Кіріспе
Румындық оқу-шабуыл ұшағы IAR 99 Șoim (Hawk) – жақыннан әуеде қолдау көрсету және барлау миссияларын орындауға қабілетті озық оқу-шабуыл ұшағы. IAR 99 Румыния Әуе Күштерінің оқу реактивтік ұшағы ретінде Aero L 29 Delfin және Aero L 39 Albatros ұшақтарын ығыстырды. Ұшақ жартылай монококк конструкциясымен, конус тәрізді қанаттарымен және артқа қарай бұрылған құйрық бөлігімен жасалған. Фюзеляждың сол жағында, мұрын бөлігінің астына орнатылған үлкен пышақ тәрізді антенна IAR 99 оқу ұшағына ерекше сыртқы түс береді.
The IAR 99 Șoim (Hawk) is an advanced trainer and light attack aircraft capable of performing close air support and reconnaissance missions. The IAR 99 replaced the Aero L 29 Delfin and Aero L 39 Albatros as the jet trainer of the Romanian Air Force. The aircraft is of semi monocoque design, with tapered wings and a swept back tail unit. A large blade type antenna installed beneath the nose on the port side of the fuselage gives the IAR 99 trainer a distinctive appearance.
Даму
Ұшақтың дизайны 1975 жылы басталды және бұл Румынияда толықтай жобаланған және салынған алғашқы реактивтік жаттығушы ұшақ болды. 1979 жылы I. Av. Craiova, қазіргі уақытта IAR 93 шабуыл ұшағы жасалып жатқан жерде, құрылысқа қаражат бекітілді. Прототип (S 001) 1985 жылдың 21 желтоқсанында ұшты, оны басқаруда подполковник Вагнер Стефанел болды. S 002 статикалық (жердегі) сынақтарға, ал S 003 екінші ұшу прототипіне (кейіннен 7003 сериялық нөмірімен қайта жарақталды) қолданылды. 1987 жылы ұшақ сериялық өндіріске енгізіліп, 1989 жылға қарай Румыния Әуе күштеріне 17 ұшақ жеткізілді. 1990 жылдары екі ұшақ жоғалып кетті (710 және 714 нөмірлері). 1990 жылы Шығыс блогының құлдырауы ұшақ үшін жаңа экспорттық мүмкіндіктер туғызды, бірақ ұшақ аэродинамикалық және басқару қасиеттері өте жақсы болғанымен, ескірген авиациялық құралдарына байланысты өз класында артта қалды, сондықтан жаңарту басымдыққа ие болды. Бірінші жаңарту әрекеті 1990 жылы I. Av. Craiova компаниясы Техас штатындағы Jaffe Aircraft Corporation компаниясымен бірлесіп жасалды. 708 және 709 ұшақтарына Honeywell авиациялық құралдары орнатылып, бастапқы бір бөліктен тұратын шатыры екі бөліктен тұратын дизайнға ауыстырылды. Бұл өзгеріс барлық келесі ұшақтарда сақталды. 708 ұшағы 1990 жылдың 8 тамызында алғашқы рет ұшып, одан кейін 709 ұшағы 22 тамызда ұшты. Ұшақтар 1990 жылы Фарнборо әуе көрмесінде АҚШ-тың Бірлескен бастапқы ұшақтарды оқыту жүйесі бағдарламасына ұсынылды, бірақ бұл жұмыс ешқандай тапсырыссыз аяқталды. 1991 жылы 712 ұшағы Collins авиациялық құралдарымен жабдықталды және Анкарада (Түркия) өткен көрмеге қатысты. 708, 709 және 712 ұшақтары стандартқа сәйкес қайта жарақталды және Румыния Әуе күштеріне жеткізілді. 1996 жылы IAR 99 ұшағының жаңарту бағдарламасы, жаңадан жаңартылған МиГ-21 Лансер үшін жаттығушы ұшақтың қажеттілігіне байланысты қайта жанданды. Израильдің Elbit компаниясы интегратор ретінде таңдалды. Авионика жиынтығы 5-ші буын ұшақ жүйелерімен үйлесімді және МиГ-21 Лансер жаңартуынан әсер алды, бірақ IAR 99 қажеттіліктеріне бейімделді. Бірінші жаңартылған IAR 99 18-ші сериялық ұшақ болды (718 нөмірі), ол 1997 жылдың 22 мамырында алғашқы ұшуын орындады. Жаңартылған IAR 99 1997 жылы Парижде және 1998 жылы Фарнборо қаласында көрсетілді. 1998 жылдың 6 тамызында Румыния үкіметі 24 IAR 99 Șoim ұшағын жаңарту бағдарламасын сериялық өндіріске енгізуді мақұлдады, оның 4-і 2001 жылға дейін жеткізілуі тиіс еді. Румыния Ұлттық қорғаныс министрлігі 2000 жылдың 20 сәуірінде осы 24 ұшақ үшін келісімшартқа қол қойды, ал 14 желтоқсанда бұл сан 12-ге дейін қысқартылды. Олардың тек жетісі жаңадан салынады (719–725 нөмірлері), ал бесеуі қолданыстағы IAR 99 ұшақтарынан жаңартылады (709, 711, 712, 713, 717 нөмірлері). Олар 2003–2008 жылдар аралығында жеткізілді, олар біртіндеп Румыния Әуе күштерінің оқу мектебіндегі L 39 Albatros ұшақтарын алмастырды. Осылайша, Румыния Әуе күштерінде 12 IAR 99 C Șoim (жаңартылған) және 11 IAR 99 Standard ұшағы болады, ал 7003 Avioane Craiova SA компаниясында демонстрациялық ұшақ ретінде қалады. 2015 жылы Avioane Craiova, INCAS (Румынияның аэронавтика және ғарыш саласындағы ғылыми-зерттеу институты) және Craiova Air Base#Center for Research, Innovation and Flight Tests (CCIZ) консорциумы IAR 99-дың IAR 99 TD деп аталатын жетілдірілген нұсқасы әзірленуде екенін жариялады. Ұшақтың бір ғана корпусы жаңа авиаэлектроника, қозғалтқыш және радармен жабдықталады. Leonardo Vixen 500E радары таңдалды және мұрын бөлігін 900 мм-ге ұзарту қажет. 1951 жылы жасалған Rolls Royce Viper қозғалтқышының орнына компьютерлік басқаруды қолдайтын жаңа қозғалтқыш қажет, бұл өз кезегінде екі есе үлкен ауа түсірілетін тесікті қажет етеді. 2022 жылға дейін прототиптің дайын болуы күтілуде. 2020 жылдың желтоқсанында Elbit Systems компаниясы Румыния Әуе күштеріндегі қалған 10 IAR 99 Standard ұшақтарын жаңарту туралы келісімшарт жасағанын хабарлады. Avioane Craiova компаниясы жасаған жаңарту 2024 жылға дейін аяқталуы тиіс еді. Алайда, бірнеше кешігулерге байланысты, алғашқы ұшақ 2023 жылдың желтоқсан айында жаңартылды.
Кокпит
Ұшақ Martin Baker Mk 10 нөлдік шығару орындықтарымен жабдықталған, екі басқару пульті бар кабинамен жабдықталған. Инструктордың артқы орындығы көру мүмкіндігін жақсарту үшін 35 см-ге көтерілген. Кабинаның қақпағы бастапқыда бір бөліктен жасалған (прототиптер мен 701–707 ұшақтары), кейін екі бөліктен жасалды, екеуі де оң жаққа ашылады. Кабина HOTAS басқару жүйесімен және LCD (Сұйық кристалды дисплейлермен) жабдықталған. Ұшқыш пен инструктор екеуі де DASH дисплейімен және қазіргі уақытта МиГ-21 Лансерде қолданылатын көруге арналған шлеммен жабдықталған. Шлем бортындағы қару жүйесін ұшқыштың қарауына бағыттайды. Шлем визирі нысананы табуды растайды. Визир сонымен қатар HUD (Head Up Display) деректерін де көрсетеді. Ұшу және навигациялық деректер HUD, шлемдегі DASH және MFDC (түсті көп функциялы дисплейлерде) көрсетіледі.
Авионика
Elbit компаниясы MIL STD 1553B деректер шинасына орнатылған ұшақтың озық авиациялық кешенін жеткізеді. Бұл озық авиациялық кешен, байланыс, навигация, идентификация жүйелері және пилот кабинасының конфигурациясы сияқты, МиГ-21 ЛансР және F-16 истребительдеріне ұқсас. IAR-99 ұшағы видео және ақпарат беру жүйелерімен де жабдықталған. Байланыс жүйелері VHF және UHF байланысын, дауыспен басқарылатын ішкі байланыс құралын және IFF транспондерін қамтиды. Ұшу жүйелері VOR/ILS, байланысқан VHF бағыттық антеннасы және аспаптық қону жүйесінен тұрады. Басқа навигациялық құралдарға қашықтықты өлшеу құрылғысы (DME), автоматты бағыт тапқыш (ADF), Northrop Grumman инерциялық навигациялық жүйесі және Trimble GPS жүйесі кіреді. Ұшақтың авиациялық кешенінің ең басты артықшылығы – деректер байланысы жүйесіне негізделген, екі немесе одан көп ұшақтарды қолдана отырып, ұшу кезінде атыс пен әуе шайқасын модельдеуге мүмкіндік беретін виртуалды оқу жүйесі.
Қарсы шаралар
IAR 99-дың электрондық соғыс жүйесі Elisra Electronic Systems радарлық ескерту қабылдағышы және электрондық қарсы шаралар құрылғысы, сондай-ақ сабан мен жалынды тұзақтарды тарату жүйесіне негізделген. Жүйелер 1553 деректер шинасы арқылы интеграцияланған. Радарлық ескерту қабылдағышы импульстік допплер, импульстік және үздіксіз толқынды радар қауіптерін анықтайды және сигналдың ерекшеліктерін қауіптер туралы деректер базасымен салыстыру арқылы қауіптерді сәйкестендіреді.
Нұсқалар
IAR 99 "Стандартты" IAR 93 оқу-жаттығу ұшағының алғашқы нұсқасы ретінде әзірленген. IAR 109 "Swift" 1992 жылы Израильдің IAI Lahav компаниясымен серіктестікте Румыния Әуе Күштерінің қажеттіліктері үшін және экспортқа бағытталған жаңарту бағдарламасы басталды. 7003 нөміріндегі ұшақ екі кабинада HOTAS (Hands On Throttle and Stick) басқару жүйесімен, алдыңғы кабинада Up Front Control Panel (Алдыңғы панель басқаруы) бар кең бұрышты HUD (Head Up Display) дисплейімен, екі кабинада 3 дюймдік екі дисплеймен, сақиналы лазерлік гироскопты инерциялық навигациялық жүйемен (INS) және ұшақтағы Шығыс және Батыс үлгісіндегі қару жүйелерінің интеграциясымен жабдықталды. Ұшақ 1993 жылы Париж Әуе Көрмесінде көрсетілді және 1994 жылы Азия Әуе-ғарыш көрмесінде ұшты. Ботсванаға 10 ұшақ сату жоспары парламентте тоқтатылып, IAI компаниясымен ынтымақтастық аяқталды. Ұшақ қайтадан "Стандартты" конфигурацияға келтіріліп, ұшу зерттеу және сынау орталығына (CCIZ) тапсырылды. 2009 жылға дейін ол "Swift" стиліндегі бояуы мен логотипін сақтап келді. IAR 99 C "Șoim" Elbit Systems авиаэлектроника жиынтығын пайдаланатын жаңартылған нұсқа. IAR 99 TD Әзірлену үстіндегі техникалық демонстратор. IAR 99 SM "Standard Modernizat" F 16 және F 35 оқу-жаттығу ұшағы ретіндегі модернизацияланған "Стандартты" нұсқа.
Ерекше оқиғалар мен оқиғалар
1986 жылдың 14 тамызында S 002 нөміріндегі ұшақ апатқа ұшырады. Подполковник Михай Ионеску және аға лейтенант Митица Стойка қауіпсіз түрде катапульданып шықты. 1994 жылдың 24 ақпанында 710 нөміріндегі ұшақ жерде өртеніп кетті. Ешкім жарақат алмады. 2004 жылдың 24 қыркүйегінде 721 нөміріндегі ұшақ (Șoim) құс соғып, қозғалтқышқа сынықтар түсті. Ұшу экипажы апаттық қонуға тырысты, соққыда ауыр жарақат алды, бірақ жазылып кетті. Ұшақ жарамсыз деп жарияланды. 2012 жылдың 23 тамызында 718 нөміріндегі ұшақ (Standard) оқу сапарында ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырады. Артында отырған нұсқаушы қауіпсіз катапульданып шықты, бірақ ауыр жарақат алды. Оқушы көз жұмды. 2018 жылдың 16 шілдесінде 723 нөміріндегі ұшақ (Șoim) екі экипаж мүшесі де қауіпсіз катапульданып шыққаннан кейін апатқа ұшырады. Көрермендер апатқа дейін ұшақтан түтін шыққанын хабарлады.