Кіріспе
IAR 80 – Румынияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы төмен қанатты, толығымен металлдан жасалған монокок конструкциялы истребитель-бомбардировщик ұшағы. 1939 жылы алғаш ұшқанда, ол Hawker Hurricane және Bf 109E сияқты сол кездегі ең дамыс әскери державалардың әуе күштерінде қолданылып жүрген ұшақтармен салыстыруға болатын еді. Өндіріс мәселелері және жеткілікті қару-жарақ болмауы IAR 80 ұшағының 1941 жылға дейін қызметке енуін кешіктірді. Ол 1945 жылдың мамыр айына дейін фронт желісінде пайдаланылды.
The IAR 80 was a Romanian World War II low wing monoplane, all metal monocoque fighter and ground attack aircraft. When it first flew, in 1939, it was comparable to contemporary designs being deployed by the airforces of the most advanced military powers such as the Hawker Hurricane and Bf 109E. Production problems and lack of available armament delayed entry of the IAR 80 into service until 1941. It remained in frontline use until May 1945.
Даму
Румынияның Корольдік әуе күштерінің (ARR) соғыс уақытында ұшақтармен қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету мақсатында, үкімет 1920-1930 жылдары үш ірі ұшақ өндіруші компания құруға субсидия берді. Біріншісі – 1923 жылы Бухарест қаласында құрылған Societatea Pentru Exploatări Tehnice (SET) болды. Одан кейін 1925 жылы Брашов қаласында өндіріс орнатып жұмыс істеген Industria Aeronautică Română (IAR) келді. Соңғысы – 1932 жылы Бухарестте құрылған Întreprinderea de Construcții Aeronautice Românești (ICAR) еді. 1930 жылы Румыния үкіметі жаңа истребитель үшін техникалық талаптарды жариялады. Үкімет өз ұшақ өнеркәсібінен ұсыныстар күтпесе де, IAR тендерге жауап ретінде бірнеше прототиптер жасады. Ақырында келісімшартты поляк PZL P.11 компаниясы жеңіп алды. ARR, P.11b деп аталған, 50 модификацияланған нұсқасын сатып алды, олардың барлығы 1934 жылы жеткізілді. Екінші байқау IAR 14 және PZL P.24 жобалары арасында өтті, және тағы да PZL дизайны тағы 50 ұшаққа арналған келісімшартты жеңіп алды. IAR-дың өзінің жобалары өндіріске енгізілмегенімен, олар лицензия бойынша PZL және Gnome Rhone 14K қозғалтқыштарын жасауға келісімшарттар жеңіп алды. Осы және басқа лицензиялық келісімдердің нәтижесінде компанияның жобалау бюросын қаржыландыруға жеткілікті қаражаты болды, тіпті оның жобалары ешқашан өндіріске енгізілмесе де. PZL-ге жеңілгеніне қарамастан, Ион Гросу басқаратын IAR жобалау тобы истребитель жобалары бойынша жұмысын жалғастырды. Ол IAR 24 ұшағының төмен қанатты конструкциясы PZL-дің қанат пішінінен (көбінесе "Польша қанаты" деп аталатын) жақсырақ екеніне сенді. Команда жаңа PZL истребитерін зерттеп, оның ең жақсы мүмкіндіктерін жаңа ұшаққа енгізуге тырысты, нәтижесінде IAR 80 пайда болды.
Үлгілер
IAR 80 прототипі 1937 жылдың соңында ашық кабинасымен және лицензиялық Gnome Rhône 14K II Mistral Major қозғалтқышы бар IAR K14 III C32 үлгісімен жұмысын бастады. Алғашқы прототип біртіндеп дайындалып, 1939 жылдың сәуірінде алғашқы ұшуын жасады. Прототиптің сынақ ұшулары әсерлі болды: ұшаққа жетуге болады, қызметтік төбесі , ал 6 минут ішінде биіктікке көтерілу қабілеті сол кезде құрметті делінерлік еді, бірақ қазіргі Supermarine Spitfire немесе Messerschmitt Bf 109 истребительдерімен салыстырғанда кемшіліктері болды. PZL P.24E сол қозғалтқышпен 450 кг-ға жеңіл болса да, 80 км/сағ-тан астам баяу болды. IAR 80 ұшуға ыңғайлы және маневрлі екені дәлелденді. Прототиптік кезеңде бірнеше ұсақ мәселелер туындады, олар келесі жылы шешілді. Қозғалтқыштың қуатын арттыру үшін K14 III-тің жаңа C36 нұсқасын орнату үшін конструкция жаңартылды. Дегенмен, бұл қозғалтқыш C32-ге қарағанда сәл ауыр болды, сондықтан ауырлық центрін дұрыс орнына қайтару үшін артқы фюзеляж созылды. Фюзеляждағы қосымша кеңістік отын бактерілерінің көлемін арттыруға мүмкіндік берді. Осы артқа қарай орналасудың салдарынан, ұшқыштың басқа құйрық тіреуіш ұшақтарға қарағанда рулдау кезінде алға қарай көруі нашар болды. Бұл мәселені шешу үшін ұшқыштың орны сәл көтеріліп, «көпіршік» түріндегі кабина қосылды. Жаңартылған прототип Румынияға үлкен тапсырыс ретінде келген Heinkel He 112 ұшағымен салыстырылды. He 112 екі пулемет және екі 20 мм зеңбірекпен жарақталған болса да, ARR 1939 жылдың желтоқсан айында 100 IAR 80 ұшағын тапсырыс берді, ал He 112-нің тек 30 данасы қабылданды. Бухарест үкіметі 1940 жылдың тамызында тағы 100 IAR 80 ұшағын тапсырыс берді. 1941 жылдың 5 қыркүйегінде және 1942 жылдың 11 сәуірінде 50 IAR 80 ұшағының қосымша тапсырыстары жасалды, содан кейін 1942 жылдың 28 мамырында тағы 100 ұшақ, ал 1943 жылдың ақпанында 35 IAR 81C және 1944 жылдың қаңтарында тағы 15 ұшаққа тапсырыс берілді. Бірінші ұшақ 1940 жылдың қаңтарында өндіріске түсті, ал 10 шілдеде бірінші IAR 80 ұшып, 19 шілдеде екіншісі ұшты. Алғашқы бес ұшақ 1940 жылдың қарашасында жеткізілді, ал 20 ұшақтың бірінші партиясы ақпанның ортасына дейін жеткізілді. Сәуір айына дейін бастапқы тапсырыс берілген 50 IAR 80 ұшағы жеткізілді.
Пайдалану тарихы
Барбаросса операциясы басталғанда, IAR 80 Esc-ті жабдықтады. 41, 59 және 60, Grupul 8 Vânătoare (8-ші ұрыс тобы), Gruparea Aerienă de Luptă (GAL) құрамына кіретін, Шығыс майданының оңтүстік фланкінде орналасқан Румынияның 3-ші және 4-ші армияларын қолдау міндеті жүктелген. 8-ші топ таза ұрысшы рөліне тағайындалған жалғыз бөлімше болды, ал 5-ші және 7-ші топтар неміс ұшақтарымен жабдықталды (Heinkel He 112 және Messerschmitt Bf 109) негізінен истребитель-бомбардировщиктер және бомбардировщиктерді сүйемелдеуге жұмылдырылды. 1941 жылдың 22 маусымында, шабуылдың алғашқы күні IAR 80 патрульдері төрт бөлек әуе шайқасында бір әуе жеңісіне қол жеткізді (болашақтағы аса ұшқыш Esc 60 Vânătoare-ның сублокотены Иоан Михайлеску мәлімдеді). Алайда, кем дегенде төрт IAR ұшағы ұрыста зақымданып жерге қонды, ал тағы екеуі қозғалтқышта ақаулықтарға ұшырады. 1941 жылдың соңына қарай 20 IAR 80/81 ұшағы ұрыста немесе апатта жоғалып кетті. 1942 жылы румын авиация өнеркәсібі ең жоғары өнімділікке жетті, сондықтан Румыния Корольдік әуе күштері келесідей жабдықталды: Esc. 47, 48 және 52 (Grupul 9 Vânătoare), Esc. 43, 44 және 50 (Grupul 3 Vânătoare) және Esc. 41, 42 және 60 (Grupul 8 Vânătoare) жаңа IAR 80A-ға ие болды. Esc. 53-ші топ та "Хуррикейн" ұшақтарын IAR 80A-мен ауыстырды, ал Grupul 6 Bopi (Bombardament în Picaj – тікұшақпен бомбалау) IAR 81-мен қайта жабдықталды. 1942 жылдың маусым айында шығыс майданындағы IAR ұрыс күштері 2-ші флотилияға біріктірілді, оған Cdr. Lt Col E. Pîrvulescu басшылық етті және Escadrila 41, Escadrila 42 және Escadrila 60 кірді, әрқайсысы 12 IAR 80A-мен жабдықталған. Сталинград шайқасы кезінде, 12 қыркүйекте 8-ші ұрыс тобының IAR 80B (7-ші ұрыс тобының Bf 109 ұшақтарымен бірге) жеті Як ұшағын атып түсіргенін мәлімдеді, бірақ екі IAR ұшағы жоғалып кетті. 8-ші топ қыркүйек айының соңында Карповкаға көшіп, Bf 109 ұшақтарымен жабдықталған 7-ші топқа қосылды. 12 және 13 желтоқсанда 6-шы топ IAR-81 ұшақтарын Дон армиясының Panzergruppe Hoth контршабуылына, Котельниководан Сталинградқа қарай қолдау үшін пайдаланды. 1943 жылдың жазында ARR-дің IAR 80 ұшақтары Румынияға әуе қорғанысы міндеттері үшін жіберілді, онда олар АҚШ Әуе күштеріне қарсы соғыста қолданылды. АҚШ Әскери-әуе күштері шабуылдары, әсіресе, Плоешті маңындағы мұнай өңдеу зауыттарына бағытталған. 1943 жылдың 1 тамызында IAR 80 бірінші рет Consolidated B 24 Liberator ауыр бомбалаушысымен кездесті. "Бейбіт толқын" операциясының құрамында АҚШ-тың 9-шы авиация бөлімінің 178 B-24 ұшағы болды. IAR 80B Escadrila 61 және 62 Grupul 6 Vânătoare, сондай-ақ IAR 80C жаңа құрылған Escadrila 45 Grupul 4 Vânătoare, Bf 109G Esc. 53 және румындық түнгі ұшақ эскадрильясының Bf 110 ұшақтарымен бірге, USAAF-тың бес бомбалаушы тобына (44-ші, 93-шы, 98-шы, 376-шы және 389-шы) жататын, төмен ұшатын, төрт моторлы бомбалаушы ұшақтарға шабуыл жасады. Америкалықтар ұрыста немесе қайту жолында 51 бомбалаушы ұшағын жоғалтты. Тек 89 базаға жетті, олардың ішінде 31 келесі күні миссияға жарамды болды. Румын ұшқыштары екі жоғалғанға 25 сенімді және ықтимал жеңіске қол жеткізді. 1944 жылдың 21 сәуірінде 1-ші, 2-ші және 6-шы ұрыс тобының IAR 81C ұшақтары Бухарест маршаллдық ауласын нысанаға алған B 17 және B 24 бомбалаушыларын тосқауылдау үшін ұшып кетті. Бомбалаушыларға шабуыл жасағанда румын ұшақтары 31-ші ұшқыштар тобының P 51 Mustang ұшақтарымен жоғары биіктікте ұшып жүрді. Әуе шайқасының салдарынан АРР 14 IAR ұшағынан айырылды, 11 ұшқыш қаза тапты, ал американдықтар 10 ұшақ жоғалғанын хабарлады. 1944 жылдың 10 маусымында IAR 80 ұшақтары Плоештіге 38 P 38 Lightning ұшағымен шабуыл жасаған кезде, әрқайсысы бір бомба тасыған 82-ші ұшқыштар тобымен, 1-ші және 82 FG 39 Lightning ұшақтарымен сүйемелдегенде үлкен әуе шайқасына қатысты. Grupul 6 тобының IAR 81C-лері, сондай-ақ I./JG 53 және 2./JG 77 тобының неміс ұшақтары үлкен американдық құраманы ұстады. Румын ұшқышы Дэн Византи, 6-топтың командирі, кейін еске алды: АҚШ Әуе күштері сол күні 22 P 38 ұшағын жоғалтты, румындар 24 жеңіске қол жеткізді, үш ұшақ жоғалды. Америкалықтар 11 жеңіске жетті. Хэтч екі IAR 81C ұшағының оның қаруларынан оқ атып жерге түсіп жатқанын көрді, ал оның серіктері оның қаруларынан тағы үш ұшақты жойғанын растады. Оның үш жеңісі камерамен расталды, ал қалған екеуі оның көмекшісімен, Хэтч бір күнде аса ұшқыш атанды. Алайда, саны жағынан жеңіліске ұшыраған 71-ші ұшақ эскадрильясы 9 ұшақтан айырылды. Америкалықтар Румыниядағы P-38 пішініндегі бомбалауды қайталаған жоқ. Бірақ 1944 жылы Румынияда АҚШ Әуе күштері ұшақтары едәуір көбейді. Көптеген әуе шайқастары болды және 3 шілде 1944 жылы АҚШ Әуе күштерімен соңғы кездесу кезінде Grupul 6 vânătoare ұшқыштары 87 расталған және он расталмаған жеңіске қол жеткізді. Румыниялық ұшқыштар арасында да зардап шеккендер саны тез көбейді. IAR 80/81 үш тобының (1-ші, 2-ші және 6-шы) төрт айдан аз уақыт ішінде "Америкалық науқаны" деп белгіленген кезеңде кем дегенде 32 IAR ұшқышы қаза тапты, оның ішінде 11 аса ұшқыш. Бұл шығын екі жарым жыл бойы кеңестіктерге қарсы күрестегі шығыннан асып түсті. Ауыр шығындарға байланысты барлық IAR 80/81 бөлімшелері 1944 жылдың шілде айында американдықтарға қарсы күрестен алынып, IAR ұшқыштары көбірек жаңартылған Bf 109G 6 ұшақтарына ауыстырылды. IAR 80 статикалық көшірмесінің тағы бір үлгісі Бухаресттегі бұрынғы Pipera әуежайындағы Ұлттық Әуежай мұражайында сақталады, ол IAR 80DC екі орынды оқу ұшақтарынан қайта құрастырылды. 2017 жылға қарай IAR 80-нің жұмыс істейтін, дәл көшірмесін жасауға бірнеше әрекеттер жасалды, бұл үшін қолда бар зауыттық құжаттар мен қалпына келтірілген компоненттер пайдаланылды. Ұша алатын IAR80 әлі көрілген жоқ. 2020 жылдан бері Fly Again еріктілер қауымдастығы IAR 80FA (Fly Again) деп аталатын IAR 80-нің жұмыс істейтін көшірмесін жасап жатыр, ол түпнұсқа өндірісі тоқтаған 451 нөмірін алып жүреді.
On 21 April 1944, IAR 81Cs of the 1st, 2nd, and 6th Fighter Groups took off to intercept B 17 and B 24 bombers which were targeting the Bucharest marshalling yard. While attacking the bombers, the Romanian fighters were engaged at high altitude by the escorting P 51 Mustangs of the 31st Fighter Group. In the aftermath of the air battle, the ARR lost 14 IARs and 11 pilots were killed, while the Americans reported 10 aircraft lost. On 10 June 1944, IAR 80s took part in a major air battle when the USAAF attacked Ploiești with 38 P 38 Lightnings of the 82nd Fighter Group carrying one bomb each, escorted by 39 Lightnings of the 1st and 82 FGs. The IAR 81Cs from Grupul 6, as well as the German fighters from I./JG 53 and 2./JG 77, intercepted the large American formation. Romanian pilot Dan Vizanty, commander of Grupul 6, recalled later:
The USAAF lost 22 P 38s on that day, The Romanians claimed 24 victories, suffering three losses. The Americans claimed 11 victories. Hatch saw two IAR 81Cs hit the ground after taking fire from his guns, and his fellow pilots confirmed three more kills from his guns. Three of his victories were confirmed by gun camera, while the other two by his wingman, making Hatch an ace in a day. However, the outnumbered 71st Fighter Squadron lost nine aircraft. The Americans never again repeated the P 38 dive bombing mission profile over Romania. But during 1944 USAAF aircraft appeared over Romania in more significant numbers. Many air combats occurred and by the time of their last encounter with the USAAF on 3 July 1944, pilots of Grupul 6 vânătoare had submitted 87 confirmed and ten unconfirmed claims. Casualties among the Romanian fighter pilots quickly mounted too. The three IAR 80/81 groups (the 1st, 2nd and 6th) in a period of less than four months – known as the "American Campaign" – had at least 32 IAR pilots killed in action, including 11 aces. These losses exceeded the number of casualties suffered in the previous two and a half years of fighting against the Soviets. Because of heavy losses, all IAR 80/81 units were withdrawn from combat against Americans in July 1944 and IAR pilots started to convert to the more modern Bf 109G 6s. Another IAR 80 static replica can be found at the National Aviation Museum at the defunct Pipera Airport in Bucharest, which was rebuilt from IAR 80DC two seat trainer parts. As of 2017 few attempts have been initiated to produce an airworthy accurate replica of the IAR 80 based on existing factory documentation and recovered components. A flying IAR80 is still to be seen. Since 2020, the Fly Again volunteer association is currently developing an airworthy replica of the IAR 80 which will be named IAR 80FA (Fly Again) and will carry the board number 451, where the original production left off.
Көркем шығармаларда
IAR 80 тарихи ойын-сауық кітабында, Катали́н Погачидің «Ұшқыштан да емес, сексен ұшу» атты шығармасында кездеседі.