Кіріспе

Шахматтың бастапқы комбинациялары

Поляк қорғанысы – қараның ерте басында b5 жүруімен сипатталатын бірнеше шахматтың бастапқы комбинацияларының біріне берілген жиі қолданылатын атау. "Поляк қорғанысы" атауы 1. b4 поляк ашылуымен салыстыру арқылы берілген. Алғашқы нұсқасы:
1. d4 b5
– польшалық шахматшы және бастапқы комбинацияларды талдаушы Александр Вагнердің 1913 жылғы Швейцария хат арқылы жүргізілген шахмат чемпионатында Кунға қарсы ойнаған партиясы. Вагнер 1914 жылы Галисия, Австрия-Мажарстан (қазіргі Ивано-Франковск, Украина) қаласында тұрғанда Deutsches Wochenschach журналында осы бастапқы комбинацияны талдап жариялады. Кейін бұл атау мынадай жағдайларға да қолданылды:
1. d4 Nf6
2. Nf3 b5
және қараның b7-ден b5-ке ерте жүруімен сипатталатын басқа да комбинациялар, олар кейде "кешіктірілген Поляк қорғанысы" деп аталады.

Егжей-тегжейлер

b5 арқылы қара c4 бақылауын алуға тырысады, бірақ 1. d4 b5 2. e4 соңынан күмәнді деп есептеледі, себебі 3. Bxb5 қаупі бар. Қазіргі заманғы шахмат ашылулары (MCO 14, 1999) поляк ашылуына екі баған арнап, қараның 1 b5 орнына 2 b5 ойнау арқылы күтіп отыруының нұсқалары әлдеқайда қауіпсіз екенін түсіндіреді. MCO-ның бұрынғы басылымдарында тек бір бағандық талдау жасалып, тек 2 b5 нұсқалары қарастырылған. MCO 9 (1957) поляк ашылуының «орталықты ескермегендіктен сәтсіздікке ұшырайды» десе, келесі басылымда, MCO 10 (1965), «орталықты ескермейді, бірақ жоққа шығарылмаған» деп жұмсартты. MCO 12 (1982) «жоққа шығарылмаған» бағалауын сақтап, Рети жүйесінен поляк ашылуына ауысу мүмкіндігін атап көрсетеді. Басқа бағалаулар одан да қатал болды. И.А. Хоровиц 1964 жылы 1 b5 поляк ашылуын «мүлдем құндысыз» деп бағалаған. Поляк ашылуы Георгий қорғанысына (1. e4 a6, одан кейін әдетте 2. d4 b5) тығыз байланысты, және олар жиі бір-біріне ауысады. Борис Спасский 1966 жылы әлем чемпионатының шешуші 22-ші партиясында Тигран Петросянға қарсы 1. d4 b5 ойнады. Спасский тең ойнау мүмкіндігіне ие болды, бірақ ол матчта бір ұпай қалып қойғандықтан және ең көп дегенде үш партия қалғандықтан, жеңіске жету үшін ойнауға мәжбүр болды. Петросян партияны жеңіп, титулын сақтап қалды. 1 b5?! ашылуы Ағылшын ашылуына қарсы Галибут гамбиті (немесе Яниш гамбиті) деп белгілі.

...b5 Nf3 және g3 реакциясына жауап ретінде

Польшалық Рети ашылысының немесе Корольдік үнді шабуылының белгілі бір түрлеріне қарсы күресу үшін қолданылуы мүмкін. Атап айтқанда, 1. Nf3 Nf6 2. g3 b5, кейде Борис Спасскийдің 1966 жылғы Тигран Петросянға қарсы әлем чемпионатында қолданғандықтан Спасский вариациясы деп аталады, бұл бірнеше гроссмейстерлер, соның ішінде бұрынғы әлем чемпиондары Михаил Таль, Анатолий Карпов және Магнус Карлсен ойнаған өте құрметті ашылыс. Бұл қараның фианкеттелуына дайындалып, ақтың басқа жағдайда тиімді c4 ойнауына кедергі келтіреді. Ақтың екінші жүрісі, f1–a6 диагоналі бойынша дамудың орнына, фианкеттелуге міндеттейді, себебі 1. d4 Nf6 2. Nf3 e6 3. g3 b5 сызығына ауысу кезінде пайда болатын әлсіздікке байланысты. Бұл екі сызықта да қаралар ақтың Ng1–f3 және g2–g3 жүрістеріне h1–a8 диагоналіндегі фианкетке қарсы тұрып, патшайым қанатында кеңістік алып, b7–b5 жүрісінің b7–b6 жүрісінен артық екенін есептейді. 1. Nf3 Nf6 2. g3 b5 кейін ойын әдетте 3. Bg2 Bb7 4. O-O e6 деп жалғасады, ал ақтардың енді таңдау мүмкіндігі бар. 5. d4 жоғарыда аталған 1. d4 Nf6 2. Nf3 e6 3. g3 b5 сызығына ауысады, 5. d3 көбінесе e2–e4 (бірақ c2–c4 және басқа да құрылымдар да мүмкін) соңынан Корольдік үнді шабуылына алып келеді, ал 5. b3 – бұл сәл ерекше талпыныс. Ақтың балама жоспары – қараның патшайым қанатындағы кеңеюіне ерте a2–a4 немесе Nb1–a3 жүрістерімен қарсы тұру.