Кіріспе
240 ж.б.з.б. жалдамалы соғыс кезінде болған шайқас. Баградас өзенінің шайқасы 240 ж.б.з.б. қазіргі солтүстік-шығыс Тунисте Гамилькар Барка басқарған Карфаген әскері мен Спендиус басқарған көтерілісші күштер арасында өтті. Карфаген Бірінші Пуникалық соғыстан кейін өткен жылдың соңында басталган жалдамалы соғыста, бүлікші сарбаздар мен көтерілісші африкалық қалалар коалициясымен күресіп жатты. Көтерілісшілер Карфагенді қоршап, солтүстікке қарай Утика мен Гиппо (қазіргі Бизерта) порттарын қоршады. Ханно басқарған Карфаген әскері 240 ж.б.з.б. Утиканы босатуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Карфагенде екінші әскер жиналып, Бірінші Пуникалық соғыстың соңғы алты жылында Сицилиядағы Карфаген әскерлеріне басшылық еткен Гамилькарға тапсырылды. Жаңа Карфаген әскері Карфагеннен шығып, Баградас өзенінің (қазіргі Меджерда өзені) сағасынан өтіп, көтерілісшілердің блокадасын айналып өтті. Спендиус басқарған көтерілісші әскерлер, Утика қоршауынан және Баградас өзенінің төменгі ағысындағы жалғыз көпірді күзеткен лагерьден Карфагендіктерге қарай жорық жасады. Олар көрінген кезде Гамилькар Карфагендіктерге шегініп жатқандай көрінуді бұйырды. Көтерілісшілер қатарын бұзып, Карфагендіктерді қуа жөнелді. Көтерілісшілер жақындағаннан кейін, Карфагендіктер кері бұрылып, шабуыл жасады. Көтерілісшілер жеңіліп, шашырады. Карфагендіктер оларды қуа жете келіп, көптеген көтерілісшілерді өлтіріп не тұтқынға алды, сондай-ақ көпірді күзеткен бекіністерді басып алды. Бұл жеңіс Гамилькарға маневр жасау еркіндігін және операциялық басымдықты берді. Ол көтерілісшілерге өткен қалалар мен қалаларды Карфагенге қайта бағындырып, қарсылық көрсетті. Спендиус Түнстік-Батыс Тунистің тауларында Гамилькармен тағы да кездесті, және Гамилькар тағы да жеңіске жетті. Спендиус Карфагендік тұтқындарды азаптап өлтірді. Гамилькар өз кезегінде, қазіргі және болашақ тұтқындарды пілдермен таптап өлтірді. Екі жыл бойы күшейе берген соғыстан кейін көтерілісшілер әлсіреп, ақырында Лептис Парва шайқасында жеңілді.
The Battle of the Bagradas River was fought between a Carthaginian army led by Hamilcar Barca and a rebel force led by Spendius in 240 BC in what is now north east Tunisia. Carthage was fighting a coalition of mutinous soldiers and rebellious African cities in the Mercenary War, which had started late the previous year in the wake of the First Punic War. The rebels were blockading Carthage and besieging the northern ports of Utica and Hippo (modern Bizerte). A Carthaginian army commanded by Hanno had attempted and failed to relieve Utica early in 240 BC. A second army was assembled in Carthage and entrusted to Hamilcar, who had commanded Carthaginian forces on Sicily for the last six years of the First Punic War. The new Carthaginian army left Carthage and evaded the rebel blockade by crossing the Bagradas River (the modern Medjerda River) at its mouth. Rebel armies commanded by Spendius from both the Utica siege and a camp guarding the only bridge over the lower Bagradas River marched towards the Carthaginians. When they came into sight Hamilcar ordered the Carthaginians to feign a retreat. The rebels broke ranks to chase after the Carthaginians and this impetuous pursuit caused them to fall into confusion. Once the rebels had drawn close, the Carthaginians turned and charged them. The rebels broke and were routed. The Carthaginians pursued, killing or capturing many of the rebels and taking the fortifications guarding the bridge. This victory gave Hamilcar freedom to manoeuvre and the operational initiative. He confronted towns and cities that had gone over to the rebels, bringing them back to Carthaginian allegiance. Spendius confronted Hamilcar again in the mountains of north west Tunisia and Hamilcar was again victorious. Spendius had his Carthaginian prisoners tortured to death. Hamilcar in turn had existing and future prisoners trampled to death by elephants. After two further years of increasingly bitter warfare the rebels were worn down and eventually defeated at the Battle of Leptis Parva.
Өмірбаян
Бірінші Пуникалық соғыс Карфаген мен Рим арасында, батыс Жерорта теңізінің екі негізгі күші ретінде, б.з.д. 3 ғасырында 23 жылға созылды – б.з.д. 264 жылдан б.з.д. 241 жылға дейін. Екі күш негізінен Сицилия аралы мен оның төңірегіндегі суларда, сондай-ақ Солтүстік Африкада үстемдік үшін күресті. Риммен соғыс Сицилияда жүріп жатқанда, карфагендік генерал Ханно Африканың Карфаген бақылауындағы аумағын кеңейтетін бірқатар жорықтарға жетекшілік етті. Ол өзінің билігін астанасынан оңтүстік-батысқа қарай Тевестаға (қазіргі Тебса, Алжир) дейін созды және Риммен соғысқа, сондай-ақ өзінің жорықтарын қаржыландыру үшін жаңадан бағындырылған аумақтан салықтарды қатаң түрде жинады. Егін өнімдерінің жартысы соғыс салығы ретінде алынды, ал барлық қалалар мен елді мекендерден алынатын салық екі есеге артты. Бұл талаптар қатаң түрде орындалды, көптеген аймақтарда зор қиындықтарға себеп болды. Бірінші Пуникалық соғыста екі тараптың да зор материалдық және адамдық шығындарынан кейін карфагендіктер жеңіліске ұшырады. Карфаген Сенаты Сицилиядағы әскерлерінің қолбасшысы Хамилкар Баркаға, қандай шарттар болса да бейбіт келісімге келуді бұйырды. Бас тартудың қажеті жоқ деп сенген Хамилкар ашумен Сицилиядан кетіп, келіссөздерді өзінің орынбасары Гиске тапсырды. Лутаций келісімі жасалды және Бірінші Пуникалық соғыс аяқталды.
Көтеріліс
Карфагеннің Сицилиядан 20 мың сарбаздан тұратын армиясын соғыстан кейін эвакуациялау міндеті Гискоға жүктелді. Ол армияны шыққан жерлеріне қарай кіші-кіші бөлімдерге бөліп, оларды бірінен соң бірін Карфагенге қайтарып жіберді. Оларға бірнеше жылдық жалақысы толығымен төленіп, үйлеріне оралатынына сендірді. Бірақ Карфаген билігі барлық әскерлер келгенге дейін күтіп, содан соң төмен бағамен келісімге келуді көздеді. Олар қайтып келген әскерлерді Сикка Венерияға (қазіргі Эль-Кеф) жіберді. Ұзақ жылғы әскери тәртіптен босаған, ішінде жұмыс жоқ сарбаздар арасында наразылық күшейді, Карфагендіктердің толық жалақы төлемеу әрекеттеріне қарсы шықты. Карфагендік келіссөзшілердің баға төмендетуге тырысуына ашуланған 20 мың сарбаз Карфагеннен Туниске қарай жорыққа шықты. Сенат қорқып, толық төлемге келісті. Бірақ сарбаздар одан да көп ақша талап етті. Армияда жақсы беделге ие болған Гиско 241 жылдың соңында Сицилиядан шақырылып, лагерьге қарыздың көп бөлігін төлеуге жеткілікті ақшамен жіберілді. Ол төлемдерді бастады, қалған соманы мүмкіндігінше тез жинап төлейміз деп уәде берді. Бірақ осы кезде тәртіп бұзылды. Бірнеше сарбаз Карфагенмен келісімге отырудың қабылданбас екенін жариялады, бүлік шықты, Карфагенге адал болғандар таспен өлтірілді, Гиско мен оның штабы тұтқынға алынды, ал қазынасы тартылып алынды. Көтерілісшілер қашқан рим құлы Спендийді, егер қайта ұсталса, қиналып өлтірілетінін білген, және Карфагеннің Африкадағы иеліктерінен салық жинау саясатына наразы болған бербер Матосты генералдары деп жариялады. Карфаген аумағында қалыптасқан, тәжірибелі, Карфагенге қарсы армияның пайда болуы туралы хабар жылдам тарады, көптеген қалалар мен елді мекендер көтеріліске шықты. Көмек, ақша және қосымша күштер түсе бастады. Ежелгі тарихшы Полибийдің мәліметінше, тағы 70 мың сарбаз жиналды, бірақ олардың көп бөлігі Карфагендіктердің жазалау шараларынан қорғану үшін өздерінің туған қалаларын күзетумен айналысты. Жалақы дауы толыққанды көтеріліске айналды. Содан кейінгі үш жылдық соғыс «Жалдамалылар соғысы» деп танылды және Карфагеннің мемлекет ретінде болуына қауіп төндірді.
Ханноның науқаны
Карфагеннің Африкалық әскерінің қолбасшысы Хано майданға шықты. Оның әскеріндегі Африкалықтардың көпшілігі адалдығын сақтады, себебі олар өз Африкалық тайлыларына қарсы әрекет етуге үйренген еді. Оның Африка емес жасағы Сицилия әскері қуылғанда Карфагенде қалып, адал болды. Сицилияда қалған аздаған әскерлерге жалақысы төленіп, Ханномен бірге қайта орналастырылды, сондай-ақ жаңа әскерлерді жалдау үшін қаржы жиналды. Оның әскеріне белгісіз саны Карфаген азаматтары қосылды. Осы күштер жиналған кезде көтерілісшілер Утика мен Гиппоны (қазіргі Бизерта) қоршауға алған еді. 240 жылдың басында Ханно армиясымен Утиканы босатуға аттанды, ол өзімен 100 піл мен қоршау машиналарын алып кетті. Карфагендіктер Утика шайқасында көтерілісшілердің лагеріне шабуыл жасады, ал олардың пілдері қоршау сақшыларын жеңіп шықты. Олардың әскері лагерьді басып алды, ал Ханно жеңіспен қалаға кірді. Бірақ, Сицилия армиясының тәжірибелі сарбаздары жақын төбелерде қайта жиналып, қудаланбағандықтан Утикаға қайта оралды. Карфагендіктер Нумидия қалаларының жасақтарымен күресуге дағдыланғандықтан, көтерілісшілердің қарсы шабуылы басталғанда жеңісін тойлап жатқан еді. Карфагендіктер қашқанда көптеген жандар қаза тауып, мүліктері мен қоршау машиналарын жоғалтты. Жыл бойы Хано көтерілісшілермен ұсақ шайқастар жүргізіп, оларды үлкен шайқасқа шақыруға немесе қиын жағдайға түсіру мүмкіндігін бірнеше рет жіберіп алды; әскери тарихшы Найджел Багналл Ханноның «дала қолбасшысы ретінде тиімсіздігі» туралы жазады. Көтерілісшілер Утиканы қоршауды 15 000 адамға дейін күшейтті, онда Спендиус басшылықты өз қолына алып, Тунистегі бекінісінен Карфагенге баратын жолды тосқаулады. Сонымен қатар, олар Баградас өзенінің төменгі ағысындағы (қазіргі Меджерда өзені) жалғыз көпірде 10 000 адамнан тұратын бекініс лагерін құрды.
Кіріспе
240 жылы Карфагендіктер тағы бір, шамамен 10 мың сарбаздық әскер жинады. Олардың құрамында көтерілісшілерден дезертирлер, жаңадан жалданып алынған жалдамалылар, қалалық әскер, 2000 атты әскер және 70 піл болды. Бұл әскерге Бірінші Пуникалық соғыстың соңғы алты жылында Сицилиядағы Карфаген әскерлеріне басшылық еткен Гамилькар қолбасшылық етті. Бұл күшті көтерілісшілерге қарсы шабуыл жасау үшін, әсіресе тікелей шабуыл үшін тым аз болды. Карфагендіктер Баграда өзенінің арғы жағына өтуі керек болды, осылайша еркін қимылдай алатын еді, бірақ көтерілісшілердің басым күштеріне қарсы күшпен өтуге жеткілікті күштері болмады. Баграда өзенінің сағасында су астындағы құмдық бар еді. Қалыпты жағдайда ол тым терең болғандықтан, судан өту мүмкін болмады, бірақ Гамилькар жел шығыстан қатты соққанда Баграда өзенінің ағысын тоқтатып, құмдықты кесіп өтуге болатынын білген. Көтерілісшілер бұл туралы хабарсыз болған көрінеді. Гамилькар күшті шығыс жел соғып тұрғанда, түні бойы Карфагеннен құпия түрде шығып, аралдың солтүстік жағалауымен Баграда өзенінің сағасына қарай әскерін жетеледі. Оның қозғалысын көтерілісшілер байқаған жоқ, таңертең ол құмдық арқылы Баграда өзенін кесіп өтті. Әскер Карфагеннен 16 шақырым жол жүріп, енді Африка даласында еркін қимылдауға мүмкіндік алды.
Қарсы әскерлер
Карфагендік әскерлер көбінесе шетелдіктерден құралған; азаматтар тек Карфаген қаласына тікелей қауіп төнген жағдайда ғана әскерде қызмет ететін. Римдік дереккөздер осы шетелдік жауынгерлерді "жалдамалылар" деп кемсіте айтады, бірақ заманауи классицист Адриан Голдсворти мұны "үлкен қателік" деп сипаттайды. Олар түрлі жағдайларда қызмет етті; мысалы, кейбіреулері ресми келісімдер аясында Карфагенге жіберілген одақтас қалалардың немесе мемлекеттердің тұрақты әскерлері болды. Бұл шетелдіктердің көп бөлігі Солтүстік Африкадан келген. Ливиялықтар үлкен қалқандармен, дулығалармен, қысқа қылыштармен және ұзын сұңғылармен жабдықталған жаяу әскерін, сондай-ақ сұңғылы соққылы атты әскерді ("ауыр атты әскер" деп те аталады) ұсынды. Екеуі де тәртіптілігімен және төзімділігімен көзге түсті. Нумидиялықтар алыстан сүңгі лақтыратын және жақын шайқастан қашқақтайтын жеңіл атты әскер және сүңгімен қаруланған жеңіл жаяу әскерін берді. Испания мен Галлия тәжірибелі жаяу әскерін ұсынды; қарусыз әскерлер ашуланып шабуылдайтын, бірақ ұрыс созылса, шегініп қалуға бейім болған. Балеар аралдарынан шебер шүмерек тастаушылар тартылды. Ливиялық жаяу әскері мен азаматтық жасақ фаланг деп аталатын тығыз қатарда соғысты. Соғысқа Сицилиялықтар мен Итальяндықтар да қосылып, қатарды толықтырды. Карфагендіктер соғыс пілдерін жиі қолданды; сол кезде Солтүстік Африкада африкалық орман пілдері таралған. Дереккөздерде олардың үстінде сауытты жауынгерлерді тасымалдайтын мұнаралар болған-жоқпыны нақты айтылмаған. Көтерілісшілердің әскері де құрамы мен жабдығы жағынан Карфагендіктерге ұқсас болды, олардың ішінде Сицилия армиясының көптеген тәжірибелі әскерлері және соңғы кезде қосылғандар көп болды. Бұл күштердің көп бөлігі жаяу әскерінен тұрды; олардың атты әскері Карфагендіктерге қарағанда аз және нашар сапалы болды, ал көтерілісшілерде пілдер мүлдем болған жоқ.
Қатысу
Карфагендіктер өз күштерін ұйымдастырып, жорықтан кейін тамақтанып, демалып жатқанда, өзен аузынан Утикаға дейінгі көпірдегі көтерілісшілер оларға қарсы шабуыл жасады. Спендиус көтерілісшілердің басым бөлігін шығысқа, Утикаға жіберді, ал көпірді күзеткен ер адамдардың көбісін алып кетті. Бұл оған 20 000-нан астам, мүмкін 25 000-ға дейін көтерілісшіні жинауға мүмкіндік берді, олар 10 000 карфагендікке қарсы жорықтап бара жатты. Гамилькар әскерін Баграда өзенінің жағалауымен көпірге қарай жылжытты, көпірдегі көтерілісшілерге шабуыл жасап, Утикадан күш түскенше оларды жеңіске ұшыратуды үміттене отырып. Карфагендіктер батыстан және солтүстіктен оларға қарсы жиналған көтерілісші күштерімен кездесті, олардың әрқайсысы бүкіл карфагендік әскердің күшімен шамалас болды. Карфагендік колоннаның алдында 70 піл, одан кейін ауыр атты әскер және жеңіл жаяу әскер, ал артта бірнеше қатарлы бағаналарда ауыр жаяу әскер орналасқан; олардың арасында кеңістіктер болды. Әскерді барлауға атты әскер жіберілгені туралы мәлімет жоқ. Карфагендік әскердің көп бөлігі жаңадан жиналған, бірақ Гамилькар оларды Карфагеннен кетіспей тұрып, жаттығулар мен негізгі майдан маневрлеріне үйреткен. Екі көтерілісші күші көрінген кезде карфагендіктер бұрылып, кері шегінді. Карфагендіктер жақсы тәртіппен шегініп, Карфагенде жаттыққан алдын ала жоспарланған маневрді орындады. Көтерілісшілердің көпшілігі тәжірибесіз сарбаздар болғандықтан, карфагендіктер қашып бара жатыр деп ойлады. Бір-біріне батылдық беріп, олар қуып жету үшін жүгірді. Спендиус екі күшімен карфагендіктерді өзенге тіреп, оларды тұтқындауға тырысқан деп есептеледі, бірін ұстап, екіншісімен қоршап алуды көздеген. Оның әскері кері шегінетін карфагендіктерге жеткенде, Спендиус оларды тоқтатуға немесе карфагендіктер қашып бара жатыр деп ойлап, күштерін қуып жетуге шақырды. Көтерілісшілер алшақтағаннан кейін, Гамилькар ауыр жаяу әскерге қайта бұрылып, шайқасқа дайындалуға бұйырды. Атты әскер мен пілдер жаяу әскерге жақындағанда, Гамилькар олардың әрқайсысына көтерілісшілерге қарсы бұрылуға бұйырды. Қазіргі заманғы тарихшы Декстер Хойос: "Мұндай маневрлер – әскерлердің қатарымен жүрудің негізгі қағидаларын меңгергеннен кейін, кез келген әскер орындай алатын ең қарапайым жаттығулар еді", – деп атап көрсетті. Көтерілісшілердің алдыңғы құрамы кенеттен шайқалған жауды қуып емес, 7000-нан астам ауыр жаяу әскерінің артында тұрған пілдер мен атты әскердің қалыптасқан қатарымен бетпе-бет келді. Осы уақытқа қарай көтерілісшілер қатарын, тіпті бөлімдерінің бірігуін жоғалтты. Көтерілісшілердің алдыңғы бөлімдері үрейленіп, қашқа ұшты. Бұл топтың бір бөлігі карфагендіктерге қарай жүгіріп келе жатқан басқа көтерілісшілердің кедергісіне тап болды, тіпті екінші топтың адамдары бірінші топтың қашуына жол бермеуге тырысқанда соқтығысты. Карфагендік пілдер мен атты әскер осы қақтығысқа араласты. Хойос Карфаген пілдері мен атты әскері қашқан көтерілісшілердің көп бөлігін қиып, оларды Баграда өзеніне тіреп қойды деп болжайды, онда карфагендік ауыр жаяу әскер оларды оңай өлтірді немесе тұтқынға алды. Карфагендік жеңіл жаяу әскер майданға таралып, жарақаттанғандар мен артта қалғандарды жойды. Тірі қалған көтерілісшілер қайдан келгендеріне қашып кетті. Гамилькар тез арада жаяу әскерін Баграда көпірін күзетіп тұрған бекініске аттанды. Көпірдегі көтерілісшілер қашқанда, Тюниске қарай ұшып, шайқасқа қатыспаған шағын гарнизонды өздерімен бірге алып кетті. Спендиус осы күштермен бірге болған, бірақ оларды бақылай алмады. Көтерілісшілердің 6000 адамы қаза тауып, 2000-ы тұтқынға алынды. Осы шайқастың нәтижесінде Гамилькар операциялық басымдыққа ие болып, қалаған маневрлерді жасауға мүмкіндік алды.
Салдары
Ханно Иппоның солтүстігінде Матосқа қарсы маневр жасағанда, Гамилькар көтерілісшілерге кеткен бірнеше қалалармен және қалашықтармен кездесті, оларды түрлі дипломатиялық және күш қолданып Карфагенге адалдыққа қайтарды. Ол үлкен көтерілісшілер күшінің тынысынан алыс болды, олар Хамилкардың атты әскері мен пілдерінен қорқып, қиыр жерде қозғалып, оның азық-түлік іздеушілерін және барлаушыларын мазалады. Утикадан оңтүстік-батысқа қарай Гамилькар күштерін тауларға жылжытып, көтерілісшілерді шайқасқа шақыруға тырысты, бірақ олар оны қоршап алды. Карфагендіктерді құрылудан Сицилияда Гамилькармен бірге қызмет етіп, оған құрметпен қараған Номидия басшысы Наравас, 2000 атты әскерімен жақ ауыстырғанда ғана құтқарылды. Бұл көтерілісшілер үшін апатқа ұласты; одан кейін болған шайқаста олар 10 000 адамды қаза қылды және 4 000 адам тұтқынға түсті. Спендий осы сатқындыққа қатты ашуланып, Карфаген тұтқындарын азаптап, мүкіс етіп өлтірді. Гамилькар болса, қазіргі және болашақ тұтқындарды пілдермен таптап өлтірді. Карфагендіктер көтерілісшілерге қарсы қатал және қызыл науқан жүргізіп, оларды әлсіретіп, соңында б.з.д. 238 жылы Лептис Парва шайқасында жеңді.