Шотланд дипломаты және шет елдердегі өкілі Эндрю Форман

Кіріспе

Шотланд дипломаты Эндрю Форман (шамамен 1465 – 11 наурыз 1521) – шотланд дипломаты және дін қызметкері. Ол 1501 жылы Морей епискобы, 1513 жылы Франциядағы Бурж архиепискобы, 1514 жылы Сент-Эндрюс архиепискобы болған, сонымен қатар бірнеше монастырьлардың басшысы да болды.

Ерте өмір

Ол, Бэрвикширдегі Хутоннан Николас Форман мен Джон Блэкэддердің ұлы болған болуы мүмкін. Форманның үш ағасы болды: Джон мен Адам екеуі де рыцарь болған. Адам Флодден шайқасында король Джеймс IV-тің туын алып жүрген, ал Джон – шайқаста тұтқынға түскен корольдің сержант-портері болған. Тағы бір ағасы Роберт Глазго соборындағы диқан болды. Оның екі әпкесі де белгілі – Изабел, Фаст Каслдың сэр Патрик Хоумның екінші әйелі, және аты аталмаған әпкесі, оның ұлы Джон Роул Форманның қайтысынан кейін Майдың комендаторы болды. Үшінші әпкесі болуы мүмкін, Эклис (Экклз) приоры Жонат Форман, ол 1513 жылдың 28 наурызындағы қорғау және тынығу туралы хатта (ұсынысқа ұқсас) Форманның көптеген туған-туыстарын тізімдеген кезде бірінші болып есімдері аталды. Ол Санкт-Эндрюс университетінде оқып, 1483 жылы өнер саласы бойынша лиценциат атағын алды.

Дипломат және плюралист

1489 жылы ол король Яков IV-тің қызметіне кірді. Король Яковтың сыртқы саясаты Еуропаға бейбітшілік әкелуге бағытталған, және Форман шіркеуде көптеген жоғары лауазымдарға ие болса да, оның негізгі рөлі патшаға қызмет ететін аға елші болды; бұл рөл оған патшалық және папалық сыйлықтар алу мүмкіндігін берді және Форманның Римде, Парижде және Лондонда ұзақ уақыт өткізуін қажет етті. Ол 1489/90 жылдары Римде патшаның өкілі болды, онда Папа Иннокентий VIII оны апостолдық протонотарий қылып тағайындады. Алғашқы игілігін ол 1489 жылы алды, когда Папа Иннокентий VIII оны Орман шіркеуінің (Шотландия шекарасындағы Ярроу) пасторы қылып бекітті. 1492 жылы ол Римдегі ықпалын пайдаланып, Кульрос аббаттығына қамтамасыз ету кепілдігін алды, бірақ 1493 жылы монастырь табысынан айтарлықтай зейнетақы алу үшін өз құқығынан бас тартты. Көптеген діни тағайындамалар ортағасырлық Шотландияда кең таралған, өйткені шіркеулік және кейінірек, дүниежүзілік иелер монархтың қалауы бойынша монастырлардың комендаторлық мәртебесін алатын. Бұл монастырлардың комендаторлары жиі, тіпті мүлдем бармауы мүмкін еді. Ол 1495 жылы Май (Питтенвеем) шіркеуінің преоры болды және өліміне дейін осы лауазымда қалды, ал 1497 жылдың 30 қыркүйегінде апостолдық протонотарий атанды. Патша 1495 жылы қарашада Стирлинг қамалында Йорк герцогы Перкин Уорбекті қабылдады және Форманды оған қатысуға тағайындады. Шотландияда Уорбектің болуы король Джеймс пен оның кеңесшілерінің Англияға қарсы соғыс бастау үшін сылтау ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Нортумберлендке жасалған шабуылдан басқа соғыс басталған жоқ және 1497 жылдың шілдесінде Форман Уорбектің Айр портынан кетуін бақылады. Форман мен Абердиндік епископ Уильям Эльфинстон 1497 жылдың қыркүйек айында Айтун қаласында Англия королі Генрих VII-мен жеті жылдық бітімге қол жеткізген негізгі елшілер болды. Джеймс үшін патшайымды іздеу 1499 жылы басталды, ол кезде келіссөзшілер Генрих патшамен оның үлкен қызы Маргарет ханшайымымен некеге тұру үшін тағайындалды. Джеймс пен Маргарет ағайынды болғандықтан, некеге Пападан рұқсат алынды, олар Джон Бофорттың ұрпағы, Дорсет маркизі еді. 1501 жылдың 8 қазанында Форман, қазір Морей епископы, Глазго архиепискобы Роберт Блэкадермен және Ботуэллдің 1-графы Патрик Хепбернмен бірге неке туралы келісімді аяқтауға жіберілді. 1501 жылдың 26 қарашасында Папа Александр VI Форманды Морей епископтығына бекітті, содан кейін бірнеше айдан кейін 1502 жылы епископ Форман Ричмонд сарайында Англиямен мәңгілік бейбітшілік туралы келісім жасады. Король Джеймс пен Маргарет Тюдордың неке шарттарын аяқтаған ресми рәсім 1502 жылдың 10 желтоқсанында Глазго соборында өтті, онда Форман қол қойды. Ол Генрих пен Джеймс сотында ратификацияланған неке келісімдерін алмастыруды қадағалауға тағайындалды. Джеймс Форманды Маргаретті Шотландияға алып баруды тапсырды, бірақ Англияда болған кезде Генрихке шотланд королі Франциямен одақты жаңартпайтынын, егер Генрихпен кеңеспесе, уәде берді. Шотландияға сапар оларды Бервиктің жанындағы Фаст қамалына жеткізді, онда олар Форманның әпкесі Изабель мен Келлидің күйеуі Александр Олифантпен бірге болды. 1509 жылы Форман Дрибург аббаттығының комендаторы болды және 1511 жылы Келсоның бай аббаттығының комендатурасын алуға тырысты. Инвернесс қаласының оңтүстігіндегі Болескин пасторының жерлері мен иеліктері 1511 жылы Форманға (Морей епископы ретінде) берілді, содан кейін 1512 жылы ол Форреске жақын Дарнавей қамалының күзетшісі, Морей палатасының және Спей өзенінің солтүстігіндегі Кустумар болды.

By 1489, he had entered the service of King James IV. King James's foreign policy was directed at bringing peace to Europe, and although Forman obtained many high offices in the church, his primary role was as a senior emissary in the service of the king; a role that saw him receive generous royal and papal gifts and required Forman to spend extended periods in Rome, Paris and London. He represented the king in Rome in 1489/90 where he was appointed protonotary apostolic by Pope Innocent VIII. The first benefice he received was in 1489 when Pope Innocent VIII provided him to the Parsonage of Forest church (Yarrow in the Scottish borders). Then in 1492, he used his influence at Rome to obtain the guarantee of the provision to the abbacy of Culross but resigned his rights in 1493 in return for a substantial pension from the monastery's income. The possession of multiple religious appointments was common in late medieval Scotland when ecclesiastical and later, temporal lords, would be gifted commendatorships of monasteries at the discretion of the monarch—it was unlikely that the monasteries in question would have been visited by their commendators very often, if at all. He became prior of May (Pittenweem) in 1495—an office which he retained up until his death—and by 30 September 1497, he was protonotary apostolic. The king received Perkin Warbeck, the bogus Duke of York, in Stirling Castle in November 1495 and designated Forman to attend him. Warbeck's presence in Scotland may have been used by King James and some of his councillors as an excuse to wage war with England. Apart from a raid into Northumberland, war did not ensue and in July 1497, Forman watched over Warbeck's departure from the port of Ayr. Forman and Bishop William Elphinstone of Aberdeen were the principal envoys who brokered a seven year truce with King Henry VII of England at Aytoun in September 1497. The search for a queen for James began in 1499 when negotiators were appointed to treat with King Henry for the marriage of his eldest daughter, Princess Margaret. Dispensation from the pope for the marriage was received as both James and Margaret were cousins, descended from John Beaufort, Marquess of Dorset. On 8 October 1501, Forman, now postulate to the see of Moray, was commissioned along with Robert Blackadder, Archbishop of Glasgow and Patrick Hepburn, 1st Earl of Bothwell to conclude the treaty of marriage. On 26 November 1501, Pope Alexander VI provided Forman to the bishopric of Moray and then only a few months later in 1502, Bishop Forman concluded the Treaty of Perpetual Peace with England at Richmond Palace. The formal proceedings that finally concluded the marriage terms of King James and Margaret Tudor were conducted in Glasgow Cathedral on 10 December 1502 where Forman was a signatory. He was then appointed as a commissioner to oversee the exchange of the ratified marriage treaties at the courts of Henry and James. James designated Forman to conduct Margaret to Scotland but while in England, gave King Henry an undertaking that the King of Scots would not renew the league with France unless Henry was first consulted. The procession to Scotland took them to Fast Castle near Berwick where they stayed with Forman's sister Isabel and her husband Alexander Oliphant of Kellie. In 1509, Forman became commendator of Dryburgh Abbey and tried unsuccessfully to obtain the commendatorship of the wealthy abbey of Kelso in 1511. The lands and possessions of the parson of Boleskin, south of Inverness were given to Forman (as bishop of Moray) in 1511 and then in 1512 he became the Keeper of the castle of Darnaway, near Forres, Chamberlain of Moray and Custumar north of the River Spey.

Қасиетті Лига

1509 жылы Джеймстің қайын атасы, Англияның Генрих VII қайтыс болды, ал оның ұлы Генрих VIII таққа отырды. Форман ағылшын сарайына бірнеше рет барып, 1509 жылғы 29 маусымда келісілген және Форман король Джеймс атынан 29 тамызда бекіткен Мәңгілік бейбітшілік шартын жаңаруға көмектесті. 1510 жылы король Форманды Францияға жіберіп, король Людовик XII-ні Папа Юлий II-мен татуласуға көндіруге тырысты, содан кейін 1511 жылы Венецияға Людовик пен венециялықтар арасында бейбітшілік орнатуға тырысты. Джеймс өзінің поддандыларының өлтіріліп, кінәлілердің жазаланбауына қанағаттанбайтынын айтты. Джеймс енді Англиямен бұрынғы келісімшарты мен Франциямен одаққа келу мүмкіндігі бар күрделі жағдайда болды, бірақ олар бір-біріне қайшы келеді. Ол Франция тарапына асықпады, бірақ Форманды Папа Юлий II мен король Людовик XII-нің қарама-қарсы талаптарын татуластыру үшін шаттл дипломатиялық миссияларына жіберді. Ақырында, Форман понтифик пен француз патшасын келістіре алмады, содан кейін Джеймс Бас кеңесімен кеңесіп, 1512 жылдың шілдесінде франко-шотланд одағын жаңартты – бұл шешімге бар болғаны екі кеңесші қарсы болды. 1513 жылғы 21 ақпанда Папа Юлий, Англия Франциямен одақтасқаннан кейін, егер Джеймс Генрихпен жасалған келісімді бұзса, оған айып салу туралы бұйрық шығарды. Содан кейін Джеймс 31 наурызда Эндрю Форманды Римге жіберді, бірақ жаңа Папа Лео X бұл бұйрықты жоюға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Алайда, Форман шілде айында жеке жетістікке қол жеткізді, король Луидің тікелей талабы бойынша ол Бурж архиепискобы болып тағайындалды және 12 қыркүйекте, Флодден шайқасынан үш күн өткен соң француз патшасына құрмет көрсетті.

Құрғақ

1513 жылдың 9 қыркүйегінде Флодден шайқасы Нортумберлендтегі Бранкстон ауылының жанында болды. Егер Форман Шотландияда болғанда, ол корольді Англияға еріп кеткен болар еді. Сол күні көптеген шіркеу қызметкерлері қаза тапты, олардың ішінде корольдің заңды емес ұлы, Санкт-Эндрюс архиепискобы Александр Стюарт, Джордж Хепберн, Аралдар епископы, Лоуренс Олифант, Иншафрей аббаты және Уильям Банч, Килвиннинг аббаты болды. Шотландияның жиырма бір графының тоғызы, сондай-ақ парламенттің жиырма тоғыз лордының он төрті қаза тапты. Дархэм епископы Томас Руталл 20 қыркүйекте кардинал Вулсиге хат жазып, король Джеймс оның туының жанында құлап, шотланд әскерінің батырлығын мақтады: «Олар соншалықты үлкен және күшті еді, төрт немесе бес қылыш соққанда да құламайтын. [Англиялықтар] тұтқындарды ұстауға тырыспады, корольді, епископтарды, лордтарды және ақсүйектерді өлтіріп, киімдерін шешіп, далада жалаңаш қалдырды». Барлығы 5000-нан 8000-ға дейін шотландтар қаза тапты, ал ағылшын әскерінен шамамен 1500 адам қаза тапты. Тұтқынға алынғандардың арасында Эндрю Форменнің ағасы, корольдің сержант-портеры сэр Джон Форман болды. Ол басқару кеңесі ретінде әрекет етуде шектеулі болды, себебі Глазго архиепискобы және канцлер Джеймс Битон, Хантлидің 3-графы Александр Гордон, Ангустың 6-графы Арчибальд Дуглас және Арранның 1-графы Джеймс Гамильтон елді басқаруға тағайындалды. Королева Маргарет Ангус графына үйленгеннен кейін, кеңес мүшелері оның кіндік шешесі король Джеймс V регенттік қызметінен бас тартуы керек деп шешті және қыркүйек айында Джон Стюартты, Албани герцогін Шотландияның губернаторы болуға шақырды.

Сент-Эндрюс кафедрасы

Король Генрих VIII және папа Лев X Шотландияның билеуші табының көптеген өкілдерінің қазасынан туған жағдайды пайдалануға тырысты. Генрих 1513 жылғы 12 қазанда пападан шотланд патшаларының бос рухани лауазымдарға мұрагер тағайындау құқығын жоюды сұрады; сондай-ақ, Сент-Эндрюс кафедрасының митрополиттік дәрежесін алып тастауды және Флодден шайқасынан туындаған бос шотланд епископтықтарының кеңеспегенше толтырылмауын өтінді. Папа Лев та жедел әрекет етіп, 13 қазанда өз туысы, кардинал Инноченцо Сибоны Сент-Эндрюс кафедрасына тағайындады. Ол өзінің елшісі Джон Баттистаға Сибо атынан Сент-Эндрюс кафедрасын басқаруды тапсырды, бірақ Шотландияның басқару кеңесі оның елге кіруіне кедергі келтірді. Папалық датарий Пиетро Аккольти Уитхорн аббаттығына иелік етуді талап етті, ал кардинал Сент-Евсевий Арброат аббаттығын тартып алуға тырысты, бұл нәсілді король Джеймс V-ті кеңесі арқылы Доменико Гриманиге, кардинал Сент-Маркқа хат жазуға итермеледі, онда ол "өзінің құқықтарын бұзуға бағынбайтынын" мәлімдеді. Осыған қарамастан, король Джеймс өзінің жалпы кеңесі арқылы Абердиннің қартайған епископы Эльфинстоунды осы лауазымға тағайындады. Эдинбургтегі Сент-Джайлз колледжінің провосты Гавин Дуглас папаға король анасы Маргарет және ағылшын королі Генрих екеуі де ұсынды және архиепископ сарайына, сонымен қатар Сент-Эндрюс қамалына ие болды. Кеңес 1514 жылғы 2 наурызда Сент-Эндрюсте жиналды, онда Хепберн де қатысты және кеңеске Форманға қолдау білдірген барлық хаттарды елемеу үшін папаға шақыру жасауын ұсынды. Хепберн кеңестің қолдауын қамтамасыз етті, өйткені 4 наурызда король папаға жазған хатында Форманды Флоддендегі әкесінің өліміне көп кінәлі деп айыптады. Хатта Форман қазір елден қуылған және бүлікші екені, оның лауазымдары мен игіліктері одан алынғаны және Форманды бос орынға қараудан бас тартуға шақырды. 13 қарашада Лев Форманды ресми түрде Сент-Эндрюске тағайындады, ал 11 желтоқсанда оны legatus a latere етіп тағайындады. Буллалар 1515 жылдың қаңтарында жарияланды.

Both King Henry VIII and Pope Leo X tried to take advantage of the vacuum created by the loss of so many of the Scottish ruling class. Henry, on 12 October 1513, asked the pope to repudiate the privilege held by the Scottish kings to nominate the successor to vacant ecclesiastical positions; he also asked that the see of St. Andrews should have its metropolitan honours removed and that the unoccupied Scottish bishoprics caused by the battle of Flodden should remain unfilled until he was consulted. Pope Leo also moved quickly to take advantage and appointed his nephew Cardinal Innocenzo Cibo to St Andrews on 13 October. He instructed his ambassador John Battista to take control of the see of St Andrews on Cibo's behalf but the governing council of Scotland prevented his entry to the country. The papal datary claimed the priory of Whithorn while Pietro Accolti. Cardinal St Eusebius tried to appropriate Arbroath Abbey prompting the infant King James V via his council to write to Domenico Grimani, Cardinal St Mark stating that he "will not submit to a violation of his privileges." Despite this, King James via his general council, nominated Aberdeen's aged Bishop Elphinstone to the position. Gavin Douglas, provost of the collegiate church of St Giles in Edinburgh was recommended to the pope by both Margaret, the queen mother and the English King Henry, and took possession of the archbishop's palace which was also St Andrews castle. The council met in St Andrews on 2 March 1514 at which Hepburn also attended and argued for the council to appeal to the pope to disregard all letters of support for Forman. Hepburn had successfully engineered the council's support as a letter dated 4 March from the king to the pope accused Forman of having a lot of blame for his father's death at Flodden – the letter also stated that Forman was now an exile and a rebel and intimated that his positions and benefices had been taken from him and called for Forman to be disregarded for the vacancy. On 13 November, Leo formally provided Forman to St Andrews and followed up by making him legatus a latere on 11 December—the bulls were published in January 1515.

Форманның беделі

Эндрю Форман Еуропаның сарайларында жоғары құрметке ие болды және бұл құрметі зая кетпеді. Франция королі Людовик XII-ден ол Бурж архиепископтығын алды, Англия королі Генрих VII-ден Коттингем приход шіркеуінің ректоры қызметін иеленді, ал өзінің басшысы, король Джеймс IV-тен шотланд монастырьларының көптеген басшылық лауазымдарын, Морей епископтығына ұсынысын және кең аумақты жерлерді алды. Рим де оның еңбегін бағалап, Форманға алдымен Иннокентий VIII-ден Forest Church пасторлығын, содан кейін Юлий II-ден Келсо аббаттығының комендатурасын, ал соңында және ең бастысы, Лев X-тен Сент-Эндрюс архиепископтығы мен Данфермлин аббаттығының комендатурасын сыйлады.

Форманның Генрих VIII-ге қатысты жағдайы оның билігінің басында жақсы болды, ол Тұрақты Бейбітшілік шартын жаңаруға және кейін Англия мен Франция корольдері арасындағы келісімге жетуге белсенді қатысты. Бірақ король Джеймс Францияға жақындаған сайын, және дәстүрлі франко-шотланд одағы жаңартылғанда, Форманның Францияға жасаған елшіліктеріне күмәнмен қаралып, Англия арқылы қауіпсіз өтуге құқығынан айырылды. Эндрю Форман соғыстың басты қозғаушысы деп есептелгені Англияда ерте тарады. Шотландия Антиквариаттар қоғамының басылымдарында толық жарияланған замандас құжатында мына үзінді келтірілген: «Шотландтардан түрлі тұтқындар алынды, бірақ есімдері белгілі ешкім жоқ, тек аталмыш шотланд королінің кеңесшісі сэр Уиллм Скотт және, айтуынша, білімі мол адам. Сондай-ақ, Мюррей епископының інісі, сэр Джон Форман, осы соғыстың басты қамқоршысы болған және қазір де солай болып отыр».

Осы ерте пікірлерге қарамастан, Макдугалл Форманның беделі, әрине, Гавин Дуглас сияқты Сент-Эндрюс архиепископтығына талапкер болған адамдардан құралған топпен қараланды деп санайды. Дуглас Форманды «сол жаман ойлы Мюррей епископы» деп атаған. Макдугалл сондай-ақ Эндрю Форманның 1502 жылғы бейбіт келісімге, оның 1509 жылғы жаңартылуына және 1508 жылы Франциямен одақты жаңаруға қарсы болған басты қатысушылардың бірі болғанын түсіндіреді. Ол корольдің өз қалауына қайшы келетін жағдайға түсірілуі мүмкін емес екенін айтады.