Кіріспе

Испания отарлық лауазым иесі Хосе Хоакин де Арредондо и Мионо (José Arredondo y Miono Pelegrin y Oceja) (1768–1837) – 19 ғасырдағы испан және мексикалық әскери қызметкер. Жаңа Испанияда испан билігінің соңғы екі онжылдығында қызмет етті. Испан билігіне қарсы Техас төңкерісінің алғашқы кезеңінде Техас провинциясының әскери комиссары болды.

Ерте өмір

Хосе Хоакин де Арредондо 1768 жылы Испанияның Барселона қаласында Николас Антонио де Арредондо и Пелегрин мен Жозефа Роза де Мионо отбасында туған. Оның әкесі Куба губернаторы және Буэнос-Айрес вице-королі қызметін атқарған.

Әскери мансап

Арредондо 1787 жылы Корольдік испан гвардиясына кадет ретінде қабылданды және Жаңа Испанияға қызметке жіберілді. 1810 жылы ол полковник шеніне көтеріліп, Вера-Круз жаяу әскер полкіне қолбасшылық етті. 1811 жылы ол Уастеканың әскери коменданты және Нуэво Сантандер губернаторы болып тағайындалды. Арредондо партизандар, жасақтар және бүлікшілерге қатысты соғыс заңдарын қатаң сақтады. Ол өзінің соғыс ережелерін Мигель Идальго и Костильяның 1811 жылғы көтерілісіне және 1813 жылғы креолдардың көтерілісіне қарсы шабуылдық науқандарда қолданды, сондай-ақ Мигель Идальгоны ұстау үшін Игнасио Элизондоның қастандығына қатысты. Арредондо революционерлерді басудағы іс-әрекеттері үшін Ішкі провинциялардың (Коауила, Техас, Нуэво Сантандер және Жаңа Леон Корольдігі провинцияларын қамтитын) шығыс бөлімінің командирі болып тағайындалды; бұл аймақта басымдықпен роялисттер тұрды (төменде қараңыз), және тәуелсіздік қозғалысы 1810-шы жылдардың соңына дейін, Сервандо Тереза де Миердің мексикалық тәуелсіздік үшін күресінен кейін ғана сол провинциялардағы халықтың көпшілігінен қолдау таппады.

Техас

Жаңа Леон патшалығының бір бөлігі ретінде Техас аймағы, сол кезде Техас деп аталған, апачилер мен команчилер сияқты жауымкер индей тайпаларының кең ауқымды шабуылдарына қарсы бекініс болды. Аймақтағы индейлер мен еуропалықтар арасындағы ұзақ жылға созылған қарым-қатынастың нәтижесінде, Жаңа Леон және Техас патшалығының көп бөлігі, Жаңа Испанияның басқа аймақтарынан өзгеше, негізінен еуропалықтардан тұрды. Испан билігі Техасқа қоныс аударуды қолдады, ол индей территориясы мен өсіп келе жатқан американдық мемлекет арасындағы патшалықтың шекарасы болды. Осылайша, Жаңа Леон патшалығының оңтүстік аймақтары роялистер болып қалса, солтүстік аймақтары революцияны немесе роялистік мақсатты қолдау туралы күмәнданды. Бұл бейтараптық, испан отаршылдық билігінің қатыгездікпен басуы мен провинцияда одан да абсолюттік үкімет орнатылу қаупінен кейін, халық арасында тәуелсіздікке құштарлық пайда болғанда жойылды.

Бірінші Техас көтерілісі

1811 жылы Нуэво Сантандердегі идеалистік метиз темірші Хосе Бернардо Максимилиано Гутьеррес де Лара өзін Идальгоның тәуелсіздік қозғалысына арнады. Аймақтағы кең байланыстары мен жеке белсенділігінің арқасында ол Хидальгоның Америка армиясында лейтенант полковник болып тағайындалды және Техастағы тәуелсіздік қозғалысы үшін қолдау алу мақсатымен Вашингтонға, Балтиморға және Филадельфияға сапар шекті. Вашингтон мен Филадельфияда ол Техаста испан билігінен іздеп отырған Кариб авантюрисі Хосе Альварес де Толедо и Дубуамен кездесті. Техас және Луизиана шекарасындағы Бейтарап аймақ арқылы сапарға шыққанда да, қайтып келгенде де Гутьеррес революциялық іске қолдау көрсеткен көптеген жақтастардан күш алды. Ұзақ жылдардан бері американдықтар қоныстанған Натчиточесте ол Техастың қалған бөлігін шығыстан басып алуды жоспарлады. Ол тағы бір авантюрист және бұрынғы АҚШ армиясының лейтенанты, полковник Август Уильям Магиге осы міссияны жүзеге асыруды тапсырды. Кейін Гавана, Еуропа және Алжирдегі американдық консул болған, сондай-ақ жазушы Уильям Шалер АҚШ үкіметінің тапсырмасымен Гутьеррес экспедициясына қосылды, революционерлердің испандық Техасқа басып кіруін қадағалау үшін. Шейлер, Мемлекеттік хатшы Роберт Смиттың досы, президент Джеймс Мэдисон оны құпия агент етіп тағайындады; ол Гутьеррес пен Магиге Мемлекеттік хатшы Джеймс Монро деңгейіндегі американдық үкіметтің тікелей қатысуымен кеңес берді; алайда, ресми түрде АҚШ басып алуды мақұлдамайтынын мәлімдеді. Сан-Антониода Техас губернаторы Мануэль Мария де Сальседо барлау желісі арқылы жағдайдың өршуін қадағалады және Рио-Гранденің оңтүстігіндегі басшылары мен әріптестерінен басқыншылыққа дайындық және бүлікшілердің үгіттерін таратуды шектеу үшін көбірек көмек сұрап белсенді лоббилік жұмыс жүргізді. Сальседо губернаторының протоколға бағытталған және бюрократиялық ағасы, генерал-командир Немесио Сальседо оған үлкен құрмет көрсетпеді. 1812 жылдың 12 тамызында 150 шамасындағы адамнан тұратын Солтүстік Республика армиясы Сабина өзенін кесіп өтіп, аз қарсылықпен Накогдочесті алды. Капитан Бернардино Монтеро, Накогдочестің қолбасшысы, провинцияның көп бөлігі тәуелсіздік қозғалысын қолдағандықтан, роялистік мақсат үшін бірде-бір азаматтық милицияны жалдауға мүмкіндік таппады. Ол Сан-Антониоға қарай шегінгенде, он сарбазынан басқа барлығы қашып, революциялық армияға қосылды. Күздің соңында Солтүстік Республика армиясы Сабина мен Гваделупа өзендері арасындағы аумақты бақылады. Көмек алып, келіссөздер жүргізгеннен кейін Сальседо мен Лт. Губернатор Муньос де Эшаваррия Гваделупа өзенінің бойында Сан-Антонионың шығысында басып кірген Республика армиясымен кездесу үшін орналасты. Мұны білген Гутьеррес пен Маги Гваделупа өзенінің аңғарына оңтүстікке қарай бұрылып, Ла-Баияға жетті, онда олар көп қарсылықсыз билікті алды. Сальседо көтерілісшілер жиналған Ла-Баия президиосын ұзақ уақыт қоршауға алды. Екі тараптың да әлсіз күштері бір-бірін ұстап тұруға мәжбүр болды. Бірнеше апталық соғыс, тұрақсыздық және келіссөздерден кейін полковник Маги белгісіз жағдайда қайтыс болды, бұл Гутьеррестің оған сенбегендігіне байланысты болуы мүмкін. Осы уақытта губернатор Сальседо мен полковник Симон де Эррера қоршауды алып тастап, Сан-Антониоға оралды, бұл роялистердің сенімін одан әрі жоғалтып, көптеген дезертирлерге әкелді. Бүгінде Вирджиниялық полковник Сэмюэл Кемпердің басшылығындағы негізгі республикалық армия, Магидің өлімінен кейін билікті өз қолына алған, Нейтральді жерлерден және жақтасқан жағалаудағы Липан және Тонкава үндістерінен келген жаңа күштермен Сан-Антонио өзенінің бойымен Сан-Антонио астанасына қарай жылжыды, онда олар Розильо сағасы шайқасында (Розалис шайқасы немесе Саладо сағасы шайқасы деп те аталады) полковник Эррераның роялистік күштерін жеңді. Республика армиясы Сан-Антониоға қарай қозғалғанда, губернатор Сальседо 12 тармақты жоспарды жасап, Миссия Консепсьонда орналасқан полковник Гутьерреске тапсырды. Гутьеррес бас тартуға қарсылық білдірді және Геррера мен басқа да бірнеше офицерлерді, тіпті олар англо-теханолық және американдық офицерлермен бірге тамақтанып отырғанда, өлтіруге бұйрық берді. Содан кейін Гутьеррес барлық басқа көтерілісші тұтқындарды босатып, өзі губернатор болып уақытша үкімет құрды және Сальседо мен Эррераға Хидальго қозғалысына қарсы жасаған қылмыстары үшін өлім жазасын берді. Ағылшын тілді офицерлер осы шешімге наразылық білдіріп, өзін тағайындаған генерал және губернатор оларды кешіруге және Оңтүстік Мексикада түрмеге немесе Луизианадағы жер аударына жіберуге көндіруге тырысты. Оның орнына тұтқындарды мексикалық көтерілісші капитан Антонио Дельгадоның күзетіне берді, ол оларды және тағы 12 адамды қырқып, денелерін жерлеусіз жатқызды, тіпті олардың мүліктерін ұрлады. Дельгадо Сан-Антониоға оралды, онда ол жасаған қырқыны туралы әскери плацта жариялады. Осы оқиғаның қатыгездігі көптеген ағылшын тілді теханолық және американдық күштерді тәуелсіздік қозғалысын қолдаудан айырды; барлық ағылшын тілді офицерлер мен жалдамалы әскерлер қорқып, олардың көпшілігі Шығыс Техасқа, Луизианаға және одан әрі шығысқа қайтып кетті. Сэмюэл Кемпер, Джеймс Гейнс, Уоррен Д.К. Холл және басқалар осы оқиғаға осылай шок болғандықтан, мерзімалық демалыс алып, Накогдоческе оралды. Дегенмен, полковник Мигель Менчака мен басқа мексикалық көшбасшылардың шақырулары кейбіреулерін қозғалыстың мүддесі үшін күресуге көндірді. 1813 жылдың 6 сәуірінде Гутьеррес Техас провинциясын Испаниядан тәуелсіз деп жариялады және 18 сәуірде Техастың бірінші Конституциясын қабылдады, ол республикалық емес, орталықтандырылған сипатта болды. Бұл қалған ағылшын тілді теханолық және американдық еріктілердің рухын одан әрі түсірді, олар армияның тірегі болды. Солтүстік Республика армиясы, енді тәуелсіз Техас мемлекетінің ықпалымен, толық тәуелсіздік жоспарларын бастады және оңтүстіктен болатын қарсы шабуылға дайындық жасады, онда Сальседо мен Эррераның өліміне байланысты наразылық тудырып, бұрын бейтарап болған криолло күштері лоялистік әскерлеріне қосылды.

Арредондоның кек алуы

Жақында бөлінген провинция тудырған қауіпке қарсы тұру үшін испан тәжі әскер генерал Хосе Хоакин де Арредондоны Provincias Internas-тың шығыс және батыс бөлімдеріне басшы етіп тағайындады. Ол дереу патшалық әскерін қайта ұйымдастырып, жаңа офицерлер тағайындады, әскерін жаттықтырды және қарсы көтеріліс тактикасын кеңінен қолдануды жоспарлап, қосымша жабдықтау күтті. Бірақ, патшалық креолдарының Гутьеррес үкіметіне деген ашуы соншалық, олардың көпшілігі "Техас штатының президент-қорғаушысын" тұтқындап, жазалау үшін Сан-Антониоға қарай жылдам және қатаң шабуыл жасауды қалады. Осының салдарынан, бұрынғы көтерілісші, бірақ революционерлердің адалсыздығына көңілі толмағандықтан, қазір патшалық жақтасы болып кеткен лейтенант-полковник Игнасио Элизондо маусым айында креолдардан ерікті полк құрды. Бұйрыққа бағынбай, ол әскерін Сан-Антониоға республикалық армиямен шайқасу үшін жіберді. 16 маусымда республикалық армия, Генри Перри деген аңгло-техано басшылығымен, Элизондо әскерімен кездесіп, жеңіске жетті. Сан-Антонионың сыртындағы Алазан сарысуы шайқасында Элизондо 400 сарбаз жоғалтып, көптеген әскерін тұтқынға алды. Ол Рио-Грандеге шегінді, онда генерал Арредондо оны сөккенімен, оның әскеріне қосылды. Сонымен қатар, Гутьеррес өкілдігінің билігін асыра пайдалануы, испандық адалдарға жасалған зұлымдықтар және Гутьеррес үкіметінің республикаға қарсы саясаты аңгло-техано және американдық қауымдастықта президент Гутьерреске деген сенімді толығымен жойды. 1813 жылдың 4 тамызында осы топтар Гутьерресті қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, оның орнына өздерінің басты пропагандисін, бұрынғы теңіз офицері және Санто-Домингодан испан Кортесінің мүшесі Хосе Альварес де Толедо и Дубуасты қойды. Техас үкіметі осы оқиғалардың салдарынан парализге ұшырағанда, Арредондо өзінің науқанын бастады. Арредондоның әскерінде қазір 1800 сарбаз болды, Сальседо мен оның серіктерінің бекер қазасынан ашуланған креолдармен күшейтілді. Ол дереу Сан-Антонио-де-Бексарга аттанды, өзінің қарсы көтеріліс соғысы тұжырымдамаларын барлық техано халқына қолдануға ниеттенді. Ұзақ науқанға толықтай дайындалған әскері жорыққа шықты.

Медина шайқасы

1813 жылғы 18 тамызда Жозе Альварес де Толедо и Дюбуа басшылығымен Солтүстік армиясы мен Арредондоның басшылығымен Корольдік испан әскерлері төрт сағатқа созылған Медина шайқасында кездесті. Испан әскері Солтүстік армиясының 1400 сарбазын толығымен жойды. Арредондо жаудың қаза тапқандарын 600 адам деп көрсетті, ал бірнеше жүз адам тұтқынға алынды. Арредондо тұтқынға алынғандардың тізімін жасады, қатардағы жауынгерлерді дереу өлімге кесті, ал офицерлерді қосымша ақпарат алу үшін азаптап, содан кейін оларды өлімге кесті және олардың мәйіттерін немесе дене мүшелерін ағаштарға ілді. Республикалық армияның қаза тапқандарының қалдықтарын жерлеуге ешқандай әрекет жасалмады, олар майданда тоғыз жыл бойы жатты. Кейін ол бұл санды 1000-ға түзетті. Сан-Антониода ол техас сарбаздарының отбасыларын жылдам жинап, олардың бір бөлігін Сан-Антонио алаңында көпшілік алдында өлімге кесті және олардың басын алаң периметріне орналастырды. Келесі жыл бойы ол Техас Республикасының азаматтық басшылығы сияқты қалған бүлікшілердің басшыларын қуды, көбіне кешірім жасамады және Сан-Антониодағы және Голиад маңындағы жаңадан салынған бекіністерден басқа провинцияның барлық шаруашылықтарын, ғимараттарын және диірмендерін қиратты. Республикалық армияның науқанында қаза тапқан шамамен 2500 адамның саны 23 жылдан кейін, 1836 жылғы Техас революциясында қаза тапқан техастардың жалпы санынан асып түсті. Кем дегенде 3000 аңгло-техано және американдық қоныс аударушылардың өлімі немесе қууы провинцияның толық этникалық тазалануына әкелді. Жеңіске жеткеннен кейін Арредондо Кристобаль Домингесті уақытша губернатор етіп тағайындады және Техастағы міндеттемесін орындағаннан кейін Монтеррейге оңтүстікке қайтты. Ол кейіннен 1817 жылғы қазан айында Сото-ла-Марина ауылындағы оның қорғанысын басып алып, Франсиско Хавьер Минаның филибюстерлік экспедициясын талқандады. Ол келесі бірнеше жыл бойы Коахуила және Техас аймағының басты әскери қолбасшысы болып қалды.

Техастың қоныс аударуы

Техас провинциясының толыққанды түрде талқандалуы солтүстіктегі шапқыншы үнді тайпаларына басты кедергі болды. 1817 және 1821 жылдар аралығында, бірнеше мыңға жететін команчи және апачи тайпалары Техастың оңтүстігіндегі провинцияларға терең еніп кірді. Тәуелсіздік соғысы мен одан кейінгі үнді шабуылдарынан қираған Леон Корольдігі байлық және халық саны бойынша кері кетіп, Мексиканың қалған бөлігімен бірге ауыр депрессия мен анархия кезеңіне түсті. Осының салдарынан, 1821 жылдың 17 қаңтарында генерал Арредондо Мозес Остиннен Техас аймағына үш жүз қоныс аударушы әкелу туралы петицияны мақұлдады. Олар ресми түрде католик дініне өтуге және Мексикаға қарайтын жолдарды қорғау үшін қару-жарақ пен адамдармен қамтамасыз етуге міндетті болды, бірақ қоныс аударушылардың тек онда бірі ғана дін аударды. Кейіннен бұл қоныс Америка Құрама Штаттарынан Мексиканың солтүстігіне көші-қонды ынталандыру үшін кеңейтілді.

Мексикаға адалдық

Мексика Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Арредондо 1821 жылдың 3 шілдесінде генерал-командир лауазымын сақтап қалса, жаңа үкіметке адал болуға уәде берді; алайда, оның ұсынысын Салтильо тұрғындары қабылдамады, ал Агустин де Итурбиденің Мексика тәуелсіздігі үшін жасаған Игуала жоспары оны биліктен шеттетуге әкелді. Арредондо Техас тарихында республикашыларды өлім жазасына кесуі үшін "қатыгез" деп еске алынады. Мексика Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін Арредондо Игуала жоспарын мақұлдап, 1821 жылдың 3 шілдесінде Мексика Республикасына адал болуға ант берді. Ол өзінің басқаруын тапсырып, Кубаның Гавана қаласында зейнетке шықты және Техас тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай 1837 жылы қайтыс болды.