Румынияның ғарыш өнеркәсібі: IAR тарихы мен жетістіктері

Кіріспе

Румындық аэроғарыш компаниясы Industria Aeronautică Română (IAR) (қазіргі IAR S. A. Brașov) немесе ағылшын тілінде Румындық аэроғарыш индустриясы – румындық аэроғарыш өндірушісі. Оның кеңсесі Румынияның Брашов қаласына жақын Гимбав қаласында орналасқан. IAR 1925 жылы Румыния үкіметінің қолдауымен құрылды, мақсаты – Румыния Корольдік әуе күштерін ұшақтармен және қосалқы жабдықтармен қамтамасыз ету үшін шетелдік компанияларға тәуелділікті азайту болды. Компания өз жобаларынан өзге, лицензия бойынша көптеген шетелдік ұшақтарды да құрастырды. IAR Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде төмен қанатты, толығымен металлдан жасалған IAR 80 монопланын өндірді; бұл әскери ұшақ соғыс барысында кеңінен қолданылды. Суық соғыс кезеңінде компания Франциямен лицензиялық келісімдер жасап, тікұшақтар саласындағы олардың жобаларын пайдаланып, IAR 316 және IAR 330 тікұшақтарын жасады. 2000 жылы IAR көпұлтты тікұшақ өндірушісі Eurocopter Group компаниясымен серіктестікке келісіп, Eurocopter Romania бірлескен кәсіпорнын құрды. Қазіргі таңда компанияда 1200-ге жуық маман, оның ішінде 170-тен астам инженер жұмыс істейді; олар тікұшақтар мен жеңіл ұшақтарды жаңарту, жөндеу және толықтай қайта жабдықтау жұмыстарын жүргізеді.

Шығуы және алғашқы жылдары

Румынияның Корольдік әуе күштері (Аэронаутика Регале Романь, немесе ARR) шетелдік өндірушілерге тәуелді болмай, ұшақтармен қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету үшін, Румыния үкіметі соғыстар аралығы кезеңінде үш ірі ұшақ өндірушілерін құруға субсидия берді. Біріншісі – 1923 жылы Бухарест қаласында құрылған Societatea pentru Exploatări Tehnice (SET). Содан кейін 1925 жылдан бері Брашовта құрылған IAR келді. Ақырында 1932 жылы Бухарестте құрылған және ICA Brașov (Întreprinderea de Construcții Aeronautice Brașov) деп аталатын Брашовте зауыт жүргізген Întreprinderea de Construcții Aeronautice Românești (ICAR) болды. 1930 жылдардың басында IAR ұшақтарын жобалаған инженерлердің бірі – Эли Карафоли. 1930 жылы IAR-дің алғашқы түпнұсқалық ұшағы IAR CV 11 өзінің алғашқы ұшуын жасады; ол тек тәжірибелік үлгі ретінде қолданылды. Оның кең көлемде өндірілген алғашқы ұшақтарының бірі IAR 14 болды, ол IAR 12 прототипіне негізделген оқу-жаттығу ұшағы еді. IAR 27 – 1930 жылдардың соңында үлкен санда шығарылған, жақсартылған оқу-жаттығу ұшағы. Өз жобаларын жүзеге асырумен қатар, IAR шетелдік әзірленген ұшақтарды лицензия бойынша өндіру арқылы да жұмыс істеді. Польшаның инновациялық PZL P.11 истребителі румындық шенеуніктердің назарын аударды, нәтижесінде 1936 жылдан бастап IAR 95 ұшақтың партиясын, P.11f деп аталатын, құрастырды. Румын әуе күштері бұл үлгіге жоғары баға берді, бұл оның жақсартылған нұсқасын, экспорттық нарық үшін ғана әзірленген PZL P.24-ті лицензиялау туралы шешім қабылдауға ықпал етті. Екі модель де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жауынгерлік қызметте болды. IAR Румыния әскери күштерін жабдықтау үшін көптеген жауынгерлік ұшақтарды өндіру үшін соғыс бойы жұмыс істеді. Компания өндірген ең маңызды ұшақтардың бірі осы жылдары IAR 80 түрінде жасалды – төмен қанатты моноплан, толығымен металлдан жасалған монокок конструкциялы истребитель және жердегі нысандарға шабуылдаушы ұшақ. 1939 жылы алғаш ұшқанда, IAR 80 қазіргі заманғы британдық Hawker Hurricane және неміс Messerschmitt Bf 109E сияқты ең озық әскери державалар қолданатын ұшақтармен салыстыруға болатындығы туралы мәлімдеме жасалды. Соғыстың ортасында IAR 81 истребителі де жобаланып, өндірілді.

To ensure that the Royal Romanian Air Force (the Aeronautica Regală Română, or ARR) would be supplied with aircraft without reliance on foreign producers, the Romanian government subsidized the creation of three major aircraft manufacturers in the interbellum period. The first was Societatea pentru Exploatări Tehnice (SET) which was founded in Bucharest in 1923. Next came IAR, which was formed in Brașov since 1925. Finally there was Întreprinderea de Construcții Aeronautice Românești (ICAR), which was created in Bucharest in 1932, and operated a factory in Brașov known as ICA Brașov (Întreprinderea de Construcții Aeronautice Brașov). One of the engineers designing IAR aircraft in the early 1930s was Elie Carafoli. During 1930, IAR's first original aircraft, the IAR CV 11, performed its maiden flight; it functioned as an experimental design only. One of its earliest aircraft to reach quantity production was the IAR 14, a trainer aircraft derived from the IAR 12 prototype. The IAR 27 was a more advanced trainer that was introduced in larger quantities during the late 1930s. In addition to pursuing its own designs, IAR also pursued work via the licensed production of foreign developed aircraft. Poland's innovative PZL P.11 fighter captured the attention of Romanian officials, leading to a batch of 95 aircraft, referred to as the P.11f, being built by IAR starting in 1936. The Romanian Air Force was greatly appreciative of the type, which heavily contributed to the decision to also licensed produce its upgraded derivative, the PZL P.24, which had been designed exclusively for the export market. Both models would see combat service during the Second World War. IAR worked throughout the conflict to produce large numbers of combat aircraft to equip the Romanian military. Perhaps one of the most significant aircraft to be produced by the company was built during these years in the form of the IAR 80, a low wing monoplane all metal monocoque fighter and ground attack aircraft. When it first flew in 1939, the IAR 80 was claimed to be comparable to contemporary designs being deployed by the most advanced military powers, including the British Hawker Hurricane and the German Messerschmitt Bf 109E. An improved model, the IAR 81 fighter aircraft, was designed and produced mid way through the war as well.

Салқын соғыс дәуірі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1946 жылдан бастап IAR өндірісі тракторлар жасауға бағытталды. Алғашқы жасалған трактор IAR 22 болды. 1945-1947 жылдар аралығында Раду Маникатиде және Раду Мэрдэрескудің үйлестіруімен IAR “M. R.” деп аталған микроавтомобиль мен автомобильді әзірледі. Бірақ компания ұзақ мерзімде жол көліктерін дамытумен айналыспады. 1947 жылдан бастап IAR “Intreprinderea Metalurgica de Stat” (Мемлекеттік металлургия кәсіпорны) болып қайта аталды, ал 1948 жылдан бастап компания “Uzina Tractorul Brașov” (UTB) деп аталды. Компания сонымен қатар “Aérospatiale SA 330 Puma” тікұшағының “IAR 330” деп аталатын жергілікті нұсқасын да өндірді. Бұл тікұшақтар румындық әуе күштері сияқты ішкі тұтыну үшін ғана емес, сонымен қатар әлемдік нарық үшін де жасалды; барлық “IAR 330”-ның шамамен үштен бірі экспорттық клиенттерге сатылды. 1980-жылдардың соңында кеңес-румындық серіктестік “Kamov Ka 126” тікұшағын жасауға әкелді. Румыния революциясы мен коммунистік үкіметтің құлауынан кейін өндіріс тоқтатылғанға дейін тек бірнеше ғана тікұшақ жасалды. 1968 жылдан бері IAR 360-тан астам тікұшақ, 830 жолсерсер және моторлы жолсерсерлер, сондай-ақ 136 жеңіл ұшақ өндірді. Әуе-ғарыш саласындағы “Flight International” журналының мәліметінше, “Bell” компаниясы бір кезде фирманың 70 пайызына ие болуға ниеттенген; бұл келісім Румынияның “AH 1RO Dracula” шабуылдық тікұшағын сатып алуымен байланысты болды, оны IAR жергілікті түрде өндіретін еді. Алайда 1998 жылы сатып алу тоқтатылып, “AH 1RO” сатып алу үшін қаражат жинауға тырысты. Бірнеше келіссөзден кейін 1999 жылдың қарашасында “Bell” компаниясы IAR-ді сатып алу және “AH 1RO”-ны жергілікті өндіріске шығару ниетінен бас тартқанын мәлімдеді. 2000 жылы көпұлтты тікұшақ өндіруші “Eurocopter Group” IAR-ді сатып алу бойынша өз ұсынысын талқылауда екені жарияланды. Сол жылы IAR “Eurocopter Romania” компаниясын “Eurocopter” компаниясымен бірлесіп құрды, сонда “Eurocopter” жаңа құрылған бірлескен кәсіпорның 49 пайызына ие болды. 2015 жылдың қарашасында “Airbus Helicopters” компаниясы 8,6 тонналық “H215M Super Puma” тікұшағын өндіру үшін Румыниядағы зауытқа 52 миллион евро инвестиция салу жоспарларын жариялады; бұл келісім Румыния үкіметінен 16 данаға бастапқы тапсырыс алатындығына байланысты болды.

After World War II, starting from 1946, the production of IAR was oriented towards the manufacture of tractors. The first tractor produced being the IAR 22. Between 1945 and 1947, under the coordination of Radu Manicatide and Radu Mărdărescu, IAR developed a microcar, named M. R., and an automobile. However, the company did not persist with road vehicle development in the long term. From 1947, IAR became the Intreprinderea Metalurgica de Stat (State Ironworks) and from 1948, the company was renamed to Uzina Tractorul Brașov (UTB). The company also manufactured a localised version of the Aérospatiale SA 330 Puma, designated IAR 330. These rotorcraft were not only manufactured for domestic consumption, such as the Romanian Air Force, but also for the global market; roughly one third of all IAR 330s were reportedly sold to export customers. During the late 1980s, a Soviet Romanian partnership led to the development of the Kamov Ka 126 helicopter; only a handful were built before production was terminated shortly following the Romanian Revolution and the collapse of the Communist government. Since 1968, IAR has produced more than 360 helicopters, along with 830 gliders and including motor gliders, as well as 136 light aircraft. According to aerospace periodical Flight International, Bell was at one stage set to purchase a 70 percent shareholding in the firm; this arrangement was closely tied to a planned procurement of the AH 1RO Dracula attack helicopter by Romania, which would have been manufactured locally by IAR. However, by 1998, the purchase was put on hold while efforts were made to raise funds for the AH 1RO purchase. Following a period of negotiations, in November 1999, Bell announced that it had abandoned its intentions to take over IAR and to locally produce the AH 1RO. During 2000, it was announced that the multinational helicopter manufacturer Eurocopter Group was holding discussions over its own bid for IAR. Later that same year, IAR established Eurocopter Romania in conjunction with Eurocopter, the former held a 49% stake in the newly created joint venture. In November 2015, Airbus Helicopters announced plans to invest €52 million in a Romanian facility to manufacture the 8.6t H215M Super Puma; this arrangement was reportedly reliant upon an initial order for 16 being placed by the Romanian government to extend the type's production.

Өнімдер

Модель атауы Бірінші ұшу Салынған саны Типі IAR CV 11 1930 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 12 1933 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 13 1933 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 14 1933 21 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 15 1933 5 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 16 1934 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 21 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 22 2 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 23 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан саяхат ұшағы IAR 24 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан саяхат ұшағы IAR 27 1937 200+ Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 37 1937 50 Жалғыз қозғалтқышты биплан жеңіл бомбалаушы IAR 38 1937 75 Жалғыз қозғалтқышты биплан жеңіл бомбалаушы IAR 39 1937 95 Жалғыз қозғалтқышты биплан жеңіл бомбалаушы IAR 47 1942 2 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жеңіл бомбалаушы IAR 79 1937 72 Екі қозғалтқышты моноплан бомбалаушы IAR 80 1939 250 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR 81 1939 200 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель/шабуыл ұшағы IAR 471 N/A 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан шабуыл ұшағы Лицензия бойынша салынған ұшақтар Morane Saulnier MS.35 30 Лицензия бойынша салынған жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы Potez 25 217 Лицензия бойынша салынған жалғыз қозғалтқышты биплан жеңіл бомбалаушы IAR P.11F 95 Лицензия бойынша салынған жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель IAR P.24E 25 Лицензия бойынша салынған жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель Fleet 10G 95 Лицензия бойынша салынған жалғыз қозғалтқышты биплан жаттығу ұшағы Savoia Marchetti SM.62 5 Лицензия бойынша салынған жалғыз қозғалтқышты моноплан гидроұшақ патрульдік ұшағы Жиналған Messerschmitt Bf 109G 1943 124 Жалғыз қозғалтқышты моноплан истребитель Соғыстан кейінгі IAR 811 1949 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 813 1950 80 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 814 1953 10 Екі қозғалтқышты моноплан көліктік ұшақ IAR 817 1955 60+ Жалғыз қозғалтқышты моноплан көп мақсатты ұшақ IAR 818 1960 Жалғыз қозғалтқышты моноплан көп мақсатты ұшақ IAR 821 1967 21 Жалғыз қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы IAR 822 1970 30 Жалғыз қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы IAR 823 1973 80 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 824 1971 10 Жалғыз қозғалтқышты моноплан көп мақсатты ұшақ IAR 825 Triumf 1982 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 826 1973 13 Жалғыз қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы IAR 827 1976 17 Жалғыз қозғалтқышты моноплан ауыл шаруашылық ұшағы IAR 831 1983 1 Жалғыз қозғалтқышты моноплан жаттығу ұшағы IAR 46 1993 Жалғыз қозғалтқышты моноплан саяхат ұшағы Вертолеттер IAR 316 Alouette III 250 Жалғыз қозғалтқышты көп мақсатты вертолет IAR 317 Airfox 1 Жалғыз қозғалтқышты шабуыл вертолеті IAR 330 Puma 1975 >163 Екі қозғалтқышты көп мақсатты вертолет Kamov Ka 126 1988 17 Жалғыз қозғалтқышты көп мақсатты вертолет Планерлер ICA IS 3 Планер ICA IS 4 1959 Планер ICA IS 8 1960 Планер ICA IS 10 1960 Планер ICA IS 11 1959 Планер ICA IS 12 1960 1 Планер ICA IS 13 1960 1 Планер ICA IS 23 1968 Жалғыз қозғалтқышты көп мақсатты ұшақ ICA IS 28 1970 Планер ICA IS 28M Моторглайдер ICA IS 29 1970 Планер ICA IS 30 Планер ICA IS 31 Планер ICA IS 32 1977 Планер ICA IS 33 Планер ICA IAR 35 1986 4+ Планер

Model name First flight Number built Type IAR CV 11 1930 1 Single engine monoplane fighter IAR 12 1933 1 Single engine monoplane fighter IAR 13 1933 1 Single engine monoplane fighter IAR 14 1933 21 Single engine monoplane fighter IAR 15 1933 5 Single engine monoplane fighter IAR 16 1934 1 Single engine monoplane fighter IAR 21 1 Single engine monoplane trainer IAR 22 2 Single engine monoplane trainer IAR 23 1 Single engine monoplane touring airplane IAR 24 1 Single engine monoplane touring airplane IAR 27 1937 200+ Single engine monoplane trainer IAR 37 1937 50 Single engine biplane light bomber IAR 38 1937 75 Single engine biplane light bomber IAR 39 1937 95 Single engine biplane light bomber IAR 47 1942 2 Single engine monoplane light bomber IAR 79 1937 72 Twin engine monoplane bomber IAR 80 1939 250 Single engine monoplane fighter IAR 81 1939 200 Single engine monoplane fighter/dive bomber IAR 471 N/A 1 Single engine monoplane dive bomber License Built Aircraft Morane Saulnier MS.35 30 License built single engine monoplane trainer Potez 25 217 License built single engine biplane light bomber IAR P.11F 95 License built single engine monoplane fighter IAR P.24E 25 License built single engine monoplane fighter Fleet 10G 95 License built single engine biplane trainer Savoia Marchetti SM.62 5 License built single engine monoplane flying boat patrol airplane Assembled Messerschmitt Bf 109G 1943 124 Single engine monoplane fighter Postwar IAR 811 1949 1 Single engine monoplane trainer IAR 813 1950 80 Single engine monoplane trainer IAR 814 1953 10 Twin engine monoplane transport IAR 817 1955 60+ Single engine monoplane utility airplane IAR 818 1960 Single engine monoplane utility airplane IAR 821 1967 21 Single engine monoplane agricultural airplane IAR 822 1970 30 Single engine monoplane agricultural airplane IAR 823 1973 80 Single engine monoplane trainer IAR 824 1971 10 Single engine monoplane utility airplane IAR 825 Triumf 1982 1 Single engine monoplane trainer IAR 826 1973 13 Single engine monoplane agricultural airplane IAR 827 1976 17 Single engine monoplane agricultural airplane IAR 831 1983 1 Single engine monoplane trainer IAR 46 1993 Single engine monoplane touring airplane Helicopters IAR 316 Alouette III 250 Single engine utility helicopter IAR 317 Airfox 1 Single engine attack helicopter IAR 330 Puma 1975 >163 Twin engine utility helicopter Kamov Ka 126 1988 17 Single engine utility helicopter Gliders ICA IS 3 Glider ICA IS 4 1959 Glider ICA IS 8 1960 Glider ICA IS 10 1960 Glider ICA IS 11 1959 Glider ICA IS 12 1960 1 Glider ICA IS 13 1960 1 Glider ICA IS 23 1968 Single engine utility airplane ICA IS 28 1970 Glider ICA IS 28M Motorglider ICA IS 29 1970 Glider ICA IS 30 Glider ICA IS 31 Glider ICA IS 32 1977 Glider ICA IS 33 Glider ICA IAR 35 1986 4+ Glider