Кіріспе
Жеміс шырыңдауықтар тұқымдасы – жеміс шырыңдауықтар деп аталатын екі тұқымдастың бірі, екіншісі – Drosophilidae. Тефритидтер тұқымдасына Drosophila туысының (Drosophilidae тұқымдасына) биологиялық модельдік организмдері кірмейді, олар көбінесе "жалпы жеміс шырыңдауығы" деп аталады. Тефритидтер тұқымдасына жататын шамамен 5000 сипатталған түр, 500-ге жуық туысқа бөлінген. Сипаттама, қайта жіктеу және генетикалық талдаулар осы тұқымдастың таксономиясын үнемі өзгертіп отырады. Тефритидтерді Drosophilidae тұқымдасынан ажырату үшін, кейде оларды әсем әрі түрлі-түсті өрнектеріне байланысты "павлин шырыңдауықтары" деп атайды. Бұл атау грекше τεφρος (tephros) сөзінен шыққан, ол "күлді сұр" деген мағынаны білдіреді. Олар барлық биогеографиялық аймақтарда кездеседі.
The Tephritidae are one of two fly families referred to as fruit flies, the other family being the Drosophilidae. The family Tephritidae does not include the biological model organisms of the genus Drosophila (in the family Drosophilidae), which is often called the "common fruit fly". Nearly 5,000 described species of tephritid fruit fly are categorized in almost 500 genera of the Tephritidae. Description, recategorization, and genetic analyses are constantly changing the taxonomy of this family. To distinguish them from the Drosophilidae, the Tephritidae are sometimes called peacock flies, in reference to their elaborate and colorful markings. The name comes from the Greek τεφρος, tephros, meaning "ash grey". They are found in all the biogeographic realms.
Экология
Барлық тефриттердің дерлік личинкалары өсімдіктермен қоректенеді. Аналықтары телескопиялық жұмыртқа салу құралдарын пайдаланып, тірі, сау өсімдік тіндеріне жұмыртқа салады. Личинкалар осы жерде, жарыққа шыққаннан кейін тамақтанады. Личинкалар өсімдік түріне байланысты жапырақтарда, сабақтарда, гүлдерде, тұқымдарда, жемістерде және тамырларда дамиды. Кейбір түрлері өт пайда етеді. Өсімдіктермен қоректену өмір салтынан бір ерекшелік – Euphranta toxoneura (Loew), оның личинкалары пиломандардың құратын желкелерде дамиды. Ересектердің өмір сүру ұзақтығы кейде өте қысқа болады. Кейбіреулері бір аптадан да аз өмір сүреді. Кейбір түрлері монофаг (тек бір өсімдік түрімен қоректенеді), ал басқалары полифаг (бірнеше, әдетте туысқан өсімдік түрлерімен қоректенеді). Тефриттерге ұқсас жеміс шыбықтарының мінез-құлық экологиясы биологтар үшін үлкен қызығушылық тудырады. Кейбір жеміс шыбықтарында кең жұптасу ритуалдары немесе аумақтық көрсетулер болады. Көптегендері жарқын түсті және көзге түсетін. Кейбір жеміс шыбықтары батезиандық мимикрияны көрсетеді, мысалы, ара немесе секіруші құмырсқалар сияқты қауіпті бунақденелілердің түстерін және белгілерін алып жүреді, себебі бұл жеміс шыбықтарына хищниктерден қашуға көмектеседі, бірақ шыбықтарда шаншар жоқ. Ересек тефриттерге ұқсас жеміс шыбықтарын көбінесе қоныс өсімдіктерінде кездестіруге болады, олар тозаң, нектар, шіріген өсімдік қалдықтары немесе баллы шырынмен қоректенеді. Табиғи жауларға Diapriidae және Braconidae тұқымдасына жататын паразиттік жәндіктер кіреді.
Экономикалық маңызы
Тефрит тәрізді жеміс құстары ауыл шаруашылығында маңызды экономикалық рөл атқарады. Кейбіреулерінің зиянды, ал кейбіреулерінің пайдалы әсерлері бар. Жеміс құстарының түрлі түрі жемістерге және басқа да өсімдік дақылдарына зиян келтіреді. Bactrocera туысы бүкіл әлемде ауыл шаруашылығына келтіретін зиянды әсерімен танымал. Мысалы, зәйтүн жеміс құрты (B. oleae) тек бір өсімдікпен – жабайы немесе өндірістік зәйтүнмен (Olea europaea) қоректенеді. Ол зәйтүн дақылының 100%-ын жоюға қабілетті, жемістерге зиян келтіру арқылы. Bactrocera dorsalis – тропикалық жемістерге, көкөністерге және жаңғақтарға зиян келтіретін өте жайылмалы зиянкес. Euleia heraclei – селерея мен пастернак өсімдіктерінің зиянкесі. Anastrepha туысына бірнеше маңызды зиянкестер кіреді, оның ішінде A. grandis, A. ludens (мексикалық жеміс құрты), A. obliqua және A. suspensa. Басқа зиянкестер – күнбағыс зиянкесі Strauzia longipennis және көкжидек зиянкесі Rhagoletis mendax. Сонымен қатар, Квинсленд жеміс құрты (Bactrocera tryoni) Австралиядағы жеміс дақылдарына жылына 28,5 миллион доллардан астам зиян келтіреді. Бұл түр піспеген жемістердің көптеген түрлеріне жұмыртқа салады, олар піспей тұрып шіриді. Кейбір жеміс құрттары биологиялық бақылау агенттері ретінде қолданылады, осылайша зиянкестердің популяциясын азайтады. Urophora туысының бірнеше түрі жайылымдарды бұзатын зиянды шөптерге (мысалы, starthistles және knapweeds) қарсы бақылау агенттері ретінде қолданылады, бірақ олардың тиімділігі күмәнді. Urophora sirunaseva гүлдің ішіндегі ағаш тәрізді қуыста личинкалар өсіріп, тұқым өндірісін тоқтатады. Chaetorellia acrolophi – knapweeds-ке (Chaetorellia australis және Chaetorellia succinea) қарсы тиімді биобақылау агенті, жұмыртқаларын starthistle тұқымдық бөлігіне салады, онда олардың личинкалары тұқымдар мен гүлдің аналық жасушаларын жейді. Экономикалық маңызы бар тефрит жеміс құрттары бүкіл әлемде таралғандықтан, зерттеушілердің кең желісі, көптеген халықаралық симпозиумдар және экологиядан молекулалық биологияға дейінгі әртүрлі тақырыптар бойынша қарқынды жұмыстар жүргізілуде (Тефрит жұмыскерлерінің деректер базасы). Тефритке қарсы зиянкестерді басқару техникаларына дәстүрлі пестицидтермен бүркемелеу кіреді, бірақ осы пестицидтердің зиянды әсеріне байланысты, жаңа, аз зиянды және нақты бағытталған зиянкестерді басқару техникалары қолданылуда, мысалы, улы азық-түліктер, еркектерді жоятын техника (токсикалық жемдерде еркектерді тартатын феромондарды пайдалану), жаппай тұтқындау немесе тіпті стерильді жәндіктер әдісі, бұл жайттардың барлығы кешенді зиянкестерді басқарудың бір бөлігі болып табылады.
Сәйкестендіру
Ричард Х. Фут, П. Л. Бланк, Аллен Л. Норрбом, 1993. Солтүстік Америкадағы (Мексикадан солтүсте) жеміс шырыңдары (Diptera: Tephritidae) нұсқаулығы. Корнелл университетінің баспасы (Comstock Publishing). Мерц, Б. 1994. Diptera Tephritidae. Insecta Helvetica Fauna 10: 1–198. Уайт, И. М. 1988. Тефрит шырыңдары. Diptera: Tephritidae. Уайт, И. М. және Элсон Харрис, М. М. 1994. Экономикалық маңызы бар жеміс шырыңдары: оларды анықтау және биономиясы. 2-ші басылым. Халықаралық энтомология институты, Лондон. Р. А. И. Дрю және Мередит С. Ромиг. Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық жеміс шырыңдары (Tephritidae: Dacinae). CABI.
Хендел, 1914. Тесік қазғыш шырыңдарының тұқымдары. Wein. Entomol. Ztg. 33: 73–98. Әлемдік түрлерге анықтама – ескірген, бірақ әлі де жалғыз монография. Хендел, Ф., 1927. Trypetidae. Линднер, Э. (ред.). Палеарктикалық аймақтың шырыңдары. 5, 49, 1–221. Палеарктикалық түрлерге анықтама, бірақ қазір қайта қарау қажет (неміс тілінде). Сегуй, Э. (1934). Diptera: Brachycera. II. Muscidae acalypterae, Scatophagidae. Париж: Éditions Faune de France 28. virtuelle numérique.
Рихтер, В. А. Conopidae тұқымдасы. Bei Bienko, Г. Я., 1988. КСРО-ның Еуропалық бөлігінің жәндіктеріне анықтама. 5 том (Diptera). 2-бөлім. Ағылшын тіліндегі басылым. Палеарктикалық түрлерге анықтама, бірақ қазір қайта қарау қажет.
Hendel1914. Die Gattungen der Bohrfliegen. Wein. Entomol. Ztg. 33: 73–98. Keys to World genera Out of date but still the only world monograph. Hendel, F., 1927. Trypetidae. In: Lindner, E. (Ed.). Die Fliegen der Paläarktischen Region 5, 49, 1 221. Keys to Palaearctic species but now needs revision (in German). Séguy, E. (1934) Diptères: Brachycères. II. Muscidae acalypterae, Scatophagidae. Paris: Éditions Faune de France 28. virtuelle numérique
Rikhter, V. A. Family Conopidae in Bei Bienko, G. Ya, 1988 Keys to the insects of the European Part of the USSR Volume 5 (Diptera) Part 2 English edition. Keys to Palaearctic species but now needs revision.