Кіріспе

Вайау өзені – Жаңа Зеландияның Саутленд аймағындағы ең ірі өзен. "Waiau" сөзі "Айналмалы ағыстар өзені" деп аударылады. Бұл Те-Анау көлінің шығару арнасы, ол Манапури көлінің оңтүстігіне ағып құяды, ал одан оңтүстікке қарай ағып, Туатапереден оңтүстікке қарай Фовео бұғазына жетеді. Өзен Моновай көлінен де су алады. Манапури және Те-Анау көлдері арасында ағатын Вайау өзенінің жоғарғы бөлігі "Сақиналардың Иесі" фильмінің бірінші бөлімінің соңындағы түсірілімдерде, Урук-хайлардың Фратриямен өзен жағалауында қуалау сахналарында, ойдан шығарылған Андвин өзені ретінде пайдаланылды. 2009 жылдың сәуір айында Жаңа Зеландияның Географиялық кеңесі "Balloon Loop" деп белгілі аймақтан төменге қарай созылған өзеннің бөлігіне, Жаңа Зеландияның кинорежиссері Питер Джексонды осы аймақты Андвин өзені ретінде пайдаланғаны үшін құрмет көрсету мақсатында "Андвин Рич" деп атау туралы ұсынысты қабылдамады.

География

Вайау өзені – Оңтүстік аралдың оңтүстік-батыс бұрышындағы ең ірі өзен жүйесі. Оның бастаулары Эглинтон және Клинтон өзендерінде, екеуі де Те Анау көліне ірі сала болып құяды. Те Анауға құятын басқа өзендер – Глайснок өзені, Вапити, Дун және Упукерора өзендері, сондай-ақ көптеген шағын арналар, олардың ішіндегі ең ірілері – Джанкшн, Вудроу, Эттрик, Снаг және Маккензи арналары. Вайау өзені Те Анау көлінің оңтүстік жағынан басталып, шағын жазықтың батыс жиегімен шамамен 12 километрге дейін ағып, Вайау жүйесіндегі екі ірі көлдің екіншісі – Манапури көлінің солтүстік-шығыс бұрышына құяды. Манапури көлін Спей және Греб өзендері, сондай-ақ Фриман, Аве және Айрис арналарымен қоректендіреді. Вайау көлден оңтүстік-шығысқа қарай Манапури қаласына жақын жерден ағып шығады. Көп ұзамай оған Марароа өзені қосылады. Осы жерден Вайау салыстырмалы түрде тар жазық арқылы оңтүстікке қарай ағып, көптеген кішкентай салалармен және арналармен толығады, олардың ең ірілері – Экселсиор, Уэйр және Редклиф салалары және Борланд арнасы. Моновайда Вайау өзені Моновай өзенімен кездеседі, ол да мұздықтан пайда болған Моновай көлінің ағысы болып табылады. Вайау өзенінің шағын Уайраки өзенімен қосылған жерінде жазық кеңейеді. Бұл жерде Вайау көптеген басқа өзендермен және арналармен толығады, атап айтқанда Клифден мен Алтон арналарының жанындағы Лилл арнасымен, сондай-ақ Туатапереге жақын жердегі Орауэа өзенімен. Өзен жағалауға жақындағанда кеңейеді, оның арналарында бірнеше кішкентай, жазық аралдар орналасқан. Те-Вэваэ шығанағындағы өзен сағасында өзен ұзын тасқын лагунасын құрайды, ол бірнеше шақырымға созылған тар құм сілтісімен теңізден бөлінген.

Геология

Вайау өзені және оған байланысты бірнеше жерлер Жаңа Зеландия геологиялық уақыт шкаласының қабаттарына аттарын берді. Бұл Альтондық (Алтон Берннен кейін), Клифдендік (Клифденнен кейін), Лиллбурндық (Лилл Берннен кейін) және Ваяулық қабаттары, олар тізбектей 18,7-ден 11,01 миллион жыл бұрынға дейін созылады.

Флора мен фауна

Уаяу өзенінің орманды су жиналатын алабында әртүрлі түрлер кездеседі. Фиордланд ұлттық паркінің көп бөлігіндегі өсімдік жамылғысында көптеген папоротник түрлері, соның ішінде тақта папоротник (Lomaria discolor) өседі. Те Анау көлінің жағалауында және Уаяу өзенінің жоғарғы ағысында, әсіресе Такахе (Notornis hochstetteri) құсының бірнеше сирек түрлері мекендейді. Орталық және Оңтүстік фиордтар арасындағы Мурчисон таулары осы құстар үшін арнайы сақталған қорық болып табылады. Те-Анау көлінің батыс жағалауында Те-Ана үңгірлері орналасқан, көл осы үңгірлердің есімімен аталады. 2018 жылдың желтоқсанында Уаяу өзені Туатапере қаласынан өтетін жерде улы балдырлардың – бентосты цианобактериялардың (көк балдырлардың) қауіпті деңгейі анықталды. Су жолдарына көп мөлшерде қоректік заттар мен шөгінділердің ағып түсуі, сондай-ақ жазғы температураның жоғары болуы және су ағынының азайуы – улы балдырлардың өсуіне себеп болатын негізгі факторлар. 2019 және 2018 жылдары Уаяу өзенінде Escherichia coli бактериясының жоғары деңгейі тіркелді, Environment Southland өзенге "сарғыш" ескерту берді, жүзу кезінде сақтық танытуға кеңес берді. E. coli адамдар мен жануарлардың ішегінен шығады және нәжіс арқылы қоршаған ортаға таралады. 2019 жылдың желтоқсанында Жаңа Зеландия үкіметі «Гүлденген Саутленд» атты өзгерістер мен инновациялар жобасын бастады, Саутлендтің 21 өзен бассейніне 9 миллион доллар бөлді, бұл фермерлер мен өсірушілерге экологиялық тұрақтылықты арттыруға көмектеседі.

Балық шаруашылығы және жануарлар дүниесі

Вайу өзенінің сағасына жақын жерде, Мердиан Энергиясы және Табиғатты қорғау департаментінен жалға алынған 25 гектар жерде Вайу балық шаруашылығы мен жабайы табиғат мекендерін жақсарту қоры құрған Те Вайу Вэй батқықтары орналасқан. Бұл батқық мекені жас аққұбалардың жетіліп, өсуіне, сондай-ақ басқа батқық түрлерінің көбеюіне мүмкіндік береді. Бұл, Вайу өзеніндегі жергілікті түрлердің әртүрлілігі мен тіршілік ортасын арттыру және өзен суының сапасын жақсарту мақсатында қорымен құрылған бірнеше батқық аймақтарының ішіндегі ең ірісі болып табылады. Бұл аймақ бұрын батқық болған, бірақ шаруашылыққа пайдалану үшін кептірілген. Вайу балық шаруашылығы мен жануарлар дүниесін жақсарту қоры 1996 жылы Манапури су электр станциясының салдарынан туындаған зиянды азайту үшін құрылды. Қор жер иелері мен фермерлермен су жолдарын жақсарту бойынша жұмыс істейді. "Шаруашылық Вайу бассейніне әсер еткендіктен, қоры үшін жеке фермерлермен және өзенде бірнеше шаруашылығы бар Landcorp компаниясымен байланыс орнату маңызды болды", - деді қордың өкілі Марк Саттон. Ауыл шаруашылығынан ағып түсетін суларды кіші өзендер мен тоғандарда сүзу және малдың су жолдарына жақындауына жол бермеу арқылы Вайу өзенінің жалпы денсаулығын жақсартуға болады. Соңғы 150 жылда Жаңа Зеландияның батқықтарының шамамен 90% кептірілуі немесе толтырылуы салдарынан жойылған. Вайу өзенінің төменгі ағысында әлі де өте аз батқықтар сақталған. 2019 жылы Вайу өзенінің төменгі ағысында Жаңа Зеландияның сирек кездесетін 150-200 қара жұмыршаң қаз табылды, жасалған сараптама көрсеткендей, олар аштықтан өлген.

Туризм

2007 жылдың наурыз айында Фиордленд Трейлс Траст Үстіңгі Вайау өзенінің жағалауымен Те Анау қалашығын Манапури қалашығымен байланыстыратын велосипед жолын салу мақсатында құрылды. 2007 жылы "Андуин Рич" учаскесі зерттелді және "Сақиналардың Иесі" фильмінің трилогиясы негізінде маңызды орындарға атаулар ұсынылды. Велосипед жолы жобасының болашақ дамуына ықпал ету үшін "Андуин Рич" атауы қолданылуы керек деп шешілді. Он екі ылғалды жерлер серуендеу және демалыс үшін ашық. Үстіңгі Вайау өзені қоңыр алабұқа және лосось балығын аулауға танымал орын. 2017 жылы Southern Scenic Jetboat және Fiordland Jet компаниялары Вайау өзенінде жылдам қайықтарды пайдалануды бастады.