Кіріспе

Дөңгелек доғасын дөңгелекке бекіту құрылғысы. Доғалық құлып немесе доғалық бұғаттағыш – көлік құралының дөңгелегіне дөңгелек доғасын бекітуге арналған механикалық құрылғы. Дөңгелектер мен дөңгелектердің конструкциясы сондай, дөңгелек ауамен толтырылғанда, дөңгелек қысымы дөңгелек доғасын дөңгелек жиегінің ішкі жағына итеріп, дөңгелек дөңгелекте қалып, екеуі бірге айналады. Дөңгелек қысымы дөңгелек доғасын орнында ұстауға жеткіліксіз болған жағдайларда, доғалық құлып қажет болады. Доғалық құлыптардың бірнеше түрі бар. Төрт доңгелекті көліктерде дөңгелекті дөңгелекке қысып бекіту үшін айналасымен бірнеше бұрандасы бар сақина қолданылуы мүмкін. Мотоциклдерде дөңгелек бұғаттағышы немесе доға тоқтағышы – бір бұрандамен бекітілетін иілген пластина болып табылады. Төрт доңгелекті көліктер мен мотоциклдерде дөңгелекті дөңгелекке қысым жасау үшін ішкі камераға ұқсас, басқа да доғалық құлыптар қолданылуы мүмкін.

Тарих

Dodge әскери жүк көліктерінде алғашқы біліктері болды, олар Combat Wheels деп аталды; «жауынгерлік доңғалақтар» – бұл қалыпты екі бөліктен тұратын доңғалақтың орнына, бұрандалы жиекті ұстау сақинасымен жабдықталған доңғалақтар еді. Олар жауынгерлік жағдайда шиналарды жылдам және оңай ауыстыру үшін жасалған, содан аталған. 1980 жылы Арканзас штатының Силоам-Спрингс қаласында Marsh Racing Wheels компаниясы бұл доңғалақтарды жарыс және жолдан тыс жүруге арналған қосымша жабдық ретінде алғаш рет өндірді, бірақ олардың идеясы, жобасы және сынақтары Marsh Racing Wheels компаниясымен одан да ертерек жылдары жасалған.

Мақсаты

Дөңгелектің ішіндегі ауа қысымы оның жиектерін дөңгелек дискісіне қатысып, дөңгелек пен дискінің бірлік ретінде айналуын қамтамасыз етеді. Көліктік жағдайлардың көпшілігінде дөңгелектің ауа қысымы, тиісінше, өткір бұрылыстар мен үдеу кезінде (соның ішінде теріс үдеу немесе «тормоздау») кездесетін ығысу және дискінің сырғанау күштеріне қарсы тұруға жеткілікті. Сондықтан, дөңгелектің төмен қысымы ауаның кенеттен шығуына, басқаруды жоғалтуға және тіпті өткір тормоздау немесе қашқыш маневр кезінде көліктің аударылуына әкелуі мүмкін (дөңгелектің тым қызуына және болашақта бұзылуына қоса). Қазіргі заманғы автомобиль дөңгелектері жиектермен жақсы байланысты ұстауға көмектесетін жұмсақ резеңке қоспасын қолданады, сондықтан арнайы жиектерді бекіту құралдары қажет емес. Автомобильдің топырақ жолдардағы жарыстарға, жолдан тыс жарыстарға, жолдан тыс көліктерге және жолдан тыс мотоциклдерге арналған дөңгелектеріне жоғары сүйреу қажет, сондықтан олардың протекторлары осыған сай келеді. Дегенмен, кейбір жүргізушілер дөңгелектің қысымын төмендетіп, протектордың таралуына және үлкен жанасу ауданын құруға тырысады. Бұл тәжірибе қауіпті болуы мүмкін, өйткені дөңгелек жиектерін дискіге жеткілікті түрде бекіту үшін қысым жеткіліксіз болуы мүмкін. Сыртқы күштер дөңгелекті бір жаққа немесе екінші жаққа итеруі мүмкін, әсіресе жарыс көлігінің сыртқы артқы дөңгелегі трассаның бұрылысында бұрылған кезде. Бұл дөңгелек жиегінің дискіден толық немесе ішінара айырылуына әкелуі мүмкін, нәтижесінде ауа шығуы мүмкін. Сондай-ақ, дөңгелектің жердегі сүйреуі, дөңгелек пен дискі арасындағы үйкелістен артық болуы мүмкін. Бұл жағдайда дискі дөңгелек жиектерінің айналасында айналып, дөңгелекті бұрмаламай сырғанауы мүмкін. Сондықтан, жабысқаш қоспаны қоса алғандағы, түрлі құрылымды жиектерді бекіту құралдары жолдан тыс дөңгелек жиектерін берік ұстап, тіпті төмен қысымда да сырғанауды болдырмау үшін қолданылады.

Стандартты шашақ

Стандартты бұғаттағыш дөңгелектің шина бұғаттауышын сыртқы және ішкі сақиналардың арасында қысып ұстау үшін жасалған. Ішкі сақинаны стандартты дөңгелекке дәнекерлеп, дөңгелек енін 1½-ден 2 дюймге дейін арттыруға болады, немесе дөңгелек зауытта жасалған кезде оның құрамына енгізіледі. Сыртқы сақина ішкі сақинаға бұрандалармен бекітіледі, шина бұғаттауышы олардың арасында қысылып тұрады. Дөңгелектің периметрі бойынша шамамен 10 фут-фунт күшпен 16-дан 32 бұранда қолданылып, қысқыштың беріктігі сақталады. Сақиналар мен бұрандалар дөңгелек пен шинаны теңгертуде қиындық тудыруы мүмкін, себебі қосымша салмақтың бәрі бір жақта орналасқан. Бұл конструкция тек жолдан тыс жүру үшін қолданылады. Көптеген стандартты бұғаттағыштар тек сыртқы шина бұғаттауышын қысып ұстайды, өйткені жолдан тыс жүргенде осы жағы көбінесе орнынан шығып қалады.

Ішкі шашақ

Ішкі бұғаттама – дөңгелектің ішіндегі камера сияқты, ол дөңгелектің жиегін дөңгелекке тығыз қысып ұстайды. Ішкі бұғаттама өз клапаны арқылы үрленеді. Дөңгелек протектісіне ең жақын жағында, яғни "корпусында", әдетте полиэстерден жасалған қалың мата қабаты болады, ол бұғаттаманың дөңгелекке тым көтеріліп кетуіне кедергі жасайды. Бұл оның бүйірлерін дөңгелекке итеріп, дөңгелектің жиегін дөңгелекке қысыммен бекітеді.

Екі бұрандалы

Экстремалды жолдан тыс жарыстар үшін қос бекіткіштерді – дискінің ішкі және сыртқы жағындағы әрқайсысынан – пайдалануға болады.

Көшелерді бұғаттау

Көшелік бұрандалар, сондай-ақ "көлденең бұрандалардың имитациясы" деп те аталады, – бұл дөңгелек өндірушінің дөңгелектің шетіне бұранда бастарының көрінісін құю немесе машинамен жасау арқылы жасалатын сәндік элемент. Бұл нағыз бұрандалы бекіткіштердің сыртқы көрінісін қамтамасыз етеді, бірақ автомобиль дөңгелектеріне тән ішкі жиек ұясынан басқа ешқандай қосымша функционалдық артықшылықтар бермейді. Бұл әдіс нағыз бұрандалы бекіткіштерге рұқсат етілмейтін елдерде қолданылуы мүмкін.

Мотоциклдің дөңгелек бұғаттауыштары

Мотоцикл шиналары әртүрлі типтегі бұранданы пайдаланады, оны дөңгелек бұрандасы немесе бұранда тоқтағыш деп те атайды. Мотоцикл шинасының дөңгелек бұрандасы екі дөңгелекті бірден қысып ұстайды, себебі шина бір құрылғымен ыңғайлы түрде бекітілуге жеткілікті тар, сондай-ақ мотоцикл шинасында "ішкі дөңгелек" немесе "сыртқы дөңгелек" деген ұғым жоқ. Шинаның ішіндегі қисық металл пластина екі дөңгелекті бірдей жерде дөңгелектің ішкі жағына қарай қысып, бірден бекітеді. Пластинаға бекітілген бұрандалы саяқ дөңгелектің "ойысындағы" тесік арқылы орналастырылады, пластина шинаның ішінде, ал бұрандалы саяқ сыртында болады. Дөңгелек бұрандасы стандартты бұрандамен немесе арнайы бұрандамен бекітіледі. Бұрандалы саяқ немесе арнайы бұранда дөңгелектің ішкі бетінде көрінеді және клапан саяғы сияқты оське қарай бағытталған. Мотоцикл шиналары үшін төрт дөңгелекті көлік құралдарының ішкі бұрандасына ұқсас құрылғы қолданылуы мүмкін. Арнайы камера өз клапан саяғы арқылы жоғары қысыммен толтырылып, шинаның дөңгелегін дөңгелекке тығыз жабысу үшін итеріп шығарады. Бұл екі дөңгелекті бірден бекітеді. Шинаны қажетті қысымға дейін толтыру үшін әдеттегі клапан саяғы қолданылады.