Кіріспе
XVIII ғасырдағы испандық әскери шенеунік және Калифорнияның алғашқы губернаторы Гаспар де Портола и Ровира (Каталонша: Gaspar de Portolà i Rovira; 1 қаңтар 1716 – 10 қазан 1786) – испандық әскери офицер, Калифорнияға Портола экспедициясын жетекшілік еткенімен және Калифорнияның алғашқы губернаторы қызметін атқарғанымен әйгілі. Оның экспедициясы Сан-Диего және Монтерей сияқты маңызды калифорниялық қалалардың негізін қалады, сондай-ақ Калифорнияның географиялық нысандарына көптеген атаулар берді, олардың көпшілігі бүгінге дейін қолданылып келеді.
Gaspar de Portolá y Rovira (Catalan: Gaspar de Portolà i Rovira; January 1, 1716 – October 10, 1786) was a Spanish military officer, best known for leading the Portolá expedition into California and for serving as the first Governor of the Californias. His expedition laid the foundations of important Californian cities like San Diego and Monterey, and bestowed names to geographic features throughout California, many of which are still in use.
Ерте өмір
Гаспар де Портола и Ровира, каталон тілінде Гаспар де Портола и Ровира деп аталады, 1716 жылдың 1 қаңтарында Каталониядағы Ос-де-Балагерде, кіші каталондық ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Гаспар Испания армиясында Италия мен Португалияда әскери қызмет өткерді. 1734 жылы прапорщик, ал 1743 жылы лейтенант болып кірісті. Езуиттерді Испания империясынан қуғаннан кейін Портолаға Баха-Калифорниядағы испан миссияларынан езуиттерді шығару міндеті жүктелді. Одан кейін ол миссиялардың францискандарға, содан кейін доминикандарға берілуін қамтамасыз етті.
Лас-Калифорнияға экспедиция
Испания Баха-Калифорния түбегінің солтүстігіндегі Тынық мұхитының жағалауында миссиялар мен басқа да бекіністер құруға мәжбүр болды, себебі бұл аумақты шетелдік державалар басып алады деп қорқынышты, сонымен қатар католик дінін тарату миссиясы мен қосымша кіріс көздеріне үлкен қажеттілік болды. Англиялықтар континенттің шығыс жағалауында және қазіргі Канадаға дейін отарлар құрған, сондай-ақ Тынық мұхитына зерттеушілерді де жіберген. Ресейлік терішілер Сибирден шығысқа қарай Беринг бұғазы арқылы Алеут аралдарына және одан әрі жылжып жатты. 1768 жылғы 23 қаңтарда король Карлос пен вице-король алмасқан хабарламалар Испанияның Тынық мұхитының жағалауындағы билігін кеңейту және Сан-Диего шығанағы мен Монтерей шығанағында колониялар мен миссиялар құру процесін бастады. Бұл аймақтарды бұрын зерттеген Хуан Кабрильо мен Себастьян Вискаино өз есептерінде сипаттаған. Вискаино 1602 жылы Калифорния жағалауын Монтерейге дейін картаға түсірген, бірақ бұрынғы зерттеулер Азия мен Мексика арасындағы Испанияның ұзақ мерзімді Тынық мұхиты саудасы үшін қолдануға болатын жақсы порты таба алмағандықтан, маңызды испандық қоныс немесе тіпті сауда бекеті құрылмады: Кабрильо мен Вискаино көрген Монтерей шығанағы күшті ағыстар мен желге ұшырады. 1768 жылдың мамыр айында испандық генерал-визитор Хосе де Гальвес теңіз және құрлық арқылы экспедиция ұйымдастыруды бастады. Портола «Калифорнияның губернаторы» болып тағайындалды және оған басқару құқығы берілді. Францискан миссионерлерінің жетекшісі Жуниперо Серра рухани мәселелерге жауапкершілік алды. Теңіз және құрлық бөлімшелері Сан-Диего шығанағында кездесуге тиіс болды. Бірінші кеме, «Сан-Карлос», 1769 жылғы 10 қаңтарда Ла-Пастан, ал екіншісі, «Сан-Антонио» 15 ақпанда Кабо-Сан-Лукастан шықты. Сонымен қатар, құрлықтағы топтардың әртүрлі бөлімдері Лоретодан солтүстікке қарай қозғала бастады. Құрлықтағы экспедиция Великатада жиналды, онда Серра өзінің алғашқы жаңа миссиясын құрды. Сол жерден Портоланың жоспары құрлықтағы экспедицияны екіге бөлуді көздеді. Капитан Фернандо Ривера-и-Монкада басқарған жетекші топ, вагон жолын салу және жергілікті тұрғындармен келісімге келу міндетін алды және 24 наурызда Великатадан жолға шықты. Риверамен бірге францискандықтардың күнделігін жазатын діни қызметкер Хуан Креспи де болды. Портола басқарған экспедицияға Джуниперо Серра (Миссиялар президенті), миссионерлер, қоныс аударушылар және былғары күртешелі сарбаздар, соның ішінде Хосе Раймундо Каррильо кірді және 15 мамырда Великатадан аттанды. Экспедиция барысында Джуниперо Серра тағы екі миссия құрды: 16 шілдеде 1769 жылы Сан-Диего-де-Алкала және 3 маусымда 1770 жылы Сан-Карлос-Боромео-де-Кармело миссиясы. Ривера мамыр айында қазіргі Сан-Диегоға жетіп, қазіргі Ескі қала аумағында лагерь құрып, қалғандарының келуін күтті. Вискаино Сан-Диего портының ендігін анықтауда қателік жібергендіктен, кемелер оны өткізіп алып, кері қайту жолын табу үшін тым солтүстікке қарай қоныс тепті. «Сан-Антонио» 11 сәуірде, ал «Сан-Карлос», Ла-Пастан шыққан алғашқы кеме, 29 сәуірде сапар барысында қатты жел мен дауылға тап болғаннан кейін жетті. Үшінші кеме де азық-түлікпен келуі тиіс болды, бірақ ол теңізде жоғалып кеткен болуы мүмкін. Портоланың құрлықтағы экспедициясы 29 маусымда келді. Ауыр сапардан кейін кемедегі адамдардың көпшілігі ауырып, көбісі скорбуттан қайтыс болды. Баха-Калифорниядан 219 адам шығып кеткен, олардың небары 100-ден астамы аман қалды. Монтерей шығанағына жетуге асыққан Портола және оның экспедициясы, Хуан Креспи, 63 былғары күртешелі сарбаз және 100 қашырмен жүктелген азық-түлікпен 1769 жылғы 14 шілдеде солтүстікке қарай екі-төрт лига (1 лига = 2,6 миль) жылдамдықпен жолға шықты. Экспедиция 28 шілдеде Санта-Ана өзенінде жер сілкінісін тіркеді. 29 шілдеде олар Хиллкрест паркіне, қазіргі Фуллертонға, Калифорнияға жетті. 30 шілдеде экспедиция Ла-Хабрадағы (Солтүстік гавань бульвары) өткелден Пуэнте төбелерін кесіп өтті. Олар солтүстік-батысқа Сан-Габриэль өзеніне (Эль-Монтеге жақын) көшіп, одан артында көпір салып өтті. Бұл көпір («Креспи күнделігінде» La Puente деп аталды) қазіргі Ла Пуэнте қаласының атымен еске алынады. Олар 2 тамызда қазіргі Лос-Анджелеске келді (Арабатты және Арройо Секо өзендерінің қосылған жері). Келесі күні олар бір күні Уилшир бульвары болып табылатын үнді жолымен қазіргі Санта-Моникаға қарай бағытталды. Кейіннен Саугус аймағына айналып, қазір Санта-Клаританың бір бөлігі болған аймаққа жетіп, 19 тамызда Санта-Барбараға айналатын аймаққа келді, ал 13 қыркүйекте қазіргі Сан-Симеон аймағына жетті. Қиын жер бедеріне байланысты жағалауда қалу мүмкін болмағандықтан, топ ішкі аймаққа бұрылды. Олар Сан-Антонио аймағынан өтіп, 1 қазан күні Портола тобы Санта-Лусия тауларынан шығып, Салинас өзенінің сағасына жетті. Сан-Диегодан шамамен және Великатадан шамамен жүріп, олар іздеген шығанаққа жетті. Бірақ олар Вискаино сипаттаған «О» әрпі сияқты жартылай дөңгелек пішіндегі жағалауды байқамады, тіпті топ мүшелері оның жағалауымен екі рет жүргеніне қарамастан. Мақсатына жете алмағандықтан, олар солтүстікке қарай жылжып, 18 қазан күні Санта-Крус деп аталатын сарқырамаға жетті. Алға жылжуда, олар 31 қазан күні қазіргі Пасифика қаласындағы сарқырамаға жетті. 4 қарашада, сарқыраманың үстіндегі төменгі жартасты тау жотасын кесіп өткеннен кейін, топ испандықтарға бұрын белгісіз болған үлкен Сан-Франциско шығанағын көріп, таң қалды. Бұл жаңалық Калифорнияның болашақ қоныстануы үшін маңызды болды, өйткені Монтерей шығанағынан айырмашылығы, ол барлық тараптан қоршалған, тек «Алтын қақпадан» басқа, сондықтан Монтерей шығанағы сияқты күшті мұхит ағындарына ұшырамады. Кабрильо мен Вискаиноның бұрынғы зерттеулеріне және Азия мен Мексика арасындағы сауда үшін испандықтардың Тынық мұхитында екі ғасырдан астам жүзіп өткеніне қарамастан, Сан-Франциско шығанағы жиі тұманға оранған кіреберісінен қалып қойды. Сан-Франциско шығанағы ертерек табылған болса, оны қоршаған аймақ испандықтармен ертерек қоныстандырылған болар еді, өйткені ол Испанияның Тынық мұхиты саудасы үшін қауіпсіз және ыңғайлы порты болған болар еді. Портола тобы содан кейін Сан-Диегоға қайтып, аймақтағы көптеген жерлерді зерттеп, оларға ат қойды, соның ішінде болашақта «Алтын қақпа» деп аталатын аймақты да зерттеді. Сапардың көп бөлігінде есек етіне тіреніп, олар 1770 жылғы 24 қаңтарда Сан-Диегоға жетті. Монтерей шығанағынан өтіп бара жатқанда, олар оны 1602 жылы Вискаино сипаттаған шығанақ екенін тағы да танымады.
north from Loreto, Baja California Sur. The land expedition was assembled at Velicatá, where Serra established his first new mission. From there, Portolá's plan called for splitting the land expedition in two. The lead group, charged with building a wagon trail and pacifying the natives, was led by Captain Fernando Rivera y Moncada, and departed from Velicatá on March 24. With Rivera was the priest Juan Crespí, diarist for the Franciscans. The expedition led by Portolá, which included Junípero Serra (the President of the Missions), along with a combination of missionaries, settlers, and leather jacket soldiers, including José Raimundo Carrillo, left Velicatá on May 15. Junípero Serra founded two more missions during the expedition: San Diego de Alcalá on July 16, 1769 and Mission San Carlos Borromeo de Carmelo on June 3, 1770. Rivera reached the site of present day San Diego in May, established a camp in the area that is now Old Town and awaited the arrival of the others. Because of an error by Vizcaíno in determining the latitude of the San Diego Harbor, the ships passed by it and landed too far north before finding their way back. The San Antonio arrived on April 11 and the San Carlos, the first ship to leave La Paz, having met with fierce winds and storms on the journey, arrived on April 29. A third vessel was to follow with supplies, but it was probably lost at sea. The land expedition of Portolá arrived on June 29. After their arduous journeys, most of the men aboard ship were ill, chiefly from scurvy, and many had died. Out of a total of 219 who left Baja California, little more than 100 now survived. Eager to press on to Monterey Bay, Portolá and his expedition, consisting of Juan Crespí, 63 leather jacket soldiers and 100 mules loaded down with provisions, headed north on July 14, 1769, marching two to four leagues (1 league = 2.6 miles) a day. The expedition recorded an earthquake on July 28 at the Santa Ana River. On July 29 they reached the site of present day Fullerton, California at Hillcrest Park. On July 30, the expedition crossed the Puente Hills at a pass in La Habra (North Harbor Boulevard). They moved north west to the San Gabriel River (near El Monte) where they built a bridge to cross over. This bridge ('La Puente' in Crespi's diary) is remembered in the name of today's nearby city of La Puente. They arrived in what is now Los Angeles on August 2,(where the Los Angeles River and Arroyo Seco river meet). The following day, they marched out the Indian trail that would one day become Wilshire Boulevard to the present site of Santa Monica. Winding around to the area of later Saugus, now part of Santa Clarita, they reached the area to become Santa Barbara on August 19, and the present day San Simeon area on September 13. Unable to remain on the coast due to the steep, difficult terrain, the party turned inland. They marched through the San Antonio Valley and on October 1, Portolá's party emerged from the Santa Lucia Mountains and reached the mouth of the Salinas River. After a march of some from San Diego and about from Velicatá, they had reached the bay they were seeking. But they failed to discern the coastline's semi circular shape, described by Vizcaíno as round like an "O", even though members of the party had twice marched along its beach. Having failed to find their goal, they marched on north and reached the area at the north end of the bay, where Crespí named a creek Santa Cruz on October 18. Pushing on, they reached a creek in the present day town of Pacifica on October 31. On November 4, having crossed the low coastal mountain range above the creek, the party was stunned to catch a glimpse of the enormous San Francisco Bay from the mountain range, as the bay was previously unknown to the Spanish. This sighting was crucial to the later settlement of California because unlike Monterey Bay, it was surrounded by land on all sides except the Golden Gate, and thus it was not exposed to rough ocean currents as was the Monterey Bay, which had been known to the Spanish since Cabrillo's exploration in the sixteenth century. Despite the earlier explorations of Cabrillo and Vizcaíno, and despite two centuries of Spanish sailing the Pacific for trade between Asia and Mexico, the San Francisco Bay had been missed because of the fog that frequently shrouded its entrance. If the San Francisco Bay had been discovered earlier, the region surrounding would have been settled by the Spanish earlier since it would have provided a safe, convenient harbor for Spain's Pacific maritime trade. Portolá's party then headed back to San Diego, exploring and naming many localities in the region south of what eventually became known as the Golden Gate. Surviving on mule meat for most of the journey, they arrived on January 24, 1770. On their way past Monterey Bay they again failed to recognize it as the same bay that Vizcaíno had described in 1602.
Екінші экспедиция
Портоланың офицерлерінің бірі, капитан Висенте Вила, оны екінші айқыш белгісін орнату кезінде Монтерей шығанағында болғанын сендірді. Сан-Диегода жабдықтауларын толықтырғаннан кейін Портола мен Серра шығанақты қайта табу және табыс болған жағдайда отар құру үшін бірлескен құрлық және теңіз экспедициясын жүргізуге шешім қабылдады. Сан-Антонио 1770 жылдың 16 сәуірінде теңізге шықты. Бортында Серра, әскери инженер және картограф Мигель Костансо, әскери дәрігер доктор Педро Прат және Монтерейдегі жаңа миссияға арналған жабдықтар болды. 17 сәуірде Портоланың құрлықтағы экспедициясы, оған лейтенант Педро Фагес, 12 испандық ерікті, былғары күртелі жеті сарбаз, бес Баха-Калифорниялық үнді, екі қашыр және экспедицияның капелланы қызметін атқаратын Хуан Креспи кірді. Экспедиция өткен қыста Сан-Диегоға оралғандағыдай дәл сол бағытты ұстанды. Жолда 36 күн саяхаттап, бар болғаны екі күн демалыс алғаннан кейін, Портола 1770 жылдың 24 мамырында екінші айқышқа жетті. Ол ашық күні және белгілі бір бұрыштан қарағанда дөңгелек шығанақтың бұрынғы құлшыныспен толған саяхатшылар сипаттаған көлеміне ие болғанын көрді. Шығанақты танығаннан кейін, 1603 жылы Вискаиномен бірге кармелит миссионерлері құлшылық еткен емен ағашының жанында діни қызмет өткізіліп, иелік ресми түрде қабылданды. 1770 жылдың 3 маусымында Сан-Карлос-Боромео-де-Кармело миссиясының негізі қаланып, Монтерей президиосы құрылды.
Кейінгі өмірі
Губернатор Портоланың міндеті аяқталды. Одан кейін ол капитан Педро Фагесті басқаруға тағайындады және 9 маусымда Сан-Бласқа аттанды, ешқашан Жоғарғы Калифорнияға қайта оралмады. 1776 жылы Портола Пуэбла губернаторы қызметіне тағайындалды. 1784 жылы оның ізбасары тағайындалғаннан кейін, оған жол ақысы үшін ақша берілді және ол Испанияға оралды, онда Нумансия атты драгун полкінің командирі болды. 1786 жылдың 7 ақпанында ол Ллейда бекіністері мен қамалдарының патшалық лейтенанты болып тағайындалды. Ол сол жылы қазан айында дүние салды.
Ескерткіштер
Калифорния штатының Пасифика қаласында 9 фут (2,7 м) биіктігіндегі мүсінді каталон мүсіншісі Жозеп Мария Субиракс және оның серіктесі Франческ Карулла жасаған. Оны 1988 жылы Каталония үкіметі Калифорния халқына сыйға тартты. Аймақтағы еуропалық отарлаушылықты мақтан ету үшін орнатылған мүсін 2024 жылдың 18 қаңтарында алынып тасталды. 1929 жылы Альберт Гертер салған Портоланың 10 фут биіктігіндегі майға жазылған портреті Лос-Анджелес орталық кітапханасының тарих бөлмесінде ілуде. Плумас округінің Портола қаласы, Сан-Матео округінің Портола аңғары және Сан-Францисконың Портола ауданы Портоланың есімімен аталады. Калифорниядағы бірнеше мектеп оның атымен аталыпты, соның ішінде Портола Хиллз бастауыш мектебі (Портола Хиллз), Портола бастауыш мектебі (Сан-Бруно), Гаспар де Портола орта мектебі (Тиеррасанта), Портола орта мектебі (Тарзана), Портола орта мектебі (Оранж) және Портола жоғары мектебі (Ирвайн). Оранждағы мектеп экспедиция Санта-Ана өзенін кесіп өткен жерге жақын орналасқан, ал мектепте Портола экспедициясын бейнелейтін 60 футтық қабырғалық сурет бар. Ирвин мен Лейк Форест арқылы өтетін (бірақ 2018 жылға дейін жалғанбаған) Портола паркі де Портоланың есімімен аталған. Портоланың қазіргі Портола паркімен бірдей бағытты қолданғаны айтылады. Монтерей шығанағының жағалауына параллель және жақын орналасқан Портола драйвы Санта-Крус округінің Плезер-Пойнт аймағының басты көшесі болып табылады. Портола даңғылы Коачелла аңғарындағы Палм-Десерт қаласында орналасқан солтүстік-оңтүстік бағытты көше.