Кіріспе

Ахмет Зәки Ямани (Ахмед Зәки Ямани; 30 маусым 1930 23 ақпан 2021) - Сауд Арабиясының саясаткері. 1962 жылдан 1986 жылға дейін төрт Сауд Арабиясының монархтары кезінде мұнай және минералдық ресурстар министрі және 25 жыл бойы мұнай экспорттаушы елдер ұйымының (ОПЕК) министрі болды. Нью-Йорк университетінің заң факультетінен, Гарвард заң факультетінен және Эксетер университетінен докторлық дәрежесі бар Ямани 1958 жылы Сауд үкіметіне жақын кеңесші болды, содан кейін 1962 жылы мұнай министрі болды. Ол 1973 жылы мұнай эмбаргосы кезінде ОПЕК-ті шикі мұнай бағасын төрт есе көтеруге итермелеген рөлімен танымал. 1975 жылдың желтоқсан айында Ямани мен басқа да ОПЕК министрлерін Австрияның Вена қаласында террорист Карлос (Шакал) тұтқынға алды. Карлосқа өздерінің басшылары Ямани мен оның ирандық әріптесі Жамшид Амузегарды өлтіруді бұйырса да, ол екі күн бойы Солтүстік Африканы аралап ұшақта жүрген соң, тұтқындар босатылды. 1986 жылы қазан айында патша Фахд Яманиді мұнай министрі қызметінен босатты. 1990 жылы Ямани нарықты талдау тобы - Жаһандық энергетикалық зерттеулер орталығын құрды және жеке инвестицияларға және мәдени қорларға қатысты.

Ерте өмір және білім

Ахмет Зәки Ямани 1930 жылы 30 маусымда Меккеде үш баланың ең кішісі болып дүниеге келген. Оның әкесі Хасан Ямани Хиджаздың қадиі және Ислам заңдарының құрметке ие ғалымы, Индонезия мен Малайзияда Бас мүфти болып қызмет етті. 1964 жылы мұнай және минералдар университеті құрылды, оның мақсаты - саудиялықтарды болашақта осы компанияны басқару дағдыларымен қамтамасыз ету. 1972 жылы ОПЕК келіссөздерінен кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco-ның 25% меншігін сатып алды. Сауд Арабиясының мұнай министрі ретінде Ямани жаңадан құрылған ОПЕК-ті дамытуда маңызды рөл атқарды. 1967 жылғы Араб-Израиль соғысына тап болған Ямани арабтардың мұнай эмбаргосын қолдануға қарсы болды. 1967 жылғы ембарго тиімді болмады, дегенмен тәжірибе тек араб мұнай ұйымының мүмкін саяси пайдасын қарастыруға әкелді.

1973 жылғы мұнай дағдарысы

Йом Киппур соғысы кезінде Ямани бастамашылықты қолға алып, басқа ОПЕК мүшелерімен бірге мұнай өндіруді бастапқыда 10 пайызға, содан кейін ай сайын 5 пайызға азайтуды жоспарлады. 16 қазанда Кувейтте өткен кездесуде OPEC-тің алты мүшесі мұнай бағасын 3 доллардан 5,12 долларға көтеру туралы шешім қабылдады. Бұл өндіруші елдер мұнай бағасын алғаш рет өз бетінше белгіледі. Келесі күні ОАЭБ-тің он мүшесі Яманидің өндірісті азайту туралы ұсынысына келісті. Қараша айында өндірісті қысқарту 25 пайызға дейін өсті, бұл барлық батыс державаларының экономикалық денсаулығына әсер етті. Саяси қолдау алу үшін Ямани Алжирдің мұнай министрі Белайд Абдеселаммен Еуропа, АҚШ және Жапонияны аралады. Ямани мен ОПЕК екеуі де Батыс елдеріне танымал болды, Ямани Newsweek International журналының 24 желтоқсан 1973 жылғы мақаласында "қазіргі заманның адамы" деп сипатталды. АҚШ-тың тұтынушылар картелін құруға тырысуы сәтсіз болды, ал ЕЭК пен Жапония Израильді 1967 жылы басып алынған араб аумақтарынан шығуға шақырды. 22 желтоқсанда Тегеранда OPEC-тің Парсы шығанағының мүшелері қайтадан кездесті, онда Шах басқа мемлекеттердің қолдауымен мұнай бағасын барреліне 20 доллардан жоғарылатуға шақырды. Ямани бұл өте жоғары бағаға қарсы болды, бірақ Тегерандағы Сауд Арабиясымен байланыса алмады. ОПЕК-тегі ыдырасудан қорқып, Ямани мұнай бағасын 16 қазанға дейінгі баррель бағасының төрт еселенген 11,65 долларына көтеру туралы келісімге келді. Араб-израильдіктердің аражігін ажырату туралы келісімдер бойынша жетістіктерге қол жеткізілгеннен кейін, эмбаргоны тоқтату туралы шешім қабылданды, ол 1974 жылдың 17 наурызында ресми түрде алынып тасталды. Сауд Арабиясы басқа ОПЕК мүшелері қарсы болған 11,65 доллардан бағаны төмендетуді жалғастырды. Бұл жағдай өзге өндірушілер тарапынан америкалық ұстаным ретінде көріне бастады, бірақ Ямани оны әлемдік экономика үшін қауіпсіз нұсқа ретінде қорғады. Сауд Арабиясы өзінің басымдықты жағдайын өз мүдделерін және ұзақ мерзімді өндіріс стратегиясын қолдану үшін қолданды деп сынға түсті, өйткені төмен баға елге нарықтағы жоғары үлесін сақтауға мүмкіндік береді және әлемдік мұнай сұранысын қысқартатын баламалы энергия көздерін дамытуға кедергі келтіреді. Осыған орай 1973 жылы Ямани: "Тас дәуірі тас біткендіктен аяқталмаған" деп мәлімдеді. (Бірақ, бұл цитата осы және басқа да көздермен қате берілген болуы мүмкін.)

Фейсал патшаның өлтірілуі

1975 жылы 25 наурызда патша Фейсал өзінің немере інісі Фейсал бин Мусаидтың қолынан қаза тапты. Жас ханзада Кувейт делегациясына қосылды, оны мұнай министрі Абдул Муталеб Казими басқарды, оны Ямани патшаның кеңсесіне алып барды. Атыс болған кезде Ямани патшаның жанында тұрған еді, ал тергеуден кейін Фейсал бин Мусадтың Яманиді шабуыл кезінде атып өлтірген деп сенгені анықталды. Ямани Фейсал қайтыс болғаннан кейін тағы он бір жыл мұнай министрі қызметін жалғастырды.

Сауд Арабиясының мұнай саясатының жалғасы

1975 жылдың қыркүйек айында Венада өткен ОПЕК отырысында Сауд Арабиясы мұнай бағасының күрт өсуіне қарсылық білдіруін жалғастырды. Ямани 5%-дан жоғары мөлшерде өсіруге келісім беру үшін мұрагер ханзада Фадтан келісім алуы керек еді. Венадан Сауд Арабиясымен байланыс орнатуға мүмкіндік болмағандықтан, Ямани кездесуден шығып, жеке ұшағымен Лондонға ұшып барып, қауіпсіз телефонды тапты. Бұл оқиға көпшілік назарына түсті. 1976 жылы мамыр айында Балиде өткен ОПЕК отырысында Иран және тағы жеті мүше мұнай бағасын инфляцияға сәйкес 20% -ға көтеруді ұсынды, бірақ Сауд Арабиясы алты айға бағаны тоқтатуды жақтырады. Ирактың мұнай министрі Ямани мен Сауд Арабиясын батысқа жақтас саясаты үшін қатты сынға алды, бұл Ямани кездесуден шығып, кешірім сұрауға әкелді. Бұл мәселе шешіліп, бағаны 6 айға тоқтатуға келісілді. Алты айдан кейін Дохада ОПЕК-тің басқосуы болды, Сауд Арабиясы бағаны көтеру үшін тағы да қысымға ұшырады. Сауд Арабиясы мен БАӘ - 1977 жылдың қаңтарында 10% -ға, содан кейін шілдеде 5% -ға көтерілуге келіспеген жалғыз екі мүше ел. Бұл Сауд Арабиясы мен БАӘ барреліне 12,09 доллар, ал басқа ОПЕК елдері барреліне 12,70 доллар төлейтін екі деңгейлі баға кезеңін тудырды. 1977 жылы шілдеде Стокгольмде өткен ОПЕК кездесуі екі деңгейлі бағаны тоқтатты, бағалар 12,70 долларға қайта біріктірілді. 1979 жылы Иран революциясы 1979 жылғы энергетикалық дағдарысқа әкелді. Сауд Арабиясы мен басқа да ОПЕК мүшелері өндірісті Ираннан жоғалғанды алмастыру үшін жеткілікті арттыра алды, бірақ бұл мұнайды үрейленіп сатып алуды болдырмады. ОПЕК ресми бағаны да сақтады, бірақ спот нарығы мұнай бағасының жоғарылатылуына әкелді. Ямани Сауд Арабиясы ОПЕК бағасынан жоғары сатпайды, бірақ мұнай бағасын төмендетуге бел буады деп мәлімдеді.

Лауазымнан босату

1979 жылғы энергетикалық дағдарыс кезінде үрейлі сатып алулар мұнай қорларының артуына әкелді, бұл нарықты су басуға бастады және мұнай өндіруші мемлекеттер арасындағы нарық үлесі үшін бәсекелесетін баға соғыстарына әкелді. Бұл өз кезегінде Сауд Арабиясының табысының төмендеуіне әкелді. Фахд билігінің басталуы 1980-ші жылдардағы мұнайдың артуынан туындаған мұнай табысының төмендеуінен болды. Ұлттық бюджеттің шектеулі болуы мұнайды бартерлік келісімдер үшін пайдалануға да ықпал етті. 1984 жылы Сауд Арабиясы он Боинг-747 ұшағын сатып алды, олар Саудия әуе компаниясының паркіне қосылды, олар мұнайды пайдалану үшін төленді. 1986 жылдың қазан айында ОПЕК-тің кездесуінде Фахд өзінің мұнай министріне Сауд Арабиясының мұнай квотасын көбейтуді және мұнай бағасын 18 долларға белгілеуді талап ететін жеделхат жіберді, оған Ямани қол қоюдан бас тартты. 1986 жылдың 29 қазанында Сауд Арабиясының теледидарынан Яманидің жұмыстан шығарылғаны туралы қысқаша хабарландыру жасалды. Оның орнына Хишам Назер келді.

Басқа қызмет түрлері

1982 жылдың шілдесінде Ямани бірнеше мұнай министрлері мен белгілі қаржыгерлермен бірге жеке капиталға арналған Investcorp компаниясын құрды. Фирманың алғашқы инвестицияларына Tiffany & Co., швейцариялық сағат жасаушы Breguet және француз зергер Шауме кірді. Ямани өзінің сағат сүйгіш екендігімен танымал, сондай-ақ 1987 жылы Vacheron Constantin компаниясының көпшілік акционері болды. 1996 жылы Ямани акциялары Richemont иелігіндегі Vendôme Luxury Group компаниясына сатылды. 1988 жылы Ямани тарихи маңызды исламдық шығармаларды сақтау мен жариялауға тырысатын Ямани мәдени және қайырымдылық қоры аясында Аль Фуркан ислам мұрасы қорын құрды. 1990 жылы Ямани Лондонға негізделген нарықты талдау тобы - Энергия мәселелері бойынша объективті ақпарат беретін "Жаһандық энергетикалық зерттеулер орталығын" құрды. Басқарма мүшелері арасында Эдвард Хит, Валери Жискар д'Эстен және Денис Хили бар, олардың барлығы Яманидің достары болды.

Жеке өмір

Ямани 1955 жылы бірінші әйелі Лейла Сулейман Фейдиге үйленді. Олардың үш баласы болды. Яманидің тұңғыш қызы Май Ямани 1956 жылы, содан кейін екінші қызы Маха 1959 жылы, ал тұңғыш ұлы Хани 1961 жылы дүниеге келді. Май антропологияны оқыды, қазір ол автор және ғалым, Халықаралық істер жөніндегі корольдік институттың бұрынғы ғылыми қызметкері. Маха Кембридж университеті заңгерлік біліміне, ал Хани бизнес-әкімшілік мамандығы бойынша білім алды. Ямани екінші әйелі Тамам әл-Анбарға 1975 жылы 23 наурызда үйленді. Олардың бес баласы болды: Фейсал (1976 жылы туған), Шараф (1977 жылы туған), Сара (1979 жылы туған), Арва (1981 жылы туған) және Ахмет (1983 жылы туған). Ямани араб, ағылшын және француз тілдерін жетік білетін. Генри Киссинджердің айтуынша, оның келіссөздер стилі ұзақ келіссөздерді бастамас бұрын басқа да беделді адамдарды тойына дейін шараппен тамақтандыратын және ұйықтайтын (Reader's Digest, 1970 жылы). Ямани 2021 жылы 22 ақпанда 90 жасында Лондонда жүрек қатқырынан қайтыс болды. Кейіннен ол Меккеде жерленді.