Кіріспе
Американдық зообақ қызметкері Джеймс Майкл Кронин MBE (15 қараша 1951 – 17 наурыз 2007) 1987 жылы Англияның Дорсет округында зорлық-зомбылық көрген және тастап кетілген приматтарға арналған Monkey World атты панажайды құрдас негізін қалаушы болды. Ол зорлық-зомбылық көрген приматтарды құтқару және оңалту, сондай-ақ оларды заңсыз саудадан және тәжірибелерден қорғауға бағытталған халықаралық шарттарды сақтау саласындағы халықаралық сарапшы ретінде кеңінен танылды. 2006 жылы Елизавета II патшайым Кронинге жануарлар әл-ауқатын жақсартуға қосқан үлесі үшін құрметті MBE орденін табыс етті.
James Michael Cronin MBE (15 November 1951 – 17 March 2007) was the American co founder in 1987 of Monkey World in Dorset, England, a sanctuary for abused and neglected primates. He was widely acknowledged as an international expert in the rescue and rehabilitation of abused primates, and in the enforcement of international treaties aimed at protecting them from illegal trade and experimentation. Cronin was awarded an honorary MBE by Queen Elizabeth II in 2006 for services to animal welfare.
Ерте өмір
Кронин 1951 жылы 15 қарашада Йонкерсте, Нью-Йорк штатында итальяндық-ирландтық ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Одақтың қызметкерінің ұлы, ол Сент-Денис мектебінде және Линкольн орта мектебінде білім алған. Мектепті бітірген соң, 1970-ші жылдары Бронкс зообағында қараушы болып жұмыс істеді. Сол жерде жұмыс істеген кезде ол жануарлармен жұмыс істегісі келетінін түсінді. 1980 жылы ол Ұлыбританияның Кент аймағына Джон Аспиналл зообағында жұмыс істеу үшін көшті.
Приматтармен жұмыс
Кронин приматтармен жұмысын түрлі зоопарктарда зоопарк күзетушісі болып жұмыс істеу арқылы бастады. 1980 жылы ол Ұлыбританияға келді, онда Джон Аспиналлдың Howletts зообағында зоопарк күтушісі болып жұмысқа орналасты, онда ол приматтарды оңалту және күту дағдыларын жетілдірді. Джон Аспиналл жоғалу қаупі төніп тұрған гориллаларды көбейту бағдарламасын құрды. Крониннің приматтармен жұмыс істеуге деген құштарлығы оны мансабында сәттілікке жеткізді және бір күні зәбір көрген приматтар үшін қауіпсіз бейімделу ортасын құруға ұшқын берді. Джон Аспиналлдың зообағында жұмыс істеген жылдары ол маймылдармен, сондай-ақ кішкентай маймылдармен және олардың күрделі өмірлік қажеттіліктерімен күнделікті жұмыс істеу үшін қажетті тәжірибе жинады.
Маймыл әлемі
Кронин Хоулетс зообағында зоопарк күзетушісі болып жұмыс істеген жылдары шимпанзелердің зұлымдыққа ұшырағаны туралы хабардар болды. Бұл Африка маймылдары заңсыз аңшылардың қолынан аңшылықтан алынып, Еуропаға жеткізіліп, онда жас шимпанзелер сатып алынып, Испаниядағы жағажайларда фотографтарға фотосуретке түсіру үшін қолданылатын. Бұл шимпанзелер қорқынышты зұлымдыққа ұшырады – туристерді шауып тастау үшін тістері жоқ етіліп, тыныштандыру үшін дәрі беріліп, үлкен болып, басқасымен алмастырылуға дейін физикалық зорлыққа ұшырады. Кронин осы керемет маймылдардың тағдырына ашуланып, өмірін осы мәселені шешуге арнады. 1980 жылдардың ортасында Испания шимпанзелерді фотографтардың реквизиті ретінде пайдалануға тыйым салатын заң қабылдады, бұл Кронинге шимпанзелерге көмектесу мақсатына қалай жетуіне деген үміт берді. 1986 жылы Кронин 1978 жылдан бері жағажайдағы шимпанзелерді құтқарып келе жатқан Саймон мен Пегги Темплер деген британдық жұпқа жолығысты. Кронин Темплерлермен бірге жұмыс істеді, олар тәркіленген шимпанзелерді орналастыратын жартылай жол үйін құрды. Шимпанзелер онда ұзақ тұра алмады, және Кронин осы мәселені шешуге бағытталған идея ұсынды. Кронин, испан билігінің (Guardia Civil) көмегімен шимпанзелерді тәркілеу арқылы, шағын жартылай жол үйіне келетін шимпанзелердің саны артатынын күтті. 1987 жылы Кронин Англияға оралып, шимпанзелерге арналған баспана салу мәселесіне ден қойды. Темплерлер Крониннің уәдесі бойынша салынған баспанада шимпанзелерді орналастыруға келісті. Кронин өзінің жақын досы, зоопарк күзетушісі Джереми Килингтен көмек сұрады. Кронинге Дорсет графтығының Вуль маңындағы тасталған шошқа фермасы туралы хабарланды. 65 акр жерді қамтитын бұл ескі жер приматтарды құтқару орталығы үшін өте қолайлы болды. Шағын бизнеске қарыз алып, Кронин шимпанзелерге арналған алғашқы қоршау салуға рұқсат алды. Ол жануарлардың табиғи өмір салтын қайта үйренуі керек екенін білгендіктен, Кронин телефон бағаналарынан жасалған екі акр жерді алып жатқан, шөп, бұталар мен арнайы жасалған альпинизм құрылымдарымен толтырылған қоршаудың жоспарын жасады. Екі акр жер электр тоғымен қоршалды. Кафе мен балалар ойын алаңы сияқты кейбір қосымша жұмыстардан кейін, баспана аяқталды және Маймыл әлемі маймылдарды құтқару орталығы деп аталды. 1987 жылдың шілдесінде Кронин Темплерлердің жартылай жол үйінен алғашқы тоғыз шимпанзе тобын Маймыл әлеміне әкелді. Паркке келген соң шимпанзелер қалпына келтіріліп, жаңа орналасқан жерлеріне орналастырылды. Сондай-ақ, паркте Джереми Килинг әкелген Эми есімді бір Борней орангутаны болды, оның міндеті орталықтағы жануарларға күтім жасау болды. Барбарий макакалары, шошқа құйрықты макакалар және сақиналы құйрықты лемурлар да келді, олар Крониннің құтқару орталығында орналасқан приматтар коллекциясының қалған бөлігін құрады. Испаниядан тағы да шимпанзелер паркке келді. Кронин 1987 жылдың 7 тамызында Маймыл әлемін ашты, бұл жұртшылыққа экзотикалық приматтарды байқауға сирек мүмкіндік берді. Ол осы жерді зоопарк емес, құтқару орталығы етіп жасады. Шимпанзе аналықтарына көбірек жануарларды құтқару үшін орын қалдыру үшін контрацепция жасалды. Маймыл әлемі тек испандық жағажай шимпанзелерін ғана емес, сонымен қатар экзотикалық үй жануарлары, цирк әртістері және медициналық зерттеу зертханаларының объектілері сияқты әртүрлі жағдайлардан шимпанзелерді құтқарып қалды. 1993 жылы Кронин жануарлардың мінез-құлқы бойынша сарапшы және биологиялық антропология бойынша Кембриджді бітірген Элисон Эймске жолығысты. Олар 1996 жылы үйленді, содан кейін Маймыл әлемін бірлескен кәсіпорын ретінде басқарды. Кронин өзінің кішкентай баспана орталығы әлемнің түкпір-түкпірінен келген приматтарды құтқару орталығы болып өскеніне сене алмады. Маймыл әлемі Тайваньдағы Пинг Тунг құтқару орталығымен бірге жабайыдан маймылдарды заңсыз тасымалдауды тоқтатуға жұмыс істеді және Маймыл әлемі Пинг Тунг құтқару орталығынан Борней орангутандары және гиббондардың әртүрлі түрлері сияқты приматтарды қайта орналастыра алды. Маймыл әлемі жануарлар саудасының, соның ішінде Ұлыбританиядағы үй жануарлары саудасының алдын алу үшін шетелдік үкіметтермен жұмыс істеді, бұл азаматтарға оларды дұрыс күтіп-баптамау немесе олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігінсіз экзотикалық маймылдарды ұстауға мүмкіндік берді. Кронин мен Элисон әлемнің түкпір-түкпіріндегі жерлерге саяхаттап, жануарлар саудасын, әсіресе приматтарды саудалау мен пайдалануды зерттеді. Крониннің баспанасы приматтардың күнделікті қажеттіліктерін қадағалайтын бірқатар приматтарды күтіп-бағу қызметкерлерін жұмысқа алды. Жануарларды емдеуге көмектесу үшін ветеринариялық кеңесшілер шақырылды және құтқару және қалпына келтіру жұмысын жалғастыру үшін қабылдау схемалары құрылды. Орталық жасаған ең ірі құтқару операциясы Ұлыбританиядағы медициналық зерттеу зертханасынан 19 зейнеткерлікке шыққан шоқыр құйрықты макаканы құтқару болды; бірақ 2008 жылы Чилидегі медициналық зерттеу зертханасынан 88 капуцин маймылын құтқару операциясы әлемдегі ең ірі приматтарды құтқару операциясының рекордын жаңартты. 2006 жылы Кронин жануарлардың әл-ауқаты үшін жасаған қызметтері үшін Елизавета II патшайымнан MBE орденін алды, ол Роберт Питтспен бірге болды. Кронин сонымен қатар Джейн Гудолл сыйлығын алды. Meridian Broadcasting жасаған және Ұлыбританиядағы ITV Meridian және бүкіл әлемде Animal Planet арнасында көрсетілген Monkey Business телесериалы Крониннің соңғы 10 жылдағы жиі құтқару операциялары мен Еуропа мен Азиядағы жасырын тергеулерін көрсетті. 2007 жылдан бастап Monkey Business Monkey Life телесериалымен ауыстырылды, ол Маймыл әлемінде болып жатқан оқиғаларды да көрсетеді.
Өлім
Бауыр қатерлі ісігімен қысқа күресінен кейін Кронин 2007 жылғы 17 наурызда Нью-Йорк қаласы Манхэттеніндегі Кабрини медициналық орталығында қайтыс болды. Одан қызы Элеонора (бірінші некесінен) және әйелі Элисон Кронин қалды. Оның қайтысынан бері Маймыл әлемін Элисон басқарып келеді.
Джим Кронин ескерткіш қоры
Джим Крониннің приматтардың әл-ауқаты мен сақталуына арналған қоры Крониннің мұрасын жалғастыру және бүкіл әлемде приматтарды сақтау мен олардың әл-ауқатын қолдау мақсатымен құрылды. Бұл Ұлыбританияда тіркелген қайырымдылық қоры, нөмірі 1126939, және оған Monkey World демеушілік етеді.