Кіріспе

XVIII ғасырдағы испандық әскери шенеунік және Калифорнияның алғашқы губернаторы Гаспар де Портола и Ровира (Каталонша: Gaspar de Portolà i Rovira; 1 қаңтар 1716 – 10 қазан 1786) – испандық әскери офицер, Калифорнияға Портола экспедициясын жетекшілік еткенімен және Калифорнияның алғашқы губернаторы қызметін атқарғанымен әйгілі. Оның экспедициясы Сан-Диего және Монтерей сияқты маңызды калифорниялық қалалардың негізін қалады, сондай-ақ Калифорнияның географиялық нысандарына көптеген атаулар берді, олардың көпшілігі бүгінге дейін қолданылып келеді.

Ерте өмір

Гаспар де Портола и Ровира, каталон тілінде Гаспар де Портола и Ровира деп аталады, 1716 жылдың 1 қаңтарында Каталониядағы Ос-де-Балагерде, кіші каталондық ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Гаспар Испания армиясында Италия мен Португалияда әскери қызмет өткерді. 1734 жылы прапорщик, ал 1743 жылы лейтенант болып кірісті. Езуиттерді Испания империясынан қуғаннан кейін Портолаға Баха-Калифорниядағы испан миссияларынан езуиттерді шығару міндеті жүктелді. Одан кейін ол миссиялардың францискандарға, содан кейін доминикандарға берілуін қамтамасыз етті.

Лас-Калифорнияға экспедиция

Испания Баха-Калифорния түбегінің солтүстігіндегі Тынық мұхитының жағалауында миссиялар мен басқа да бекіністер құруға мәжбүр болды, себебі бұл аумақты шетелдік державалар басып алады деп қорқынышты, сонымен қатар католик дінін тарату миссиясы мен қосымша кіріс көздеріне үлкен қажеттілік болды. Англиялықтар континенттің шығыс жағалауында және қазіргі Канадаға дейін отарлар құрған, сондай-ақ Тынық мұхитына зерттеушілерді де жіберген. Ресейлік терішілер Сибирден шығысқа қарай Беринг бұғазы арқылы Алеут аралдарына және одан әрі жылжып жатты. 1768 жылғы 23 қаңтарда король Карлос пен вице-король алмасқан хабарламалар Испанияның Тынық мұхитының жағалауындағы билігін кеңейту және Сан-Диего шығанағы мен Монтерей шығанағында колониялар мен миссиялар құру процесін бастады. Бұл аймақтарды бұрын зерттеген Хуан Кабрильо мен Себастьян Вискаино өз есептерінде сипаттаған. Вискаино 1602 жылы Калифорния жағалауын Монтерейге дейін картаға түсірген, бірақ бұрынғы зерттеулер Азия мен Мексика арасындағы Испанияның ұзақ мерзімді Тынық мұхиты саудасы үшін қолдануға болатын жақсы порты таба алмағандықтан, маңызды испандық қоныс немесе тіпті сауда бекеті құрылмады: Кабрильо мен Вискаино көрген Монтерей шығанағы күшті ағыстар мен желге ұшырады. 1768 жылдың мамыр айында испандық генерал-визитор Хосе де Гальвес теңіз және құрлық арқылы экспедиция ұйымдастыруды бастады. Портола «Калифорнияның губернаторы» болып тағайындалды және оған басқару құқығы берілді. Францискан миссионерлерінің жетекшісі Жуниперо Серра рухани мәселелерге жауапкершілік алды. Теңіз және құрлық бөлімшелері Сан-Диего шығанағында кездесуге тиіс болды. Бірінші кеме, «Сан-Карлос», 1769 жылғы 10 қаңтарда Ла-Пастан, ал екіншісі, «Сан-Антонио» 15 ақпанда Кабо-Сан-Лукастан шықты. Сонымен қатар, құрлықтағы топтардың әртүрлі бөлімдері Лоретодан солтүстікке қарай қозғала бастады. Құрлықтағы экспедиция Великатада жиналды, онда Серра өзінің алғашқы жаңа миссиясын құрды. Сол жерден Портоланың жоспары құрлықтағы экспедицияны екіге бөлуді көздеді. Капитан Фернандо Ривера-и-Монкада басқарған жетекші топ, вагон жолын салу және жергілікті тұрғындармен келісімге келу міндетін алды және 24 наурызда Великатадан жолға шықты. Риверамен бірге францискандықтардың күнделігін жазатын діни қызметкер Хуан Креспи де болды. Портола басқарған экспедицияға Джуниперо Серра (Миссиялар президенті), миссионерлер, қоныс аударушылар және былғары күртешелі сарбаздар, соның ішінде Хосе Раймундо Каррильо кірді және 15 мамырда Великатадан аттанды. Экспедиция барысында Джуниперо Серра тағы екі миссия құрды: 16 шілдеде 1769 жылы Сан-Диего-де-Алкала және 3 маусымда 1770 жылы Сан-Карлос-Боромео-де-Кармело миссиясы. Ривера мамыр айында қазіргі Сан-Диегоға жетіп, қазіргі Ескі қала аумағында лагерь құрып, қалғандарының келуін күтті. Вискаино Сан-Диего портының ендігін анықтауда қателік жібергендіктен, кемелер оны өткізіп алып, кері қайту жолын табу үшін тым солтүстікке қарай қоныс тепті. «Сан-Антонио» 11 сәуірде, ал «Сан-Карлос», Ла-Пастан шыққан алғашқы кеме, 29 сәуірде сапар барысында қатты жел мен дауылға тап болғаннан кейін жетті. Үшінші кеме де азық-түлікпен келуі тиіс болды, бірақ ол теңізде жоғалып кеткен болуы мүмкін. Портоланың құрлықтағы экспедициясы 29 маусымда келді. Ауыр сапардан кейін кемедегі адамдардың көпшілігі ауырып, көбісі скорбуттан қайтыс болды. Баха-Калифорниядан 219 адам шығып кеткен, олардың небары 100-ден астамы аман қалды. Монтерей шығанағына жетуге асыққан Портола және оның экспедициясы, Хуан Креспи, 63 былғары күртешелі сарбаз және 100 қашырмен жүктелген азық-түлікпен 1769 жылғы 14 шілдеде солтүстікке қарай екі-төрт лига (1 лига = 2,6 миль) жылдамдықпен жолға шықты. Экспедиция 28 шілдеде Санта-Ана өзенінде жер сілкінісін тіркеді. 29 шілдеде олар Хиллкрест паркіне, қазіргі Фуллертонға, Калифорнияға жетті. 30 шілдеде экспедиция Ла-Хабрадағы (Солтүстік гавань бульвары) өткелден Пуэнте төбелерін кесіп өтті. Олар солтүстік-батысқа Сан-Габриэль өзеніне (Эль-Монтеге жақын) көшіп, одан артында көпір салып өтті. Бұл көпір («Креспи күнделігінде» La Puente деп аталды) қазіргі Ла Пуэнте қаласының атымен еске алынады. Олар 2 тамызда қазіргі Лос-Анджелеске келді (Арабатты және Арройо Секо өзендерінің қосылған жері). Келесі күні олар бір күні Уилшир бульвары болып табылатын үнді жолымен қазіргі Санта-Моникаға қарай бағытталды. Кейіннен Саугус аймағына айналып, қазір Санта-Клаританың бір бөлігі болған аймаққа жетіп, 19 тамызда Санта-Барбараға айналатын аймаққа келді, ал 13 қыркүйекте қазіргі Сан-Симеон аймағына жетті. Қиын жер бедеріне байланысты жағалауда қалу мүмкін болмағандықтан, топ ішкі аймаққа бұрылды. Олар Сан-Антонио аймағынан өтіп, 1 қазан күні Портола тобы Санта-Лусия тауларынан шығып, Салинас өзенінің сағасына жетті. Сан-Диегодан шамамен және Великатадан шамамен жүріп, олар іздеген шығанаққа жетті. Бірақ олар Вискаино сипаттаған «О» әрпі сияқты жартылай дөңгелек пішіндегі жағалауды байқамады, тіпті топ мүшелері оның жағалауымен екі рет жүргеніне қарамастан. Мақсатына жете алмағандықтан, олар солтүстікке қарай жылжып, 18 қазан күні Санта-Крус деп аталатын сарқырамаға жетті. Алға жылжуда, олар 31 қазан күні қазіргі Пасифика қаласындағы сарқырамаға жетті. 4 қарашада, сарқыраманың үстіндегі төменгі жартасты тау жотасын кесіп өткеннен кейін, топ испандықтарға бұрын белгісіз болған үлкен Сан-Франциско шығанағын көріп, таң қалды. Бұл жаңалық Калифорнияның болашақ қоныстануы үшін маңызды болды, өйткені Монтерей шығанағынан айырмашылығы, ол барлық тараптан қоршалған, тек «Алтын қақпадан» басқа, сондықтан Монтерей шығанағы сияқты күшті мұхит ағындарына ұшырамады. Кабрильо мен Вискаиноның бұрынғы зерттеулеріне және Азия мен Мексика арасындағы сауда үшін испандықтардың Тынық мұхитында екі ғасырдан астам жүзіп өткеніне қарамастан, Сан-Франциско шығанағы жиі тұманға оранған кіреберісінен қалып қойды. Сан-Франциско шығанағы ертерек табылған болса, оны қоршаған аймақ испандықтармен ертерек қоныстандырылған болар еді, өйткені ол Испанияның Тынық мұхиты саудасы үшін қауіпсіз және ыңғайлы порты болған болар еді. Портола тобы содан кейін Сан-Диегоға қайтып, аймақтағы көптеген жерлерді зерттеп, оларға ат қойды, соның ішінде болашақта «Алтын қақпа» деп аталатын аймақты да зерттеді. Сапардың көп бөлігінде есек етіне тіреніп, олар 1770 жылғы 24 қаңтарда Сан-Диегоға жетті. Монтерей шығанағынан өтіп бара жатқанда, олар оны 1602 жылы Вискаино сипаттаған шығанақ екенін тағы да танымады.

Екінші экспедиция

Портоланың офицерлерінің бірі, капитан Висенте Вила, оны екінші айқыш белгісін орнату кезінде Монтерей шығанағында болғанын сендірді. Сан-Диегода жабдықтауларын толықтырғаннан кейін Портола мен Серра шығанақты қайта табу және табыс болған жағдайда отар құру үшін бірлескен құрлық және теңіз экспедициясын жүргізуге шешім қабылдады. Сан-Антонио 1770 жылдың 16 сәуірінде теңізге шықты. Бортында Серра, әскери инженер және картограф Мигель Костансо, әскери дәрігер доктор Педро Прат және Монтерейдегі жаңа миссияға арналған жабдықтар болды. 17 сәуірде Портоланың құрлықтағы экспедициясы, оған лейтенант Педро Фагес, 12 испандық ерікті, былғары күртелі жеті сарбаз, бес Баха-Калифорниялық үнді, екі қашыр және экспедицияның капелланы қызметін атқаратын Хуан Креспи кірді. Экспедиция өткен қыста Сан-Диегоға оралғандағыдай дәл сол бағытты ұстанды. Жолда 36 күн саяхаттап, бар болғаны екі күн демалыс алғаннан кейін, Портола 1770 жылдың 24 мамырында екінші айқышқа жетті. Ол ашық күні және белгілі бір бұрыштан қарағанда дөңгелек шығанақтың бұрынғы құлшыныспен толған саяхатшылар сипаттаған көлеміне ие болғанын көрді. Шығанақты танығаннан кейін, 1603 жылы Вискаиномен бірге кармелит миссионерлері құлшылық еткен емен ағашының жанында діни қызмет өткізіліп, иелік ресми түрде қабылданды. 1770 жылдың 3 маусымында Сан-Карлос-Боромео-де-Кармело миссиясының негізі қаланып, Монтерей президиосы құрылды.

Кейінгі өмірі

Губернатор Портоланың міндеті аяқталды. Одан кейін ол капитан Педро Фагесті басқаруға тағайындады және 9 маусымда Сан-Бласқа аттанды, ешқашан Жоғарғы Калифорнияға қайта оралмады. 1776 жылы Портола Пуэбла губернаторы қызметіне тағайындалды. 1784 жылы оның ізбасары тағайындалғаннан кейін, оған жол ақысы үшін ақша берілді және ол Испанияға оралды, онда Нумансия атты драгун полкінің командирі болды. 1786 жылдың 7 ақпанында ол Ллейда бекіністері мен қамалдарының патшалық лейтенанты болып тағайындалды. Ол сол жылы қазан айында дүние салды.

Ескерткіштер

Калифорния штатының Пасифика қаласында 9 фут (2,7 м) биіктігіндегі мүсінді каталон мүсіншісі Жозеп Мария Субиракс және оның серіктесі Франческ Карулла жасаған. Оны 1988 жылы Каталония үкіметі Калифорния халқына сыйға тартты. Аймақтағы еуропалық отарлаушылықты мақтан ету үшін орнатылған мүсін 2024 жылдың 18 қаңтарында алынып тасталды. 1929 жылы Альберт Гертер салған Портоланың 10 фут биіктігіндегі майға жазылған портреті Лос-Анджелес орталық кітапханасының тарих бөлмесінде ілуде. Плумас округінің Портола қаласы, Сан-Матео округінің Портола аңғары және Сан-Францисконың Портола ауданы Портоланың есімімен аталады. Калифорниядағы бірнеше мектеп оның атымен аталыпты, соның ішінде Портола Хиллз бастауыш мектебі (Портола Хиллз), Портола бастауыш мектебі (Сан-Бруно), Гаспар де Портола орта мектебі (Тиеррасанта), Портола орта мектебі (Тарзана), Портола орта мектебі (Оранж) және Портола жоғары мектебі (Ирвайн). Оранждағы мектеп экспедиция Санта-Ана өзенін кесіп өткен жерге жақын орналасқан, ал мектепте Портола экспедициясын бейнелейтін 60 футтық қабырғалық сурет бар. Ирвин мен Лейк Форест арқылы өтетін (бірақ 2018 жылға дейін жалғанбаған) Портола паркі де Портоланың есімімен аталған. Портоланың қазіргі Портола паркімен бірдей бағытты қолданғаны айтылады. Монтерей шығанағының жағалауына параллель және жақын орналасқан Портола драйвы Санта-Крус округінің Плезер-Пойнт аймағының басты көшесі болып табылады. Портола даңғылы Коачелла аңғарындағы Палм-Десерт қаласында орналасқан солтүстік-оңтүстік бағытты көше.