Атлант мөңгүсі: өмір салты, таралған аймағы және маңызы

Кіріспе

Балық түрлері

Атлантикалық менхаден (Brevoortia tyrannus) – сельдьтәрізділер тұқымдасына жататын Солтүстік Америка балығының бір түрі. Атлантикалық менхаден Солтүстік Атлантика жағалауындағы және су айдындарында, Жаңа Шотландиядан бастап Флориданың солтүстігіне дейін таралған. Олар Чесапик шығанағы мен Атлантика орталық суларының барлық тұздылығында кеңінен кездеседі. Олар жағалау бойында үлкен топтарда жүзеді, олардың құрамындағы балықтар мөлшері мен жасына қарай бөлінеді. Жасы кіші, шағын балықтар Чесапик шығанағында және оңтүстік жағалауда, ал ересек, ірі балықтар солтүстік жағалауда кездеседі.

Диета

Атлантикалық менхаден – сүзгімен қоректелетін балық; ол суды жеңіс аппаратының өзгертілген құрылымдары (желбезек доғалары мен желбезек тістілері) арқылы сүзіп, тамақ жинайды. Оның тамақтануы желбезек тістілерінің мөлшеріне байланысты, ал олар менхаден өскен сайын өзгеріп отырады. Тістілері кішкентай болғанда (әдетте 1 жасқа дейін) Атлантикалық менхадендер негізінен зоопланктонмен қоректенеді. Өскен сайын, тістілері үлкейгенде, менхадендердің тамақтануы негізінен фитопланктонды тұтынуға көшеді.

Өмірлік цикл

Атлантикалық менхаден Атлантикалық жағалаудағы жағалау суларында жыл бойы шағылысады, ең жоғары шағылысу қарқыны Солтүстік Каролина маңында күздің соңында байқалады. Жұмыртқалары ашық мұхитта тіршілікке келеді, ал дернәсілдері мұхит ағындары арқылы қорғалған сағаларға жеткізіледі. Жас балықтар ашық мұхитқа оралуға дейін осы сағаларда бір жыл дамып өседі. Осы ерте кезеңде олар "жаңғақ бункері" деп аталады. Атлантикалық менхадендер әдетте екінші жылдың соңына дейін жыныстық жағынан жетілмейді, содан кейін өмірінің соңына дейін көбейеді. Жас, жыныстық жағынан жетілген аналық шамамен 38 000 жұмыртқа туады, ал толыққанды жетілген аналық 362 000-нан астам жұмыртқа туады. Жұмыртқалар су бетінде қалқып, температураға байланысты 2-3 күн ішінде тіршілікке келеді. Дернәсілдер континенттік шельфтегі суларда 1-3 айға дейін жүзеді. Чесапик шығанағы – жас менхадендердің өсуі үшін тамаша орын. Дернәсіл балықтар қыс соңында және жаз басында шығанаққа келеді. Дернәсіл балықтар сағалық салалардағы тұздылығы төмен суларға қозғалады, ал жас және жартылай жетілген балықтар күзге дейін шығанақта қалады. Атлантикалық менхаден 10-12 жылға дейін өмір сүре алады. Нью-Джерси жағалауындағы горбатос киттер Атлантикалық менхаденмен қоректенеді. Басқа киттер, мысалы, кашалоттар мен дельфиндер де менхаден жейді. Дельфиндер күніне 20 фунтқа дейін Атлантикалық менхаден жей алады.

Тарихи қолданысы

Менаден бұрыннан егінге тыңайтқыш ретінде қолданылып келген. Скванто паломниктерге жаңадан егілген тұқымдармен бірге көмуді осы балық арқылы үйреткен болуы мүмкін. Менаденді пайдаланудың басқа да түрлері: мал азығы, балық аулауға арналған жем, адамдарға тамақ ретінде май, өндіріс мақсатында май және отын көзі ретінде май. Америка Құрама Штаттарының алғашқы жылдарында Атлантика менхаденін мыңдаған балық аулау кемелері аулаған. Атлантика жағалауы балықты жылдам құнды өнімге, әдетте майға айналдыру үшін өңдеу орнымен қапталған, бірақ кейін балық ұны көбірек танымал болды. Ортақ мүліктерге қатысты трагедия орын алып, менаден популяциясы азая бастады. Көптеген шағын компаниялар осымен күресе алмады, нәтижесінде Атлантика жағалауында тек бірнеше менаден аулау компаниясы қалды. Бүгінде көптеген дереккөздер менаденді жеуге болмайды деп мәлімдейді, бірақ бұл балық бұрын сардин сияқты тұздалып немесе қуырылып желінген. Мысалы, Мейн штатының балықшылары таңғы асқа қуырылған погия жеген. Жем ретінде сатылмаған балық кедейлерге тамақ ретінде сатылатын.

Коммерциялық балық аулау

Атлантика мұхитында менхаденді екі түрлі балық аулау арқылы аулайды: азайту және тікелей жем ретінде пайдалану. Олар сонымен қатар демалыс балық аулауда жем ретінде де қолданылады. Азайту балық шаруашылығы менхаденді балық ұны, балық майы және балық эссенциясына өңдейді, ал жемдік балық шаруашылығы балықшыларды негізгі коммерциялық және демалыс балық аулау үшін менхаденмен қамтамасыз етеді. Екі менхаден балық шаруашылығы да қоршау тормен балық аулау әдісін қолданады, онда екі балық аулау кемесі бір балық тобын үлкен тормен қоршайды. Қоршау тормен балық аулау – қол жетімді ең тиімді балық аулау әдістерінің бірі, және оның қосалқы улов деңгейі ең төмен. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы Атлантика және Мексика шығанағындағы менхаден балық шаруашылығын әлемдегі ең төменгі қосалқы улов деңгейлерінің бірі деп атады. Азайту балық шаруашылығы негізінен Чесапик шығанағында және жақын маңдағы Атлантика суларында орналасқан, ал оның маусымы жыл сайын мамыр айынан күзге дейін жалғасады. Жемдік балық шаруашылығы Атлантика жағалауының бойында, Солтүстік Каролинадан Жаңа Англияға дейін жүргізіледі. Демалыс балық аулау секторында жемді ұстау үшін шапан торлары да қолданылады. Балық шаруашылығының тұрақтылығы тәуелсіз ұйымдармен де расталған. Friend of the Sea халықаралық теңіз өнімдерінің тұрақтылығын сертификаттау бағдарламасы Атлантика мен Мексика шығанағындағы менхаден балық шаруашылығын тұрақты деп мойындады. Бұл балықтың жағдайының жақсы болуымен, сондай-ақ балық аулаудың төменгі қосалқы улов деңгейімен байланысты, ол қоршау торларын пайдалану арқылы қамтамасыз етіледі.

Менеджмент

Атлантикалық менхаденді Атлантикалық мемлекеттердің теңіз балық шаруашылығы комиссиясы (ASMFC) басқарады, ол Атлантикалық жағалаудағы 15 штаттың келісімімен құрылған мемлекетаралық келісім. Басқа түрлер сияқты, ASMFC менхаденді шамадан тыс аулауды болдырмау және оның қорларын шамадан тыс аулаудан сақтау үшін басқарады. Бұл екі ұғымның арасында нақты, бірақ айқын айырмашылық бар. Шамадан тыс аулау, егер балық қорының популяциясынан тым көп балық алынса, орын алады. Ал қор шамадан тыс ауланған деп есептеледі, егер ол популяцияны сақтау үшін жеткілікті жаңа балықтарды өндіре алмайтын болса. ASMFC менхаденнің жағдайын бағалау үшін екі биологиялық өлшемді немесе эталондық көрсеткішті пайдаланады. Қор шамадан тыс ауланған-ауланбағанын анықтау үшін ASMFC менхаден популяциясындағы жетілген жұмыртқалардың санын, яғни фертильділігін (FEC) өлшейді, ол оның өндірістік қабілетін көрсетеді. Шамадан тыс аулауды бағалау үшін ASMFC балықтың өлімін (F) қадағалайды, ол суда алынған балық мөлшерін көрсетеді. 2010 жылы ASMFC жүргізген бағалау көрсеткендей, балықтың өлімі тым жоғары болғандықтан шамадан тыс аулау орын алған, бірақ фертильділік деңгейі қордың шамадан тыс ауланбағанын көрсетті. ASMFC-нің 2010 жылғы бағалауы Атлантикалық менхаденнің шамадан тыс аулауға ұшырағанын көрсеткендіктен, бірқатар табиғатты қорғау, балық аулау және басқа да ұйымдар комиссиядан жаңа аулау шектеулерін енгізуді талап етті, содан кейін ASMFC жаңа аулау лимиттерін әзірлеу процесін бастады. Нәтижесінде менхаден балық шаруашылығын басқару жоспарына 2-ші түзету жасалды, ол жалпы рұқсат етілген аулауды (TAC) 170,800 тоннаға (376,549,544 фунт) белгіледі, бұл 2009-2011 жылдар арасындағы орташа көлеммен салыстырғанда жағалаудағы аулауды 20 пайызға төмендетті. Бұл шектеулер Чесапик шығанағы қоры сияқты экологиялық ұйымдардың, сондай-ақ Пол Гринберг сияқты авторлардың АҚШ федералдық суларында менхаден балық аулауға тыйым салу туралы үгіттеу науқанынан кейін жасалды. Бұл шешімге менхаден балық шаруашылығында жұмыс істейтін көптеген адамдар қарсы болды, олар мұндай шектеулердің қажетсіз және экономикалық зиян келтіретінін айтты. TAC жағалау бойынша алғашқы аулау лимитін құрды, бірақ ASMFC бұрын Чесапик шығанағында ауланатын менхаден мөлшеріне шектеу қойған болатын, бұл жергілікті популяцияның азаюына байланысты болды. Соңғы есептерге сәйкес, Чесапик шығанағындағы қорлар шамадан тыс ауланбаған. 2012 жылғы басқару шараларын әзірлеу кезінде менхаденнің жағдайы туралы айтылған бірнеше мәлімдемелер сынға түсті. Мысалы, Pew Charitable Trusts жасаған менхаденнің тарихи шамадан тыс аулануы туралы мәлімдемелерді Providence Journal газетінің Politifact бағаны «көбінесе жалған» деп бағалады, Pew соңғы жылдары 90 пайызға азайғанын айтқан, ал 1982-2008 жылдар арасындағы 88 пайыздық азаюды көрсетпегенін атап өтті. 2015 жылдың басында жарияланған соңғы бағалау көрсеткендей, қор қазір шамадан тыс аулауға ұшырамайды және 1990 жылдан бері шамадан тыс ауланбаған. ASMFC 2015 жылдың мамыр айында басқару үшін осы бағалауды бірауыздан қабылдады және TAC-ты 187,880 тоннаға (414,204,498 фунт) арттырды. Сондай-ақ, олар қолданыстағы штаттар бойынша бөлу схемасын өзгертуді және оларға көмектесу үшін экологиялық эталондық көрсеткіштерді белгілеуді қарастыру үшін 3-ші түзетуді енгізуге дауыс берді, бұл туралы 2015 жылғы 6 мамырдағы ASFMC баспасөз хабарламасында Menhaden басқару кеңесінің төрағасы Роберт Бойлс мәлімдегендей, түзету процесі арқылы Атлантикалық менхаденнің экологиялық рөлін толық бағалауға мүмкіндік береді.

Atlantic menhaden are managed by the Atlantic States Marine Fisheries Commission (ASMFC), an interstate compact formed under an agreement by the 15 Atlantic coast states. Like with other species, the ASMFC manages menhaden to prevent overfishing and to keep the stock from being overfished. There is a subtle but distinct difference between the two designations. Overfishing occurs when too many fish are being taken from the population of a fish stock. A stock is considered overfished when it is not able to produce enough new fish to maintain the population. The ASMFC uses two biological measurements, or reference points, to measure the health of the menhaden stock. To determine if the stock is overfished, the ASMFC measures fecundity (FEC), the number of mature eggs in the menhaden population, which indicates the stock's reproductive capability. To measure overfishing, the ASMFC monitors fish mortality (F), the measure of the amount of fish removed from the water. In 2010, the ASMFC's stock assessment found that the stock's mortality levels were high enough that overfishing was occurring, but its fecundity level indicated that it was not overfished. Because the ASMFC's 2010 assessment concluded that Atlantic menhaden was experiencing overfishing, some conservation, fishing and other organizations began urging the commission to impose new harvest restrictions, and the ASMFC began the process of drafting new catch limits. This culminated the development of Amendment 2 to the menhaden Fishery Management Plan that established a total allowable catch (TAC) of 170,800 metric tons (376,549,544 pounds), effectively reducing the coastwide harvest by 20 percent compared to average landings from 2009 to 2011. The cuts followed a sustained campaign by environmental groups like Chesapeake Bay Foundation, as well as authors like Paul Greenberg, who called for a ban on fishing menhaden in US federal waters and the Chesapeake Bay. The decision was opposed by many working in the menhaden fishery, who considered the cuts unnecessary and economically harmful. The TAC created the first ever coastwide catch limit, though the ASMFC had earlier instituted a harvest cap on the number of menhaden that can be caught in the Chesapeake Bay to address concerns of localized depletion. According to recent reports, the stocks are not overfished in the Chesapeake Bay. Critics have since evaluated several claims made about the status of menhaden during the development of the 2012 management measures. For example, claims about historic overfishing of menhaden made by the Pew Charitable Trusts were rated “mostly false” by the Providence Journal's Politifact column, which took issue with Pew saying 90 percent decline in abundance had occurred in recent years, rather than citing the 88 percent decline from 1982 to 2008. The latest stock assessment, published in early 2015, indicates that the stock is not currently subject to overfishing and has not been at an overfished population level since the 1990s. The ASMFC unanimously accepted the stock assessment to use for management in May 2015 and increased the TAC to 187,880 metric tons (414,204,498 pounds). They also voted to begin Amendment 3 to consider changes to the current state‐by‐state allocation scheme and establish ecological reference points to help them, as Menhaden Management Board Chair Robert Boyles stated in the ASFMC's May 6, 2015 press release, fully evaluat[e] the ecological role of Atlantic menhaden through the amendment process.”

Өлі аймақ

Судан артық балдырлар мен қоректік заттарды сүзіп алып тастайтындығы жиі айтылғанымен, дәлелдер менхаденнің су сапасына елеулі әсер етпейтінін көрсетеді. Ересек менхадендер көбінесе фитопланктонды жемейді, оның шектен тыс өсуі өлі аймақтардың пайда болуына себеп болады, оның орнына негізінен зоопланктонмен қоректенеді. Менхаден азот шығаратындықтан, олар фитопланктонның өсуіне тікелей себеп болуы мүмкін деген дәлелдер бар. Өлі аймақтар мәселесімен байланысты, бірақ одан бөлек, балықтардың жапсақтап өлуі де кездеседі, яғни бір жерде көптеген менхадендер немесе басқа балықтар өлі табылса. Вирджиния теңіз ғылымдары институтының Чесапик шығанағындағы балықтардың жапсақтап өлуін зерттеу нәтижесінше, балықтардың өлуіне түрлі себептер бар, бірақ көбінесе бұл себептер қоршаған орта факторларымен байланысты, мысалы, судағы оттегінің жетіспеуі, балдырлардың гүлдеуі және судың тым ыстық немесе тым суық болуы. Сонымен қатар, зиянды материалдарды төгу немесе артық аулау сияқты факторлар да осыған себеп болуы мүмкін.

Жазық басс

Жолақ балықтар популяциясының өзгеруіне байланысты, көптеген адамдар менхаденнің коммерциялық аулауын осы өзгерістің себебі деп атауды бастады. Көптеген мәлімдемелерде менхаден жолақ балықтардың рационындағы маңызды элемент екендігі айтылады. Дегенмен, басқа зерттеулер жолақ балықты мүмкіндік туғанда қоректенетін, түрлі су жануарларын жейтін жаратылыс деп қарастырады, сондықтан ол менхаденге толық тәуелді емес. Шындығында, менхаден жолақ балықтың рационының тек 8% құрайды.

Атаулардың тарихы

Менхаден – американдық жергіліктілердің munnawhatteaug немесе Narragansett munnawhatteaûg сөзінен шыққан, яғни «тыңайтқыш» (көңбіш) дегенді білдіреді. Америкалық жергіліктілер менхаденді егістіктерін тыңайту үшін пайдаланған. Америкалық сардина – 1800 жылдары американдықтар менхаденді еуропалық сардина сияқты дайындап жейтін. Сүйекті балық, қатты бас – балықтың құрылымын сипаттайды. «Құбыршақ балық», «құбыршақ бас» – атау, менхаденнің аузында кездесетін паразиттік шабақ (Olencira praegustator) болуынан шыққан. Бункер – АҚШ-тың Солтүстік-Шығысындағы балықшылар қолданатын аймақтық сленгтік термин. Майлы арқа – менхадендегі майлы етті сипаттау үшін қолданылады. Моссбункер – голланд тіліндегі Marsbanker сөзінен шыққан, ол Нидерландыда кездесетін ұқсас балық – жылқы скумбриясын білдіреді. Голланд отарлаушылары менхаденді сипаттау үшін осы атауды қайта қолдана бастады. Поги – американдық жергіліктілердің (мүмкін Шығыс Абенаки) pauhagen немесе pookagan сөзінен шыққан, ол Munnawhatteaug сияқты мағынаны білдіреді. Ақ балық – Солтүстік Америкадағы тұщы су балықтарын сипаттау үшін қолданылады. Сары құйрық, сары құйрықты шад, жасыл құйрық – құйрық қанатының түсін сипаттау үшін қолданылады. Шад, алевиф және сельдь – сельдь тұқымдасын білдіретін терминдер, менхаденді сипаттау үшін де қолданылады.