Кіріспе

Израильдік тарихшы, саясаткер және дипломат Майкл Борнштейн Орен (ивритше: מייקל אורן; туылған Майкл Скотт Борнштейн; 20 мамыр 1955) – американдық израильдік дипломат, эссеші, тарихшы, романист және саясаткер. Ол АҚШ-тағы Израильдің бұрынғы елшісі (2009–2013), «Кулану» партиясының бұрынғы Кнессет мүшесі және Премьер-министр кеңсесінің бұрынғы вице-министрі. Орен Таяу Шығыстың тарихы және сыртқы саясатқа арналған кітаптар, мақалалар мен эсселер жазды. Ол «Нью-Йорк Таймс» басылымының ең көп сатылған «Одақтас: Америка-Израиль арасындағы саяхатым, билік, сенім және қиял» және «Алты күндік соғыс: 1967 жылғы маусым және қазіргі Таяу Шығыстың қалыптасуы» кітаптарының авторы. Бұл кітаптардың бірі Лос-Анджелес Таймс газетінің «Жылдың тарих кітабы» сыйлығына және Ұлттық еврей кітабы сыйлығына ие болды. Орен АҚШ-тың Гарвард, Йель және Джорджтаун университеттерінде, сондай-ақ Израильдің Бен-Гурион және Еврей университеттерінде оқытумен айналысты. Ол Иерусалимдегі Шалем орталығының еңбек сіңірген ғылым қызметкері және «The New Republic» журналының редакторы болды. «The Forward» журналы Оренды ең ықпалды бес американдық еврейдің бірі деп атады, ал «The Jerusalem Post» газеті оны әлемдегі ең ықпалды он еврейдің бірі деп тізімдеді. Орен 2013 жылы АҚШ-тағы елші лауазымынан кетті, оның орнына Рон Дермер тағайындалды.

Жеке өмірі мен тарихы

Орен Майкл Скотт Борнштейн Нью-Йорк штатының солтүстігінде, Мэрилин (құрметті Голдштейн) – неке және отбасылық терапевт және Лестер Милтон Борнштейн – аурухана директорының ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі АҚШ Армиясының офицері болған, ол Нормандияға D күні шабуылға қатысып, 1944 жылы Арденн шайқасында және 1950-1953 жылдардағы Корея соғысында күрескен. Орен Нью-Джерси штатының Вест-Оранж қаласында консервативті еврей отбасында өсті. Ол Вест-Оранж Маунтин орта мектебінде оқыды. Жастық шағында ол Сионистік және еврей жастар ұйымдарының белсенді мүшесі болды, мысалы, United Synagogue Youth. Израильдің АҚШ-тағы елшісі Ицхак Рабин туралы оқып, онымен жұмыс істеу Ореннің Израильге көшіп, әрі АҚШ-тағы елші болу шешімін нығайтты. Ол осы спорт түрімен әлі де белсенді түрде айналысады. 15 жасында ол Habonim Dror жастар қозғалысымен Израильге алғашқы сапарын жасады және Кибуц Ган Шмуэльде жұмыс істеді. Ол Колумбия университетінде оқуын жалғастырып, 1978 жылы Халықаралық және қоғамдық істер мектебінен халықаралық істер бойынша магистр дәрежесін алды, ол International Fellow және DACOR Fellow стипендиясын жеңіп алды. Университетті бітірген соң, ол бір жыл БҰҰ-дағы Израиль делегациясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. Израиль азаматтығын алғаннан кейін, ол тегін "Борнштейннен" "Оренге" өзгертті, "қайын ағашы" деген мағынаны білдіреді. 2009 жылы АҚШ-тағы елшілікке тағайындалған кезде Израиль заңының халықаралық өкілдерге екі азаматтық алуға тыйым салғандықтан, ол американдық азаматтығынан бас тартты. Орен Еврей университетінің Леди Дэвис стипендиаты және Тель-Авив университетінің Моше Даян стипендиаты болды. 1982 жылы Сан-Францискода туып, 1981 жылы Израильге көшіп келген Салли Эдельштейнге үйленді. Олардың үш баласы бар. The Atlantic журналында жарияланған мақалада Джеффри Голдберг Саллидің рок-жұлдыздары Джимми Хендрикс, Жанис Джоплин және Jefferson Airplane-пен таныстығын жазды. Jefferson Airplane тобының негізгі ән жазушыларының бірі Марти Балин 1960 жылдары оның туралы екі ән жазды. Ореннің сіңілі ұлы – комедия актері Джон Рудницкий. Ореннің үш баласы және алты немересі бар. Қазіргі уақытта ол өзінің серіктесі Тамара Печтольдпен Яффа қаласында тұрады.

Әскери қызмет

1979 жылы Орен Израиль қорғаныс күштерінде жалғыз солдат ретінде әскери қызметін бастады. 1982 жылы Ливан соғысында парашютист ретінде қызмет етті. Соғыстың екінші күні оның бөлімшесі сириялықтардың жасаған шабуылына ілігіп қалды. Оның командирі қаза тапты және көбісі жараланды. Кейін ол Сидон қаласында орналасқан бөлімге қосылды. 1982 жылдың жазында, үйленгенінен бір күн соң Орен Бейрутке қайтып келді. Персия шығанағы соғысы кезінде ол АҚШ-тың алтыншы флотымен байланыс офицері болды. 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде IDF баспасөз қызметінде офицер болып қызмет атқарды. 2009 жылдың ақпан айында Джорджтаун университетінде "Газа операциясы: жеке және тарихи тұрғыдан қарау" тақырыбында лекция оқыды. "Today Show" бағдарламасы "Орендер отбасы соғыста" атты арнайы репортаж көрсетті.

Академиялық мансап

1980 жылдары және 1990 жылдардың басында Орен Иерусалимдегі Еврей университетінде және Негевтегі Бен-Гурион университетінде сабақ берді. Президент Джордж Буш Оренді 2008 жылдың мамыр айында Израиль мемлекетінің 60 жылдығын тойлау үшін онымен бірге Иерусалимге баратын құрметті делегацияға тағайындады. Иерусалимдегі саяси зерттеу орталығында жұмыс істеген кезде Орен 2003 жылғы Ирак соғысына қарсы шығып, Американың "жабайы орталық билікпен біріктірілген мемлекеттер аймағында мемлекет құруға араласпауы керек" деп ойлады. 2004 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті 2003 жылғы Мурер комиссиясының қорытындыларына және 2004 жылы капитан Уорд Бостонның 1967 жылғы USS Liberty оқиғасына қатысты куәлігі жарияланғаннан кейін Алты күндік соғыс тақырыбында симпозиум өткізді. Орен шараға баяндама жасағандардың қатарында болды, сондай-ақ Марк Дж. Сассер (Мемлекеттік департаменттің ресми тарихшысы), А. Джей Кристол (жақында USS Liberty оқиғасын ақтауға арналған алғашқы кітабын шығарған), және Джеймс Бамфорд (жазушы және USS Liberty жақтасы) де қатысты. Симпозиум барысында Орен оқиғаның ресми нұсқасын қайталап, шабуылдың жаңылысқандықтан жасалғанын мәлімдеді. Бірнеше USS Liberty оқиғасынан аман қалғандар, оның ішінде бұрынғы бірінші сыныпты сержант Джозеф С. Лентини және бұрынғы сержант Филип Ф. Турни, сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік берілгеннен кейін сөз сөйлеуге тырысқанда, Мемлекеттік департамент симпозиумды тоқтатты.

Елшілік қызметі

2009 жылдың 3 мамырында Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Оренді Салай Меридордың орнына АҚШ-тағы Израиль елшісі етіп тағайындады. Елші Орен осы лауазымға орналасу үшін АҚШ азаматтығынан бас тартуға мәжбүр болды. Орен БҰҰ-ның Газадағы қақтығыс туралы фактілерді анықтау миссиясының есебін қатаң сынады, онда Израиль соғыс қылмыстарына кінәлі деп табылған. 2009 жылдың қазан айында «The New Republic» газетінде жариялаған мақаласында ол: «Голдстоун есебі Ахмадинежад пен Холокостты жоққа шығарушылардан да асып кетеді, еврейлерді өзіндік қорғану құқығынан ғана емес, оның қажеттілігінен де, мүмкіндігінен де айырады» деді. 2009 жылдың қазан айында Орен Израиль үкіметінің сыртқы саясатын сынаған J Street атты Израильді қолдау тобы ұйымдастырған конференцияға қатысудан бас тартты. Бірақ Ореннің сөзінше, кейіннен осы топтың іс-әрекеттері J Street-ті «басты ағымға жақындатты». Орен ирланд-американдықтар, латын американдықтары және ЛГБТ қауымдастығының лидерлерімен, сондай-ақ Қытай елшілігімен байланыс шараларын бастады. Ол Израиль елшілігінде алғашқы ифтар кешін өткізді. 2010 жылдың 8 ақпанында Орен Калифорния университетінде, Ирвин қаласында сөз сөйледі. Сөйлеген сөзінің кезінде студенттер оны үзіліс жасап, «Майкл Орен, кісі өлтіруді насихаттау – сөз бостандығы емес!» деп айқайлады. Бұл студенттер, «Ирвин 11» деп белгілі болды, алдымен университет тарапынан жазаланды, содан кейін оларға қарсы қылмыстық іс қозғалды. 2011 жылдың 23 қыркүйегінде сот оларды Ореннің сөзін бұзғандары үшін кінәлі деп тапты. Сот процесі мен үкім азаматтық бостандықтарды қорғаушылар, сондай-ақ еврей және мұсылман студенттік ұйымдар тарапынан сынға алынды. 2010 жылдың мамырында Газа флотилиясына жасалған шабуылдан кейін Орен «The New York Times» газетінде «Бейбітшілікке орай жамылған шабуыл» деген мақала жазып, флотилия ұйымдастырушыларын «Газа блокадасын тоқтату үшін Израилға халықаралық қысым жасау үшін провокация жасауға» тырысқандары үшін айыптады. Ол сондай-ақ «Мави Мармара» кемесінің «техникалық құралдармен бейтараптандыруға тым үлкен» екенін мәлімдеді. АҚШ-та елші қызметін атқарып жүрген кезінде Орен 2012 жылдың қаңтар айында АҚШ Әскери-теңіз академиясына сапар шекті. Оның келгеніне дейін курсанттарға 1967 жылғы USS Liberty оқиғасы туралы сұрамау және айтпау туралы бұйрық берілді. Бірнеше курсанттың айтуынша, сапарға дейінгі нұсқаулар шамамен мынадай болған: «Осындай жағдайда, әңгіме барысында қазіргі немесе тарихи даулы мәселелерді көтеру орынды емес. Иран немесе екі мемлекеттік шешім сияқты екі елдің көзқарасы бірдей мәселелерді талқылауға болады. Бірақ USS Liberty сияқты наразылықтарды көтеруге болмайды, егер сіз осы оқиғамен таныс болсаңыз». Орен АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Израиль мемлекеті арасындағы достық туралы сөз сөйледі: «Ол сөзінде тарихи оқиғаларды келтіре отырып, Америка мен Израильдің ғана емес, АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Израильдің арасындағы жақындық сезімін тудыруға тырысты». Орен 2012 жылы Боб Саймонның Израильдегі палестиналық христиандар туралы CBS баяндамасына әсер етуге тырысты, кейбіреулер оның араласуын американдық БАҚ-ты үнсіздендіру әрекеті деп бағалады. Орен бұл баяндаманы тоқтатуға тырысқан жоқ екенін, тек сегментті теңгермеу үшін ұсыныстар жасағанын мәлімдеді. 2013 жылдың 5 шілдесінде ол 2013 жылдың күзінде АҚШ-тағы елші лауазымынан кететінін хабарлады. Израильдің «Хаарец» газетінің хабарлауынша, құпия деректерге сәйкес, Орен лауазымын сақтап қалғысы келген, бірақ премьер-министр Беньямин Нетаньяхудың аға кеңесшісі Рон Дермер осы лауазымды алғысы келгендіктен қызметтен алынған. Орен төрт құрметті докторлық дәрежесін алды және Брандейс, Монмут университеті және Йешива университетінде ашылу салтанаттарында сөз сөйледі. 2011 жылы ол Вашингтондағы Лабораториялық мектептен Оқу қиындықтары бар үздік жетістіктерге қол жеткізгендерге арналған сыйлықты алды. Ол 2012 жылы Израильдегі ЛГБТ құқықтарына арналған Теңдік форумында негізгі сөз сөйледі. Ол Вашингтондағы Таяу Шығыс саясаты институтынан Ғалым мемлекет қайраткері сыйлығын және халықаралық қызметі үшін доктор Мартин Лютер Кинг атындағы сыйлықты алды.

Саяси түсініктеме

Орен қазіргі саяси мәселелерге қатысты көптеген мақалалар жазды. Дипломатиялық лауазымына тағайындалудан бұрын, ол The New York Times, The Wall Street Journal, Los Angeles Times, Politico және The New Republic басылымдарында жиі жарияланды. Ол Charlie Rose, The Daily Show және Today Show бағдарламаларына қатысты. Елші ретінде ол шамамен алпыс мақала жариялады және ондаған телеарнада сұхбат берді, оның ішінде Bill Maher, Colbert Report, The View және Wolf Blitzer-мен бірге The Situation Room. Ол CNN және CBS телеарналарының Таяу Шығыс сарапшысы болды. Оның "Израиль: Ең жақын одақтас" және "Израильдің берік демократиясы" атты екі толық мақаласы Foreign Policy журналында жарық көрді. 2014 жылдың шілдесінде Орен атысты тоқтатуға қарсылық білдіріп, 2014 жылғы Израиль-Газа қақтығысын жалғастыруды қолдады, халықаралық қауымдастықты Израильді жалғыз қалдырып, Хамас ұйымын қарусыздандыруға және оған "қанағаттандырмас құн" төлетіп, әлсіретуге шақырды. 2015 жылдың 15 маусымында Орен Иерусалимдегі Леонардо қонақүйінде сөз сөйлеп, Бойкот, инвестицияны тоқтату және санкциялар (BDS) қозғалысы Израиль үшін "стратегиялық қауіп" құрайтынын, оған "соғыс сияқты қарсы тұру қажет" екенін айтты. Сондай-ақ, ол АҚШ Иран мәселесінде Израильдің болашағымен тәуекелге бара жатқанын ескертті, АҚШ "онымен қателесуге мүмкіндігі бар" екенін, ал "Израильдің қателікке жол беруге ешқандай мүмкіндігі жоқ" екенін айтты. Ол былай деді: "АҚШ тарихындағы ең күшті армияға ие, олар Ираннан мыңдаған шақырым қашықтықта және тікелей қауіп сезінбейді. Израиль Иранның ішкі аумағында орналасқан және Хезболла және Хамас сияқты Иранның қолдауындағы ұйымдардан тікелей қауіп көріп отыр. Израильдің қорғаныс күштері (IDF) күшті армия, бірақ АҚШ армиясының агрессияны тойтаруға жеткілікті күші мен мүмкіндігі жоқ". 2015 жылдың маусым айында The Wall Street Journal басылымында жарияланған Ореннің мақаласында Барак Обама АҚШ-Израиль қарым-қатынасын қасақана бұзғаны айтылды, нәтижесінде Кулану партиясының лидері Моше Кахлон өзін және партиясын Ореннің білдірген көзқарастарынан алшақтатып, жария түрде қарсылық білдірді. Содан кейін тағы бір мақаласы Foreign Policy басылымында жарияланды, онда Обаманың мұсылман әлеміне жасаған қадамының себебі оның әкесі мен әкесінің орнына келген адамның "тастап кетуінен" туындағаны айтылды. Оренге Антидеформация лигасының Эб Фоксмен сын айтты, ол Ореннің теориясы "қастандық теорияларына" және "әуесқой психоанализге" ұқсайтынын, сондай-ақ "шексіз стереотиптеуге" жақын екенін айтты. Фоксменнің ADL-дегі ізбасары Джонатан Гринблатт кейін бұл мәлімдемесі үшін ашық түрде кешірім сұрады. 2015 жылы Орен "Америка-Израиль арасындағы саяхатым" (Ally: My Journey Across the American Israeli Divide) атты кітабын жариялады, ол New York Times бестселлері тізіміне енді және АҚШ-Израиль қарым-қатынасының қазіргі жағдайын сипаттауға бағытталған. Кітап мақтаулар мен сынға да ие болды, соның ішінде Филип Гордонның "Бибидің Вашингтондағы адамы, әлі де басшысы үшін айналып жүр" деген теріс пікірі және Брет Стивенстің The Wall Street Journal үшін жазған оң пікірі, ол кітапты "мен жылдар бойы оқыған ең ақылды және қызықты дипломатиялық естелік" деп атады. Кітапқа байланысты туындаған даулы жағдайға жауап ретінде Орен былай деді: "Соңғы уақытта мен туралы көп нәрсе айтылды. Мен күдіксіз бір нәрсені қозғадым". Ноа Эфрон Haaretz газетінде жазғандай, кітап АҚШ президентіне қатысты "көкшедегі психоанализді" жалғастырды және Оренге АҚШ-Израиль қарым-қатынасының нашарлауына Израильтің жауапкершілігін жүктемегені үшін сын айтты.

Таяу Шығыстың тарихы

Power, Faith and Fantasy, Американың Таяу Шығысқа қатысу тарихы, Norton баспасынан шығып, дереу New York Times бестселлері тізіміне енді. Power, Faith and Fantasy туралы Newsweek, The Washington Post, The New York Times Book Review, San Francisco Chronicle және Willamette Week жағымды пікірлер білдірді. Ореннің "Алты күндік соғыс" кітабы Израиль мен оның араб көршілері арасындағы алты күндік соғыстың тарихи шоттесуі болып табылады. Кітап сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. The New York Times Book Review "Алты күндік соғыс" туралы жағымды пікір жазды, ал The Washington Post оны "алты күндік соғыс туралы жазылған ең жақсы кітап ғана емес, сондай-ақ болашақта да ең жақсы болып қалатын кітап" деп атады. Ореннің PhD диссертациясы, "Екінші араб-израиль соғысының бастауы: Израиль, Египет және үлкен державалар, 1952-1956 жылдар", 1992 жылы жарияланды.

Көркем әдебиет

Орен көркем әдебиеттер жазды, осы үшін "Хадасса" журналы оны "жайсыз жақсы жазушы" деп, ал "Иерусалим Посты" – "қысқа әңгіме шебері" деп атады. 2000 жылы жарық көрген "Sand Devil" Негев шөлінде өтетін үш повестен тұратын трилогия. Оның әкесінің Екінші дүниежүзілік соғысы туралы әңгімелеріне негізделген "Реюнион" 2004 жылы жарық көрді. 2020 жылы жарық көрген "Түнгі садақшы және басқа да әңгімелер" жинағында елу бір қысқа әңгіме бар. Оның "Ақиқатты іздегендердің бәріне" романы 2021 жылдың мамыр айында жарық көрді. Оның соңғы романы "Сванн соғысы" Kirkus Reviews басылымында "құпиялы, керемет бейнеленген және кернеуге толы" деп сипатталды және жұлдызды рейтинг алды.

Кнессет мансабы

Орен 2015 жылғы Израиль сайлауына дейін Kulanu партиясының жаңа тізімінде төртінші орынды алды, бұл экономикалық мәселелерге негізделген науқан жүргізген партияға халықаралық саясат тәжірибесін қосты. Ол сайланды және 31 наурызда Израильдің 20-шы Кнессетінің депутаты ретінде ант берді, Сыртқы істер және қорғаныс комитетінде жұмыс істеді. 2016 жылдың 1 тамызында Орен Премьер-министр кеңсесінде халық дипломатиясы жөніндегі министрдің орынбасары болып тағайындалатыны жарияланды. Орен Израильдің 21-ші Кнессетіне сайлауға түспеуге шешім қабылдады.

Заңнама

Орен Израильдің жаңа ұлттық мерекесі – Йом Хаалияның құрылуын қолдады. Бұл мереке еврей календарының нисан айының он күнінде жыл сайын тойланады. 21 маусым 2016 жылы Кнессет Йом Хаалияны ұлттық күнтізбеге қосуға дауыс берді. Йом Хаалия заң жобасын Кнессет мүшелері, түрлі партиялардан шыққандар, саяси спектрдегі сирек кездесетін ынтымақтастықтың нәтижесінде бірлесіп қолдады. Йом Хаалия күнінің таңдалған себебі – Киелі кітаптардағы айтуынша, осы күні Ешуа және израильдіктер Ғылғалда Иордан өзенін кешіп, Уәде етілген жерге кірген. Осылайша, бұл құжатталған алғашқы "жаппай алия" болды.

Жарияланған еңбектері

Құм шайтаны. Тоби Пресс (2000) Соғыстың алты күні: 1967 жылғы маусым және қазіргі Таяу Шығыстың қалыптасуы. Президио Пресс (2002) Қайта кездесу. Нью-Йорк: Плюм. (2003) Қуат, сенім және қиял: АҚШ Таяу Шығыста, 1776-2006 жылдар. Нью-Йорк: W. W. Norton & Co. (2007) Сионизм туралы жаңа эсселер. Шаллем баспасы. (2007) (редактор, Дэвид Хазони және Йорам Хазонимен бірге). Екінші араб-израиль соғысының тарихы. Рутледж (2013) Одақтас: Америка-Израиль арасындағы саяхатым. Рендом Хаус (2015) Түнгі садақшы және басқа да әңгімелер. Зұлым ұл (2020) Шындық айтушылардың бәріне. Зұлым ұл (2021) Сванн соғысы. Dzanc Press (2022) Израиль 2048: Жаңарған мемлекет. Тоби Пресс (ағылшын, иврит және араб тілдерінде) (2023)