Кіріспе

Фразеология – тіл білімінде фразеологиялық бірліктерді, яғни тұрақты тіркестерді, мақал-мәтелдерді, фразалық етістерді және басқа да көп сөздік лексикалық бірліктерді (жиі фраземалар деп аталады) зерттеу саласы. Мұндайда тіркесті құрайтын сөздердің мағынасы дербес қолданғандағы мағыналарының қосындысынан өзгеше, нақтырақ мағына береді. Мысалы, "голланд аукционы" деген тіркесте "голланд" сөзі "Нидерландқа қатысты" және "аукцион" сөзі "тауарлар ең жоғары баға бергенге сатылатын қоғамдық сауда" деген мағынаны білдірсе де, тіркестің жалпы мағынасы "Нидерландта тауарлар ең жоғары баға бергенге сатылады" дегенді білдірмейді. Керісінше, бұл тіркес бағалардың көтерілуінің орнына төмендеуімен жүретін кез келген аукционды білдіреді.

Тарих

Фразеология (грекше φράσις phrasis, "сөйлеу әдісі" және λογία logia, "ғылым") – жиырмасыншы ғасырда қалыптасқан тілді зерттеудің ғылыми тәсілі. Ол Шарль Бэллидің фразеологизмдер туралы ұғымы 1930 және 1940 жылдары орыс лексикологиясы мен лексикографиясына енгеннен кейін бастау алды, содан кейін бұрынғы Кеңес Одағы және басқа Шығыс Еуропа елдерінде дамыды. 1960 жылдардың соңынан бастап ол (шығыс) неміс тіл білімінде бекітілді, бірақ ағылшын тіл білімінде де эпизодтық түрде зерттелді. Фразеологияның алғашқы ағылшын тіліне бейімделулері – трансформациялық грамматика тәсілінде Вайнрайх (1969), Арнольд (1973) және Липка (1992 [1974]) еңбектерінде кездеседі. Ұлыбританияда, сондай-ақ Батыс Еуропаның басқа елдерінде фразеология соңғы жиырма жылда қарқынды дамыды. Еуропалық фразеология қоғамының (EUROPHRAS) және Еуропалық лексикография қауымдастығының (EURALEX) қызметі, олардың тұрақты конференциялары мен жарияланымдары фразеологияға еуропалықтардың жоғары қызығушылығын көрсетеді. Фразеология саласындағы еуропалық зерттеулер Солтүстік Америкадағыдан гөрі белсендірек. Ағылшын және жалпы фразеология бойынша жақындағы зерттеулердің библиографиясы Велте (1990) және әсіресе Коуи мен Ховарт (1996) еңбектерінде жинақталған. Оның библиографиясы интернетте қайта жарияланып, жаңарып тұрады және бұл саладағы ең соңғы жарияланымдардың мол көзі болып табылады.

Фразеологиялық бірліктер

Фразеологиядағы талдаудың негізгі бірліктері көбінесе фраземалар немесе фразеологиялық бірліктер деп аталады. Фразеологиялық бірліктер (профессор Кунин А.В. бойынша) мағыналары толық немесе ішінара ауысқан тұрақты сөз тіркестері болып табылады ("жан беру", "Троян жылқысы", "көкке дейін ішу", "күлдіргендей мас (лордтай мас, қайнатылған бүркіттей мас)", "күлдіргендей ақылдан безген (нағыз қоян сияқты)"). Розмари Глэйзердің пікірінше, фразеологиялық бірлік – бұл жиі қолданылатын, лексикалық тұрғыдан бекітілген, қайталанатын екі немесе көп сөзден тұратын тіркес, салыстырмалы синтаксистік және семантикалық тұрақтылығы бар, идиоматикалық болуы мүмкін, коннотацияларды білдіруі мүмкін және мәтінде баса көрсету немесе күшейту функциясын атқаруы мүмкін.