгі ағысында Жаңа Зеландияның сирек кездесетін 150-200 қара жұмыршаң қаз табылды, жасалған сараптама көрсеткендей, олар аштықтан өлген.
Near the mouth of the Waiau River is the Te Wae Wae wetlands, built by the Waiau Fisheries and Wildlife Habitat Enhancement Trust on 25 hectares of land leased from Meridian Energy and the Department of Conservation. This wetland habitat allows juvenile whitebait to grow to maturity and other wetland species to breed. It is the largest of several wetland areas developed by the trust to increase the diversity and habitat of Waiau native species and improve the water quality of the river. The area was historically wetland which was drained to convert into farm land. The Waiau Fisheries and Wildlife Habitat Enhancement Trust was established in 1996 to mitigate the effects of the Manapōuri Hydro Electric Power Scheme. The trust works with landowners and farmers to improve waterways. "Farming has had an impact on the Waiau catchment so it was important for the Trust to engage with individual farmers and Landcorp who have several farms on the river." said Trust Field Officer Mark Sutton. By filtering agricultural run off in smaller streams and ponds and fencing stock off from waterways, the overall health of the Waiau River is able to improve. An estimated 90% of New Zealand wetlands have been lost over the last 150 years due to being drained or filled. The lower Waiau River still has very few wetlands. 150–200 of New Zealand's endangered Black Billed Gulls were found dead in the lower Waiau River in 2019, autopsies showed the gulls had died from starvation.
Туризм
2007 жылдың наурыз айында Фиордленд Трейлс Траст Үстіңгі Вайау өзенінің жағалауымен Те Анау қалашығын Манапури қалашығымен байланыстыратын велосипед жолын салу мақсатында құрылды. 2007 жылы "Андуин Рич" учаскесі зерттелді және "Сақиналардың Иесі" фильмінің трилогиясы негізінде маңызды орындарға атаулар ұсынылды. Велосипед жолы жобасының болашақ дамуына ықпал ету үшін "Андуин Рич" атауы қолданылуы керек деп шешілді. Он екі ылғалды жерлер серуендеу және демалыс үшін ашық. Үстіңгі Вайау өзені қоңыр алабұқа және лосось балығын аулауға танымал орын. 2017 жылы Southern Scenic Jetboat және Fiordland Jet компаниялары Вайау өзенінде жылдам қайықтарды пайдалануды бастады.
In March 2007, the Fiordland Trails Trust was established to build a cycle trail along the banks of the Upper Waiau, linking the Township of Te Anau to the Township of Manapouri. A survey of the “Anduin Reach” was conducted in 2007, and landmark names were proposed based on the Lord of the Rings film trilogy. It was decided that Anduin Reach should be the place name to help promote the future prospects of the Cycle Trail Project. Twelve wetlands are publicly accessible for walking and recreation. The Upper Waiau River is a popular spot for fishing for brown trout and salmon. In 2017, both the Southern Scenic Jetboat company and the Fiordland Jet Company started running jetboats on the Waiau River.