Кіріспе
Өлгендердің шамдары (; Latarnia umarłych) – негізінен Австрия, Франция, Германия, Солтүстік Италия және Польшада кездесетін, латын христиандығымен байланысты шағын тас мұнаралардың сәулеттік атауы.
Lanterns of the Dead (; Latarnia umarłych) are small stone towers found chiefly in Austria, France, Germany, Northern Italy, and Poland where it is associated with Latin Christendom.
Функция
Үстіне кішкентай тесіктері бар, түнгі уақытта зират, аурухана немесе мәйітхана орналасқан жерін көрсету үшін шам жарық берді. Бұл шамдар бастапқыда жолдан өтетін адамдарды жұқпалы ауру қаупінен ескерту және күнәлі жандар, әруақтар мен қылмыскерлер тығырылып қалуы мүмкін деп қорқытылған зираттарды жарықтандыру үшін құрастырылған. Кейіннен олар маңызды бағыттар мен жолдардың қиылысына да қойылды.
Франция
Бұл мұнаралар көбінесе дөңгелек болып келген, төменгі жағында кішкентай есік арқылы ішке кіріп, шамдарды қажетті биіктікке шкив көмегімен көтеруге болатын. Франциядағы ең жақсы сақталғандарының бірі – Шарентедегі (Цельфруин) мұнарасы. Ол тағанға орнатылған сегіз жартылай дөңгелек тіреуден тұрады және қарағай конустарымен әсемделген конустық шатырмен жабылған. Онда негізгі жолға қарап, бір ғана терезе бар. Кирон (Индре) және Антиньи (Вьенна) жерлерінде де осындай мұнаралар кездеседі.
Польша
Өлгендердің фонарьларын Польшаның барлық жерінен табуға болады. Ең танымал мысалдарды Кильце, Вроцлав және Краков қалаларында кездестіруге болады. Орта ғасырлармен байланысты дәстүр, 2021 жылы Люблин маңындағы Дьбовкада роман стиліндегі өлгендердің жаңа фонары салынды. Рим католиктерінің ұмытылған әдет-ғұрыптарының бірі – бұл жаңа фонарь, соңғы ғасырларда Еуропада салынған алғашқы осындай құрылыс. Крактовта өлгендердің фонарьлары ретінде салынған көптеген құрылыстар әлі де сақталған. Олардың көпшілігі бастапқы құрылысынан бері қайта жаңартылған немесе өзгертілген. Көбінесе олар қазір ғибадатханалар немесе шағын шіркеулер ретінде қолданылады, ал жоғарғы ашық терезесі, бұрын шамдар, май шамдары немесе маштаптар орналастырылған жері, кейінгі ғасырларда қабырғаланып жабылып қойылған. Сондай-ақ, оларға Рим-католик шіркеуінің қасиеттілерін бейнелейтін мүсіндер қосылған.
Германия
Германияда қайтыс болғандарға арналған шамдар 13 ғасырдан бері белгілі, әсіресе елдің оңтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарында. Шамға ұқсас жабдықталған бағаналармен қатар, шіркеулердің тіректерінде де жерлеу шамдары табылды. 16 ғасырда шамдар қолданыстан біртіндеп шығып қалды. Дегенмен, бұл әдет қазірге дейін сақталып келеді, мысалы, Барлық жан түршігерлік күнінде қабірге қойылатын шамдар арқылы.
Англия
Англияда Глостерширдегі Бисли шіркеуінің маңында сақталған жалғыз бір данасы бар, ол "Кедей жандардың шырағы" деп аталады.
Қате түсініктер
Мұндай шамшырақтардың пайда болуы мен қолданылуы туралы пікірлер қарама-қайшы. Кейбір шамшырақтар "өлгендердің шамшырақтары" емес, "маврлардың шамшырақтары" деп аталады. Француз тілінің бұрынғы стандартталмаған жазуы осы халықтық этимологияны оңай түсіндіре алады: француз тілінде "маврлар" (les Maures) және "өлгендер" (les morts) сөздері дерлік бірдей дыбысталады. Сонымен қатар, кейбір шамшырақтар ешқандай зиратты көрсетпейді және олардың архитектурасындағы ықпал шығыс мәдениетіне жақын. Аль-Андалусқа жақын болуы, Францияға қайтып келген крестшілер немесе Жерорта теңізіндегі сауда мұндай ескерткіштердің себебі болуы мүмкін. Мысалы, Францияның оңтүстігіндегі Вержезедегі "маврлардың шамшырағы" Қырымдағы Қырым татарларының сарайы – Бахчисарай сарайының мұржаларына ұқсайды және ол жерде ешқандай зират жоқ. Шындығында, оның тағы бір аты – "сарасин мұржасы". Францияның оңтүстігіндегі Карлукс қаласындағы "өлгендердің шамшырағы" да "сарасин мұржасы" деп аталады. Тағы бір мысал – Францияның оңтүстігіндегі Сарлат-ла-Канедадағы "маврлардың шамшырағы". Шамшырақтың пайда болуы Екінші крест жорығында маңызды рөл атқарған Клерволық Бернард абатпен байланысты. Ол абат 1147 жылы қалаға келгеннен кейін, мүмкін, Темплерлер орденінің рыцарлары салған, мұнарадағы мүсін ат пен екі қиылысқан крестті бейнелейді. Сонымен қатар, "сарасин мұржалары" (Cheminées sarrasines) Францияның шығысындағы Бресс аймағының әдеттегі жергілікті архитектуралық ерекшелігі болып табылады. Бұл атаудың бір кездейсоқтықтан келгені сияқты көрінеді. Ал атаудың шығу тегі бұл жағдайда да құпия болып қала береді. Бұл дәстүрді кім енгізгені туралы әртүрлі қиялға толы түсіндірмелер бар, мысалы: Тур шайқасынан аман қалғандар (осы шайқаста Карл Мартель 732 жылы сарасиндермен соғысқан, бұл оқиға 350 км қашықтықта және көптеген ғасырлар бұрын болған), 15 ғасырда Константинополь құлағаннан кейін Осман түріктерінен қашқан Балқаннан келген босқындар, 5-6 ғасырларда Бреске қоныстанған бургундтар және олармен бірге скандинавиялық стильдегі мұржаларды әкелгендер немесе 12 ғасырдың монах-сарбаздары. Соңғы түсіндірмеде "сарасин" немесе "араб" сөздері 19 ғасырда "апокрифтік" деген мағынаны да білдірген.