Кіріспе

Советтік барлау офицері Павел Михайлович Фитин (Павел Михайлович Фитин; 28 желтоқсан 1907 – 24 желтоқсан 1971) – советтік барлау қызметінің офицері (INO–GUGB–NKVD–NKGB), Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде советтік барлау директоры қызметін атқарған және "Венона" кабельдерінде "Виктор" кодолық атымен танылған.

Ерте өмір және білім

Ол орыс шаруа отбасында дүниеге келген. 1932 жылы Фитин Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясын бітіріп, ауыл шаруашылығы инженері мамандығын алған. 1932-1934 жылдары "Ауыл шаруашылығы әдебиетінің мемлекеттік баспасында" редактор болып жұмыс істеді. 1934-1935 жылдары Қызыл Армияда қызмет етті. 1935 жылы мемлекеттік ауыл шаруашылығы әдебиеті баспасында жұмысын жалғастырып, 1936 жылы осы баспаның бас редактордың орынбасары болып тағайындалды. 1938 жылы ол ШОН-да, Мәскеудің жанындағы Барвиха қаласында орналасқан шетелдік барлау мектебінде, шетелдік барлау курсын өтті.

НКВД басшысының орынбасары

Фитин 1938 жылы НКВД-ның шетелдік барлау қызметінің орынбасары болды, содан кейін бір жыл өткен соң, отыз бір жасында генерал-лейтенант шенімен басшысы тағайындалды. Ресей Федерациясының Сыртқы барлау қызметі Сталиннің Ұлы тазалауынан кейін Фитиннің шетелдік барлау бөлімін қайта құруға атсалысқандығын айтады. Фитин 1941 жылдың 22 маусымында басталган неміс-совет соғысының (Барбаросса операциясы) неміс шабуылы туралы жеткілікті ескерту бергені үшін де мақталады. Фитин НКВД басшысы Лаврентий Берияға КОКП Орталық Комитетінің Бас хатшысы Иосиф Сталинге сендіргісі келмеген ақпаратты бергендігі үшін жазадан тек шабуылдың басталуы ғана сақтап қалды. Берия соғыс аяқталғанға дейін Фитинді шетелдік барлау басшысы қызметінде қалдырды, бірақ оны шенін төмендетті. Фитин Манхэттен жобасының ішінде тыңшылар желісін құрудың маңызды екенін ойлады. Бірақ бастапқыда ол негізінен Клаус Фуксқа сүйенді. Фитин жобаға "Энормоз" деген кодовое атау берді. 1944 жылдың қарашасында ол хабарлады: "АҚШ-тағы Enormoz мәселесіне көптеген ғылыми ұйымдар мен жұмысшылар қатысқанына қарамастан, бізге негізінен агенттік деректер арқылы белгілі, олардың дамуы нашар. Сондықтан АҚШ-тан түсетін деректердің көп бөлігі Англиядағы станциядан келеді. Лондон станциясынан алынған ақпарат негізінде Мәскеу орталығы Нью-Йорк стансасына бірнеше рет жұмыс бағыттарын жіберді және дайын агентті де (Клаус Фукс) жіберді." Тағы бір маңызды дереккөз Джон Кэрнкросс болды. Павел Фитин Всеволод Меркуловқа: "Лондон станциясынан Enormoz туралы құнды ақпарат келіп түсуде. Enormoz туралы алғашқы материалдар 1941 жылдың соңында біздің List (Джон Кэрнкросс) көзінен алынды, онда Enormoz мәселесінің мәні және британ үкіметінің атом энергиясы жөніндегі жұмысты ұйымдастыру және дамыту шаралары туралы құнды және толығымен құпия құжаттар бар. АҚШ және Канаданың Enormoz жұмысына байланысты, үш елдегі жұмыстың жай-күйі мен прогресін сипаттайтын материалдардың бәрі Англия, АҚШ және Канададан Лондон станциясынан келіп түсуде."

Құрметсіз босату

Берия 1953 жылы атқыланғаннан кейін Фитин НКВД-дан шығарылып, зейнетақысы тоқтатылды. Фитин 1959 жылға дейін еңбекке орналаса алмады.

Құрметтер

Фитин генерал-лейтенант шеніне жетті және екі рет Қызыл Ту орденімен, Қызыл Жұлдыз орденімен, Туваның Қызыл Ту орденімен және Тува Халық Республикасының орденімен марапатталды.

Мұра

1942 жылы Иосиф Сталин Павел Судоплатовты Манхэттен жобасы бойынша барлау жұмысын басқаруға және Англия, Канада мен АҚШ-тағы советтік агенттер жинаған мәліметтерді үйлестіруге тағайындады. Нью-Йорк – Мәскеу байланысы арқылы жіберілген көптеген хабарламаларды КГБ офицері Леонид Квасников, «Антон» деп танылған, сол кезде КГБ шетелдік барлау бөлімінің басшысы болған генерал-лейтенант Павел Михайлович Фитинге, «Виктор» деп танылған, жіберді (NSA 2/9/44).