Кіріспе

Адвайта Веданта индуистік монастыры ғибадатханалармен.

Дақшинамная Шри Шарада Питам немесе Шри Шрингагири Матха ( , ; , матха) – Дашанами Сампрадаясының төрт басты питамның бірі. Питам немесе матханы ачарья Шри Ади Шанкара Санатана Дхарма мен Адвайта Веданта, екілік емес доктринаны сақтау және тарату үшін құрған делінеді. Үндістанның Карнатака штатындағы Чикмагалур ауданындағы Шрингериде орналасқан, ол төрт Чатурамная Питамның арасында Оңтүстік Амная Питам болып табылады, ал қалғандары – батыстағы Дварака Шарада Питам (Гуджарат), шығыстағы Пури Говардхана Питам (Одиша) және солтүстіктегі Бадри Джотишпитам (Уттаракханд). Матханың басшысы Шанкараячарья деп аталады, бұл атақ Ади Шанкарадан шыққан. Питамды әдетте Шри Шрингери Мутт деп атайды, ол Тунга өзенінің жағасында, Шрингериде орналасқан. Мутт кешені өзеннің солтүстік және оңтүстік жағалауларындағы ғибадатханалардан тұрады. Тунганың солтүстік жағалауындағы үш маңызды ғибадатхана Питамның бас құдайына және Атма Видьяға – Шри Шарадаға, Шри Ади Шанкараға және Питамның 10-шы Джагадуруы – Джагадуру Шри Видьяшанкара Тиртхаға арналған. Оңтүстік жағалауда биліктегі понтифик тұратын жері, бұрынғы понтификтердің адиштханам ғибадатханалары және Садвидя Сандживини Самскрита Махапаташала орналасқан. Питамды дәстүрлі түрде Джагадуру Шанкарачарья орденіне жататын аскет-понтифик басқарады. Дәстүр бойынша, Питамның алғашқы понтифигі Шри Ади Шанкараның үлкен шәкірті Шри Сурешварачарья болды, ол Веданта туралы «Манасолласа» және «Наишкармия Сиддхи» трактаттарымен танымал. Қазіргі понтифик Шри Бхаратхи Тирта Свамин – бұл питамдағы 36-шы Джагадгуру, үздірілмейтін рухани дәстүр бойынша. Питам – тарихи тұрғыдан Смарта дәстүрі мен монастырлық қызметін Оңтүстік Үндістандағы серік мекемелер арқылы үйлестірген, санскрит әдебиетін сақтап, Адвайта зерттеулерін жүргізген маңызды индуистік институттардың бірі. Питамда бірнеше ведалық мектептер (паташалалар) жұмыс істейді, кітапханалар мен тарихи санскрит қолжазбаларының қоймалары бар. Шрингери Мутт Ведаларды сақтауға, студенттерді және оқуларды демеуге, санскрит шәкіртақысын қолдауға және Шанкара Джаянти және Гуру Пурнима (Вьяса Пурнима) сияқты дәстүрлі жылдық фестивальдерді тойлауға белсенді қатысады. Питамның бүкіл Үндістанда филиалдары бар және бірнеше жерде ғибадатханалары бар. Оның әлеуметтік көмек көрсету бағдарламасы да бар. БЖП және Сангх Паривардың қолдауымен, бір біріккен индуизмнің қасиетті орталығына айналу мақсатында ортодоксальдыққа қарсы түрлі реформалар бастады.

Орналасқан жері

Шри-Шарада Питамы Удупидің шамамен оңтүстігінде және Маңгалурудан солтүстік-шығысқа қарай, Батыс Гаттардың ар жағында, ал штаттың астанасы Бенгалурудан батыс-солтүстікке қарай орналасқан. Срингериге Бангалор мен Маңгалурудан автомобильмен баруға болады.

Дәстүрлі есептер

Дәстүрге сәйкес, Адвайта Ведантаның басты өкілі Шри Ади Шанкарачарья Санатана Дхарма мен Адвайта Ведантаны сақтау және тарату үшін Үндістанда төрт питам (диоцез) құрды. Бұл – Оңтүстікте Шрингери Шри Шарада Питам (Карнатака), Батыста Дварака Шарада Питам (Гуджарат), Шығыста Пури Говардхан Питам (Одиша) және Солтүстікте Бадри Джотишпитам (Уттаракханд). Бір агиографиялық аңыз бойынша, Шри Ади Шанкара Үндістанды аралап жүрген кезінде Срингеридегі Тунга өзенінің жағасында жүкті бақаны күннің ыстығынан қорғау үшін қолқа шатырындай жапқан жыланды көрген. Табиғи жыртқыштардың арасында зорлық-зомбылық жасамау қасиетті орынға тән екенін түсінген Шри Ади Шанкара өзінің алғашқы Питамды Срингериде құруға шешім қабылдады. Срингери Рамаянадағы дана Ришьясрингамен, дана Вибхандаканың ұлымен байланысты. Дәстүрге сәйкес, Шанкара төрт монастырьдың әрқайсысына Джагадгуру деп аталатын монахтар мен понтификалық басшыларды тағайындады, Шри Сурешварачарья, Шри Хастамалакачарья, Шри Падмападачарья және Шри Тотакачарьяны Срингери, Дварака, Пури және Бадридегі Питамдардың бірінші Джагадгурулары етіп тағайындады. Математика төрт Махавакияның бірі – Ахам Брамхасмиді қамтиды. Математика бойынша, Джагадгурулардың шежіресі тікелей Шри Ади Шанкарачарьяға дейін жетеді. Осы питамның қазіргі және 36-шы Джагадгуру ачарьясы – Джагадгуру Бхарати Тиерта Махасвами. Оның ұстазы – Джагадгуру Шри Абинава Видиятирта Махасвами. Мұрагері (37-ші Джагадгуру ачарья) 2015 жылы тағайындалды және оған Йогапатта (монахтық атау) Шри Видушехра Бхарати Махасвами берілді.

Тарихи деректер

Дәстүр бойынша, Шригери Шарада Питамын құру Ади Шанкараға байланыстырылса да, оны б.з.д. V ғасырында орналастырады, Шригери Питамының Ади Шанкараның (8 ғасыр) кезінен бастап шамамен 14 ғасырға дейінгі тарихы белгісіз. Бұл, әдетте, дереккөздердегі күндер мен оқиғалардың қайшылығына, жазбалардың жоғалуына және монастырьдің басшыларының бірдей есімдерді қабылдауына байланысты болуы мүмкін, бұл сақталған жазбаларды түсінуде шатастық тудырады. Алайда, бұл Питамы Шанкара емес, ғасырлар өткен соң құрылған болуы мүмкін. Срингериді еске алатын алғашқы жазулар, аймақтық каннада тілінде, сыйлықтар немесе естеліктер болып табылады. Матаның маңыздылығын анықтауда олар пайдалы болғанымен, ертедегі тарихты анықтауға көмектесетін егжей-тегжейлі мәліметтер жоқ. Герман Кюлькеге сәйкес, Срингеридің ерте тарихы белгісіз, ал аймақтағы ең ерте эпиграфикалық дәлелдер 12 ғасырдан басталады және джайнизм дәстүріне жатады. Пауль Хакердің айтуынша, 14 ғасырға дейін матталар туралы ешқандай дерек жоқ. 15 ғасырға дейін Срингери Матасының басшыларының қызмет мерзімі 60 жылдан асып, тіпті 105 жылға дейін созылған, бұл өте ұзақ мерзім. 1386 жылдан кейін мерзімдер айтарлықтай қысқарды. Хакердің пікірінше, бұл маттар, әлдебір 14 ғасырда Шанкараның Адвайта көзқарасын тарату үшін құрылған болуы мүмкін.

Виджаянагара империясы - Видьяранья

Срингери петасының тарихы матаның әдебиетінде, сондай-ақ кадаталарда (жазулар мен тізімдер) және 14-шы ғасырдан бастап сандаларда (құжаттар) тіркелген. Мата тарихындағы маңызды тұлға – Видьяранья (кейде Мадхава Видьяранья деп те аталады), ол Виджаянагара империясын құрғандардың идеологиялық қолдауы және зиялық шабыты болды. Ол Харихара I мен оның бауыры Буккаға Декан аймағындағы мұсылман үкіметін құлату үшін индуист әскерін құруға, Хампиде қуатты индуист мемлекетін қайта орнатуға көмектесті. Оның кеңесімен Виджаянагараның негізін қалаушылары Оңтүстік Үндістан жарты аралының көп бөлігін жаулап алды, Дели сұлтандығының басып кірулерінен кейін құрылған сұлтандықтардан жерлерді иеленді. Дәстүр бойынша, монахтың күш-жігерін Срингери петамның 10-шы және 11-ші понтифигі қолдаған. Кейін Видьяранья 1375 жылы Срингери петамның 12-ші ачарьясы болды. 1336 жылы Виджаянагара империясы құрылғаннан кейін, билеушілер Срингери петам орнында Видьяшанкара ғибадатханасын салуды бастады. Бұл ғибадатхана 1338 жылы аяқталды. Виджаянагара билеушілері Срингери махтасында және оның төңірегінде, сондай-ақ өз империясының басқа жерлерінде көптеген индуист және джайнист ғибадатханаларын жөндеп, салған. Осы кезеңдегі көптеген жазулар Срингери петамның 14-шы ғасырдан бері бар екенін растауға көмектеседі. Виджаянагара билеушілері Харихара мен Букка 1346 жылы Срингеридегі және оның төңірегіндегі жерді сарвамания (салықтан босатылған) ретінде Срингери махатының гуруы Бхарати Тиртаға сыйға берді, бұл ғасырлар бойы үнді дәстүрінде кең таралған, монастырь мен ғибадатханаларды ұстау шығындарын өтеуге көмектесетін әдетті тәсіл болды. Бұл туралы патшаның тас жазуы куәлік етеді, онда ол Срингери матасының 10-шы понтифигін гуру (кеңесші, ұстаз) деп құрметпен атайды. Бұл сыйлық алты ғасырлық дәстүрге айналды, ол 1960-1970 жылдары Үндістанның орталық үкіметі жер реформасы заңын енгізіп, жерді қайта бөлуді жүзеге асырғаннан кейін тоқтатылды. Виджаянагара империясының сыйлығы байлар мен қарт жастағы адамдардың Срингери матасына қайырымдылық жасауының аймақтық дәстүрін де бастады. Маха жерді басқарды, сондықтан ол діни және рухани білімінен бөлек, 600 жылдан астам уақыт бойы әлеуметтік-саяси желі және жер беру институты ретінде жұмыс істеді. Монастырь мен аймақтық халық арасындағы осы қарым-қатынас маха мен халық арасындағы өзара құрметпен қарау (қонақжайлық, лайықты мінез-құлық) ережелерімен басқарылды. Лила Прасадтың сөзіне сүйенсек, бұл құрметпен қарау индуист Дхармасутралары мен Дхармашастраларының мәтіндерімен басшылыққа алынды, олар маха арқылы сақталды және түсіндірілді, олардың авторлары көп және б.з.б. 1-мыңжылдықтың екінші жартысынан шамамен 400 жылға дейін жазылған. 15-шы ғасырдың соңында Виджаянагара патшаларының қамқорлығы Вайшнавтыққа ауысты. Осы қамқоршылықты жоғалтқаннан кейін, Срингери матасы бұрынғы мәртебесін таратудың басқа жолдарын табуға мәжбүр болды, ал Шанкараның төрт негізгі матаны құрғандығы туралы әңгіме 16-шы ғасырда пайда болған болуы мүмкін. Шастридің айтуынша, дәстүрлі есептерге сәйкес, Виджаянагара патшалары 200 жылдан астам уақыт бойы Срингери монастыріне көп рет келіп, монахтарды мақтап, Ведалар туралы білімдері мен ғылымына құрмет көрсеткен жазулар қалдырған. Монастырь Виджаянагара империясының басқаруына да кеңес берді. Виджаянагара империясының ұрпақтары монастырьге жиі келіп, Срингери матасына бірнеше сыйлықтар берген, бұл туралы әртүрлі жазулар куәлік етеді. Олар сондай-ақ Видьяраньяпурамның аграхарасын брахмандарға жер сыйлап құрды және 15-шы ғасырда Срингери петам орнында табылған Сарадхамба ғибадатханасының ең алғашқы нұсқасын құрды. Срингери петамның бақылауымен серік институттарды құру дәстүрі Виджаянагара империясы кезеңінде басталды. Мысалы, Видьяранья Хампиде маха ұйымдастырды.

Келади дәуірі

Виджаянагара империясының жеңілісінен және Деккан сұлтандықтарының коалициясы Хампиді қиратқаннан кейін, Виджаянагара империясының аумақтары саяси дағдарысқа ұшырады. Деккан аймағы көбінесе бес ислам сұлтандығы арасында бөлінді. Шрингири матасын қамтитын Карнатаканың жағалау аймақтары, Лингаятизм дәстүрінен шыққан Келади Наякаларының билігіне көшті, олар бұрын Виджаянагара императорларының әкімдері болып қызмет еткен. Келади әулеті 1499 жылдан 1763 жылға дейін, яғни Келади Наякаларының билігін Хайдер Али Майсурдан сұлтандық құруға тырысқанда тоқтатқанға дейін, Срингири петамды шамамен 250 жыл бойы қолдады. Срингери матасы Келади Наякаларынан сыйлықтар мен үсыныстар алды, бұл туралы монастырь сақтаған тізімдер мен әдебиеттер куәлік етеді. Виджаянагара дәуіріндегі көптеген эпиграфикалық деректерге қарағанда, Келади дәуірінің тарихынан аз ғана жазулар сақталған, сондықтан осы кезеңнің тарихы көбінесе әдеби жазбалардан белгілі. Монастырьға қарасты жерлер мен оның жұмысы үшін арналған заттар Наякалар тарапынан салықтан босатылған және кез келген баж салынатын болды. Сонымен қатар, 17 ғасырға қатысты жазбалар көрсетіп тұрғандай, мата лингаят билеушілерінен ачарвичарлар мен Дивали сияқты мерекелерде арнайы сыйлықтар алған. Кейбір Наяка ханзадалары монастырь ұйымдастырған мектепте оқыды.

Маратха дәуірі

Шрингери матасы Аурангебтен кейінгі Моғол дәуірінде Маратха билеушілерінің қолдауына ие болды. Маратхалар монастырьдан кеңес алған, мұны екі оннан астам хаттар куәландырады, олардың көп бөлігі маратхи тілінде, ал кейбіреулері канада әрпімен жазылған санскрит тілінде. Бұл хаттар монастырьда сақталған. Хаттар мен тізімдердегі жазбаларға сәйкес, Маратха билеушілері 1738-1894 жылдар аралығында монастырьға сыйлықтар мен қаржылай көмек көрсеткен. Маратха билеушілерінің хаттары көбінесе маратхи тілінде, ал Шрингери понтифигінің жауаптары санскрит тілінде жазылған. Осы жазбалардан өзге, монастырь әдебиетінде Маратхалардан алынған жерлер туралы, сондай-ақ Джагадгурудың (понтифик) Маратхалар билеген Пуне және Насик сияқты аймақтар мен қалаларға сапарлары туралы мәліметтер бар. Шрингери монастырының діни-саяси маңызы соншалық болды, Маратхалар да, мұсылман билеушісі Хайдер Али де онымен «достық қарым-қатынас» орнатуға ұмтылды. Лила Прасадтың сөзіне қарағанда, Маратха билеушісі Рагхуната Рао Шрингери матасының Джагадгуруын өзіне шақырғаннан кейін және понтифик шақыруды қабылдағаннан кейін, Маратхаларға деген өшпендігі аңызға айналған Хайдер Али сапар туралы естіп, Джагадгуруға сыйлықтар мен паланкин, бес жылқы, піл және жол шығындары үшін ақшадан тұратын сүйемелдеушілерді жіберді.

Британдық билік

Срингери монастыры кем дегенде 14 ғасырдан бері тарихи саяси-діни орталық болып табылады. Виджаянагара императорлары, Хайдер Әли және Типу Сұлтан сияқты Майсур мұсылман билеушілерімен қатар, колониялық британдық билік және олардың тағайындаған Наяк және Водейар әулеттері де монастырды аймақтық саясат үшін стратегиялық маңызды орталық деп есептеді. Оның қызметі бақылауға алынды, ал Дхарма туралы индуистік мәтіндер жинағы және оның аймақтық маңызын ескере отырып, берген кеңестері британдық билік тарапынан ізделді.

Ғибадатханалар

Срингери матасында екі ірі храм бар. Біреуі Шиваға арналған, ол Видья Шанкара храмы деп аталады, екіншісі Сарасватиге арналған, ол Шарда Амба храмы деп аталады. Шива храмының ең ерте нұсқасы 14 ғасырда, ал Сарасвати храмы 15 ғасырда салынған. Видьяшанкара храмы – Виджаянагараға дейінгі индуистік храм архитектурасының дәстүрлерімен Хойсала және Виджаянагара стильдерінің үйлесімі, бұл оған ерекше көрініс береді. Храмның ішкі бөлмелері мен қасиетті орыны шаршы принципке негізделген, ал шпилі мен сыртқы қабырғалары дерлік дөңгелек жоспармен салынған. Қасиетті орында линга орналасқан, оның оңтүстік жағында Брахма-Сарасвати, батыс жағында Вишну-Лакшми және солтүстік жағында Шива-Парвати бейнеленген. Храмға төрт бағыттан кіруге болады. Храмның ішінде күрделі өрнектермен ойылған бағаналары бар үлкен мандапа, бірнеше алдыңғы бөлмелер, лингасы бар қасиетті орын және оның айналасындағы айналу жолы бар. Бұл жол түрлі индуистік дәстүрлердегі индуистік құдайлар мен құдайшаларға арналған кішкентай храмдарға апарады. Бұл Срингеридегі жылдық Наваратри фестивалінің және жыл сайын ақпан немесе наурыз айларында өткізілетін арба фестивалінің тарихи орталығы болып табылады. Храм осы жерге атын да берді, "Сарада питха" – "білім ордасы" деген мағынаны білдіреді. Храм 1916 жылы қазіргі түрінде қайта жаңартылды.