Кіріспе
Антиген немесе антидене деңгейі жоғары кездесетін иммунологиялық құбылыс. "Крюк эффектісі" прозоналық құбылыс деп те аталады, сондай-ақ антиденелердің артық болуы немесе постзоналық құбылыс, сондай-ақ антигеннің артық болуы. Бұл иммунологиялық құбылыс антиденелердің немесе антигеннің өте жоғары концентрациясында иммундық кешендерді құру тиімділігін төмендетуі мүмкін. Иммундық кешендердің қалыптасуы концентрация жоғарылаған сайын тоқтатылып, өте жоғары концентрацияда азаяды, нәтижесінде өлшемдер графигінде ілмек тәрізді пішін пайда болады. Бұл құбылыстың маңызды практикалық аспектісі – иммуноанализдер мен нефелометриялық талдаулардағы кедергі, одан жалған теріс немесе дәл емес төмен нәтижелер шығуы мүмкін. Кедергінің басқа да көп кездесетін түрлеріне антиденелердің кедергісі, қиылысқан реакция және сигналдың кедергісі жатады. Бұл құбылыс белгілі бір аналит немесе антидененің өте жоғары концентрациясынан туындайды және көбінесе бір қадамды (сэндвич) иммуноанализдерде кездеседі.
The hook effect refers to the prozone phenomenon, also known as antibody excess or the Postzone phenomenon, also known as antigen excess. It is an immunologic phenomenon whereby the effectiveness of antibodies to form immune complexes can be impaired when concentrations of an antibody or an antigen are very high. The formation of immune complexes stops increasing with greater concentrations and then decreases at extremely high concentrations, producing a hook shape on a graph of measurements. An important practical relevance of the phenomenon is as a type of interference that plagues certain immunoassays and nephelometric assays, resulting in false negatives or inaccurately low results. Other common forms of interference include antibody interference, cross reactivity and signal interference. The phenomenon is caused by very high concentrations of a particular analyte or antibody and is most prevalent in one step (sandwich) immunoassays.
Прозон - артық антиденелер
Агглютинациялық сынақта адамның сарысуы (антиденелерді қамтитын) белгілі бір антигені бар сынақ түтігіне қосылады. Егер антиденелер антигенмен өзара әрекеттесіп, агглютинация деп аталатын иммундық кешендерді құраса, тест оң нәтиже деп бағаланады. Дегенмен, егер антигенге байланыса алатын антиденелердің саны тым көп болса, антигендік орындар антиденелермен қапталып, патогенге қарсы антиденелердің азы немесе мүлдем байлана алмайтын жағдай туындайды. Антиденелер антигендер арасында байланыс құрмағандықтан, агглютинация жүрмейді. Агглютинация болмағандықтан, тест теріс деп есептеледі. Мұндай жағдайда нәтиже жалған теріс болып шығады. Реакция жүрмейтін антиденелердің салыстырмалы түрде жоғары концентрациясының диапазоны прозона деп аталады.
Postzone - артық антигендер
Бұл әсер антигеннің артық болуына байланысты да туындауы мүмкін, онда тұтқындау және анықтау антиденелері жоғары аналит концентрациясымен толып кетеді. Бұл жағдайда тұтқындаушы антидене, антиген және анықтау антиденесінен «сэндвич» құрылымын жасау мүмкін болмайды. Осылайша, бос антиген анықтау антиденесіне байланысу үшін тұтқындалған антигенмен бәсекелеседі. Антиген мен антиденені тізбектей қосу, қатаң жуумен бірге, бұл әсерді болдырмауға көмектеседі, сондай-ақ антидененің антигенге қатысты концентрациясын арттыру арқылы осы әсерді жеңілдетуге болады. Мысал ретінде, ВИЧ жұқтырған науқастарда сифилис антиденелерінің жоғары деңгейі немесе криптококк антигенінің жоғары деңгейі, сұйылтылмаған сынамаларда жалған теріс нәтижелерге алып келуі мүмкін. Бұл құбылыс бруцеллезге арналған серологиялық тесттерде де кездеседі. Ол тұнба реакцияларында байқалуы мүмкін. Реакцияға түспейтін антидене «тоқтаушы антидене» деп аталады және тұндырғыш антидененің антигендерге байланысуына кедергі келтіреді. Осылайша, дұрыс тұнба реакциясы жүрмейді. Дегенмен, сарысуды сұйлтқанда, тоқтаушы антидене де сұйытылады және оның концентрациясы дұрыс тұнба реакциясының жүруі үшін жеткілікті деңгейге төмендейді.
In vivo бақылаулар
Льюис Томас өзінің естеліктерінде 1941 жылғы физиологиялық экспериментті сипаттады, онда ол in vivo жағдайында прозон эффектін байқады: қояндардағы менингококқа қарсы иммунитет, күшті болғанына қарамастан, антидене жауабын күшейту үшін иммунизация қолданғанда күрт төмендеді. Яғни, қояндардың денесін осы бактерияға қарсы көбірек антиденелер өндіруге мәжбүрлеу, олардың иммунитетін төмендетуге кері әсер етті. Антидене/антиген қатынасын тым қарапайым түсіну тұрғысынан қарағанда бұл парадоксқа ұқсайды, бірақ қазіргі заманғы молекулалық биологиямен толық хабардар болғанда бұл логикалық болып көрінеді. Томас осы физиологиялық зерттеуді одан әрі жалғастыруға қызығушылық танытты және ондаған жылдар бойы солай болды, бірақ оның мансабы оны басқа бағыттарға бұрды және ол естеліктерін жазған кезде ешкімнің осы зерттеуді жалғастырмағанын білді.